Thủy đậu có lây không? Đây là bệnh truyền nhiễm do virus varicella – zoster (VZV) gây ra. Mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 140 triệu ca thủy đậu, trong đó có hơn 4.000 ca tử vong. Hãy cùng ECO Pharma hiểu rõ cơ chế lây lan cũng như cách phòng ngừa hiệu quả. (1)
Thủy đậu là bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan rất cao, chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với tổn thương da, giọt bắn hô hấp khi ho, hắt hơi và dịch từ mụn nước.
Người mắc thủy đậu có thể lây bệnh cho người khác sau 1 – 2 ngày trước khi nổi ban và tiếp tục lây cho đến khi tất cả mụn nước khô lại, kết vảy hoàn toàn. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), có tới 90% những người chưa có miễn dịch và ở gần người bệnh thủy đậu sẽ bị nhiễm virus này. Tỷ lệ mắc thuỷ đậu thứ phát cũng rất cao, từ 61% – 100% – theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Bệnh thủy đậu thường bắt đầu với các nốt ban đỏ ngứa kèm mụn nước, sốt nhẹ, mệt mỏi. Thông thường, bệnh kéo dài khoảng 4 – 7 ngày, trong thời gian này, trẻ em cần nghỉ học 5 – 6 ngày để tránh lây nhiễm trong học đường. WHO khuyến cáo, thủy đậu có thể gây ra các biến chứng viêm phổi, viêm não dẫn đến tử vong đặc biệt ở người suy giảm miễn dịch, trẻ dưới một tuổi, phụ nữ mang thai vì vậy cần tiêm vắc xin; và áp dụng các biện pháp phòng ngừa trong các đợt dịch.
Bệnh thuỷ đậu dễ lây qua các con đường sau:
Đây là con đường lây nhiễm chính. Khi người bệnh ho hoặc hắt hơi, các giọt bắn chứa virus varicella – zoster phát tán vào không khí. Người xung quanh hít phải sẽ dễ dàng bị nhiễm bệnh, nhất là trong môi trường kín, đông người.
Thủy đậu lây mạnh khi niêm mạc, da tiếp xúc với dịch từ mụn nước của người bệnh. Khoảng 90% người chưa có miễn dịch sẽ mắc bệnh nếu tiếp xúc gần. Thời gian lây nhiễm bắt đầu từ 1 – 2 ngày trước khi nổi ban cho tới khi toàn bộ tổn thương đã đóng vảy.
Người đã tiêm vắc xin vẫn có thể mắc thủy đậu dạng nhẹ và lây bệnh khi da vẫn còn tổn thương chưa lành. Virus varicella – zoster cũng là tác nhân gây bệnh zona. Người chưa từng mắc thủy đậu, chưa tiêm vắc xin có thể nhiễm virus từ người bị zona qua tiếp xúc trực tiếp, hít phải virus từ mụn nước, khi đó sẽ phát triển thành thủy đậu. Thời gian ủ bệnh trung bình khoảng 10 – 21 ngày.
⇒ Bạn nên tìm hiểu thêm: Nếu vô tình tiếp xúc với người bị thủy đậu phải làm sao?
Trường hợp này rất hiếm gặp, virus thủy đậu vẫn có thể lây qua vật dụng bị nhiễm dịch từ mụn nước như quần áo, chăn ga, khăn tắm, đồ chơi… Nếu không được vệ sinh kỹ lưỡng, những vật dụng này có thể trở thành nguồn lây cho người tiếp xúc.
Một trường hợp hiếm gặp khác là phụ nữ mang thai mắc thủy đậu lây truyền virus cho thai nhi, gây nguy cơ dị tật bẩm sinh, nhiễm trùng nặng ở trẻ sơ sinh. Hình thức lây truyền dọc này đặc biệt nguy hiểm nếu người mẹ phát bệnh vào thời điểm sắp sinh.
Bệnh lây mạnh nhất từ 1 – 2 ngày trước khi xuất hiện phát ban cho đến khi toàn bộ mụn nước khô, kết vảy, thường là khoảng 4 – 5 ngày sau.
Thời gian ủ bệnh trung bình kéo dài 10 – 21 ngày kể từ khi tiếp xúc nguồn lây, phổ biến là 14 – 16 ngày. Trong giai đoạn này, virus varicella – zoster có thể truyền qua giọt bắn đường hô hấp, cũng như tiếp xúc trực tiếp với dịch từ mụn nước.
Triệu chứng thường bắt đầu bằng sốt nhẹ, mệt mỏi, chán ăn, đau đầu, ho… Sau đó, ban đỏ nổi lên, nhanh chóng chuyển thành mụn nước ngứa. Tổn thương ban đầu thường xuất hiện ở đầu và thân mình, rồi lan ra mặt, tay, chân. Một người bệnh có thể xuất hiện từ 200 – 500 mụn nước, mọc thành nhiều đợt, kéo dài khoảng 5 – 10 ngày.
Bệnh thủy đậu không còn khả năng lây nhiễm khi tất cả mụn nước đã khô, kết vảy hoàn toàn sau 5 – 7 ngày kể từ khi phát ban. Trước thời điểm này, virus vẫn có thể phát tán qua giọt bắn trong không khí hoặc qua tiếp xúc với dịch mụn nước.
Một số nhóm đối tượng dễ bị nhiễm và gặp biến chứng nặng khi mắc thủy đậu như:
Đây là bệnh lây lan nhanh qua đường hô hấp hoặc khi tiếp xúc trực tiếp với dịch từ mụn nước. Để giảm nguy cơ nhiễm bệnh, cần phối hợp nhiều biện pháp dự phòng.
Tránh tiếp xúc gần, dùng chung đồ cá nhân với người mắc thủy đậu, nhất là trong thời gian dịch bùng phát. Người bệnh cần nghỉ học, nghỉ làm, cách ly tại nhà cho đến khi tất cả mụn nước đã khô, bong vảy, thường kéo dài khoảng 7 – 10 ngày. Việc hạn chế tiếp xúc trực tiếp còn giúp ngăn chặn chuỗi lây truyền trong cộng đồng.
Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, nước sạch trong ít nhất 20 giây, trước khi chạm vào mắt, mũi, miệng hoặc sau khi tiếp xúc với vật dụng công cộng. Khi không có sẵn nước và xà phòng, có thể thay bằng dung dịch rửa tay chứa cồn 70 – 80%. Nếu xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ thủy đậu, nên đeo khẩu trang y tế, tránh đến nơi đông người và đến cơ sở y tế để được khám, chẩn đoán kịp thời.
Vệ sinh, khử trùng các bề mặt tiếp xúc thường xuyên như tay nắm cửa, bàn ghế, đồ chơi bằng dung dịch tẩy gia dụng pha loãng theo tỷ lệ 1:99, 1:49 tùy mức độ nhiễm bẩn, để dung dịch trong 15 – 30 phút rồi rửa sạch lại. Với các bề mặt kim loại, dùng cồn 70% để lau nhằm tiêu diệt virus. Đồng thời, duy trì thông gió tốt trong không gian sinh hoạt, hạn chế đến các địa điểm đông người, kém thông khí.
Tiêm vắc xin là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất hiện nay. Có hai loại vắc xin phổ biến là Varivax (vắc xin sống giảm độc lực phòng thủy đậu) và ProQuad – MMRV (vắc xin phối hợp phòng sởi, quai bị, rubella và thủy đậu). Theo khuyến cáo của CDC Mỹ, trẻ em nên tiêm mũi 1 vào lúc 12 – 15 tháng tuổi, mũi 2 khi 4 – 6 tuổi; trẻ 7 – 12 tuổi chưa có miễn dịch cần tiêm 2 liều cách nhau 3 tháng; người từ 13 tuổi trở lên chưa từng mắc, cần tiêm 2 liều cách nhau 4 – 8 tuần. Tiêm đủ 2 liều giúp giảm nguy cơ mắc bệnh từ 88 – 98%.
Tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC, vắc xin Varivax do Merck Sharp and Dohme (MSD – Mỹ) sản xuất, chỉ định cho người từ 12 tháng tuổi chưa từng mắc bệnh, tiêm dưới da liều 0,5 ml theo phác đồ 2 mũi. VNVC nhập khẩu chính hãng, đảm bảo nguồn cung ổn định ngay cả khi thị trường khan hiếm. Hệ thống kho lạnh đạt chuẩn GSP quốc tế và dây chuyền lạnh khép kín giúp duy trì nhiệt độ bảo quản 2 – 8°, đảm bảo giữ nguyên hiệu quả vắc xin. Khách hàng tiêm tại đây sẽ được khám sàng lọc kỹ lưỡng và tư vấn phác đồ tiêm phù hợp thể trạng.
Nếu tiếp xúc gần với người mắc thủy đậu, cần thực hiện các bước sau để giảm nguy cơ lây nhiễm:
Thủy đậu tuy ít gây biến chứng nguy hiểm, nhưng khả năng lây lan nhanh, đặc biệt trong môi trường tập thể như trường học, gia đình. Hiểu rõ thủy đậu có lây không, nắm được thời điểm lây mạnh nhất, áp dụng biện pháp phòng ngừa phù hợp sẽ giúp bảo vệ bản thân và những người xung quanh. Chủ động tiêm vắc xin, duy trì vệ sinh và thời gian cách ly hợp lý chính để hạn chế tối đa nguy cơ lây bệnh cho cộng đồng.
