Các bệnh lý xương khớp như viêm khớp hay thoái hóa khớp ngày càng xuất hiện nhiều ở người trưởng thành và người lớn tuổi. Bên cạnh điều trị y khoa, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để giảm đau và hỗ trợ vận động. Trong đó, cây cỏ sữa trị xương khớp là bài thuốc dân gian quen thuộc với nhiều người. Loại thảo dược này thường được áp dụng bằng cách giã đắp, sắc uống hoặc ngâm rượu để làm dịu vùng khớp bị đau. Cùng ECO Pharma tìm hiểu ngay sau đây.
Cây cỏ sữa trị xương khớp là phương pháp dân gian giúp làm dịu các cơn đau khớp nhẹ và trung bình khi được sử dụng đúng cách, kiên trì. Tuy nhiên, hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng xác nhận hiệu quả giảm đau, chống viêm hay phục hồi tổn thương khớp của cây cỏ sữa. Việc sử dụng chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian và truyền miệng, không thể thay thế cho phương pháp điều trị chuẩn y khoa.
Cỏ sữa là nhóm thảo dược thuộc họ thầu dầu (Euphorbiaceae), đặc trưng bởi nhựa trắng chảy ra khi bẻ thân hoặc lá. Cây thường mọc hoang ở bãi cỏ, ven sông, vùng đất ẩm của đồng bằng Bắc Bộ và phát triển mạnh vào mùa nóng ẩm. Thời điểm thu hái tốt nhất là khi cây bắt đầu ra hoa để có hàm lượng hoạt chất cao. Sau khi thu hoạch, cây được rửa sạch, phơi hoặc sấy khô và bảo quản nơi khô ráo để dùng làm dược liệu.
Ở Việt Nam, có hai loại cỏ sữa được dùng phổ biến trong y học cổ truyền, gồm cỏ sữa lá lớn (Euphorbia hirta L.) và cỏ sữa lá nhỏ (Euphorbia thymifolia L.).
Cỏ sữa lá lớn chứa nhiều hoạt chất sinh học như nhóm triterpenoid (taraxerol, taraxeron, cycloartenol, 24-methylen-cycloartenol), sterol, ester của taraxeron, flavonoid (quercitrin, isoquercitrin) và các axit phenolic (gallic axit, egalic axit). Nhiều nghiên cứu hiện đại ghi nhận dịch chiết của loài này có tác dụng kháng lỵ amip, kháng các chủng trực khuẩn lỵ Flexner, Shiga và Sonne, kể cả các chủng đã kháng tetracyclin hoặc chloramphenicol.
Cỏ sữa lá lớn cũng cho thấy khả năng ức chế Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, giảm viêm, hạ đường huyết và giảm co thắt ruột trên động vật thí nghiệm. Theo y học cổ truyền, cây có vị cay chua, tính mát, hơi độc, quy kinh phế – đại tràng – bàng quang, tác dụng thanh nhiệt, giải độc, thu liễm và chỉ ngứa.
Cỏ sữa lá nhỏ chứa nhiều flavonoid, tanin, saponin, cùng lượng nhỏ alkaloid, trong đó các hoạt chất như quercetin, afzelin và gallic axit góp phần tạo nên tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa. Một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết cỏ sữa lá nhỏ có thể ức chế co thắt ruột, giảm tiết dịch và hỗ trợ phục hồi niêm mạc tiêu hóa. Do đó, loại thảo dược này thường được dùng trong điều trị tiêu chảy, phân xanh ở trẻ nhỏ, viêm ruột và các rối loạn tiêu hóa khác.
Y học cổ truyền cho biết dược liệu này có vị chua – hơi đắng, tính mát, tác dụng thanh nhiệt giải độc, chỉ thống, tiêu viêm, hỗ trợ điều trị ít sữa, tắc tia sữa, băng huyết, viêm tuyến vú và zona. Tuy nhiên, dù chứa hoạt chất chống viêm tương tự loại lá lớn, nhưng không có bằng chứng khoa học cho thấy cỏ sữa lá nhỏ giúp cải thiện đau nhức xương khớp hoặc thoái hóa khớp.
Hiện cơ chế tác động của cây cỏ sữa lên hệ cơ xương khớp vẫn chưa được chứng minh. Những tác dụng được nhắc đến chủ yếu dựa trên phân tích dược lý của các hoạt chất có trong cây.
Nhóm flavonoid (quercetin, isoquercitrin, afzelin) và các axit phenolic như gallic acid có khả năng ức chế một số chất trung gian gây viêm (TNF-α, IL-1β) trong mô hình thực nghiệm, từ đó giúp giảm tình trạng viêm nhẹ ở mô mềm. Các hợp chất triterpenoid và tanin cũng có tác dụng chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa – một yếu tố thúc đẩy thoái hóa, đau nhức kéo dài.
Trong dân gian, cỏ sữa là thảo dược “tính mát”, giúp thanh nhiệt, giải độc và làm dịu cảm giác nóng rát. Điều này khiến một số người cảm nhận cơn đau thuyên giảm tạm thời khi dùng giã đắp hoặc ngâm rượu xoa bóp.
Nhưng các tác dụng này không tác động đến cấu trúc sụn khớp, không bảo vệ sụn, không làm chậm tiến triển viêm khớp và không thể thay thế thuốc chống viêm, vật lý trị liệu hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ. Do đó, cỏ sữa chỉ nên được xem như biện pháp hỗ trợ giảm triệu chứng mức độ nhẹ, không phải phương pháp điều trị bệnh lý xương khớp.
Cỏ sữa được dùng trong nhiều bài thuốc dân gian để giảm đau hoặc làm dịu vùng xương khớp bị viêm, chủ yếu dưới dạng giã đắp, sắc uống hoặc ngâm rượu.
Cỏ sữa tươi được dùng dưới dạng giã nát rồi đắp trực tiếp lên vùng khớp bị đau để hỗ trợ giảm sưng và làm dịu cảm giác nhức mỏi.
Một số vùng sử dụng cỏ sữa lá lớn hoặc lá nhỏ khô để sắc nước uống với mục đích giảm đau lưng, đau khớp hoặc tê mỏi tay chân.
Rượu cỏ sữa là phương pháp dân gian được sử dụng để xoa bóp ngoài da nhằm làm ấm cơ, giảm đau nhức tại chỗ và cải thiện tình trạng căng cứng cơ quanh khớp.
Ngoài ra, người bệnh nếu quan tâm đến các cây thuốc dân gian điều trị xương khớp có thể tham khảo thêm bài viết: Cây thầu dầu chữa xương khớp để có thêm nhiều thông tin, kiến thức cần thiết.
Khi sử dụng cây cỏ sữa để chữa bệnh xương khớp, người bệnh cần phải lưu ý một số điều sau đây:
Ngoài việc được dùng để giảm đau nhức xương khớp, cây cỏ sữa (cả cỏ sữa lá lớn và cỏ sữa lá nhỏ) còn xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian với tác dụng hỗ trợ điều trị các bệnh lý tiêu hóa, da liễu và sản phụ khoa. Tùy từng loại cỏ sữa, công dụng có thể khác nhau nhưng nhìn chung đều mang tính thanh nhiệt, giải độc, chỉ lỵ và hỗ trợ kháng khuẩn.
Hỗ trợ điều trị hội chứng lỵ, tiêu chảy
Dân gian sử dụng cỏ sữa, đặc biệt là cỏ sữa lá nhỏ trong các trường hợp lỵ trực khuẩn, lỵ amip hoặc đại tiện phân xanh ở trẻ em. Một số bài thuốc phổ biến gồm:
Hỗ trợ lợi sữa, thông tắc tia sữa sau sinh
Cả hai loại cỏ sữa đều được dùng cho phụ nữ sau sinh gặp tình trạng ít sữa hoặc tắc tia sữa. Cỏ sữa tươi 100g nấu với hạt cây gạo 40g, lấy nước nấu cháo ăn 1 lần/ngày trong 5 – 7 ngày.
Thanh nhiệt, giải độc, cải thiện các bệnh da liễu
Cỏ sữa, đặc biệt là cỏ sữa lá lớn, có tính mát và thường được dùng ngoài da để cải thiện tình trạng mụn nhọt, ngứa lở, viêm da.
Lợi tiểu, hỗ trợ giảm tiểu buốt tiểu ra máu
Trong dân gian, cỏ sữa lá lớn được kết hợp với râu mèo, kim tiền thảo, thông thảo sắc uống nhằm hỗ trợ lợi tiểu, giảm tình trạng tiểu nóng buốt hoặc tiểu ra máu.
Hỗ trợ các bệnh hô hấp
Cỏ sữa lá lớn cũng được dùng trong các bài thuốc trị viêm phế quản mạn tính, thường phối hợp với cát cánh, trần bì và cam thảo để sắc uống.
Công dụng theo dân gian của cỏ sữa lá nhỏ
Ngoài các tác dụng tương tự cỏ sữa lá lớn, cỏ sữa lá nhỏ còn được dân gian đánh giá tốt trong:
Xem thêm: Cây thuốc nam chữa bệnh đau nhức xương khớp
Cây cỏ sữa trị xương khớp có tác dụng hỗ trợ giảm đau, làm dịu viêm và cải thiện tuần hoàn tại vùng tổn thương. Tuy nhiên, đây chỉ là kinh nghiệm dân gian, không thể thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa đã được kiểm chứng. Để an toàn, người bệnh nên sử dụng cỏ sữa đúng cách, đúng liều và không được lạm dụng. Đồng thời, thăm khám chuyên khoa, tuân thủ điều trị, kết hợp với vận động khoa học và ăn uống lành mạnh.
