Trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh là hai loại rối loạn tâm thần phổ biến, thường bị nhầm lẫn do có nhiều triệu chứng tương đồng. Sự khác biệt giữa hai dạng này nằm ở nguyên nhân khởi phát và cách chúng ảnh hưởng đến người bệnh. Hiểu rõ các dấu hiệu giúp phân biệt chính xác, điều trị hiệu quả. Cùng ECO Pharma tìm hiểu cách phân biệt hai loại trầm cảm này qua bài viết sau.
Tìm hiểu khái niệm trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh
Trầm cảm từng được các bác sĩ tâm thần cùng các nhà nghiên cứu phân loại theo hai thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Latin, nội sinh là từ bên trong, ngoại sinh từ bên ngoài. Phân loại này nhằm xác định nguyên nhân gây bệnh, xuất phát từ yếu tố nội tại (như di truyền) hay do tác nhân ngoại cảnh (như biến cố căng thẳng, sang chấn tâm lý).
1. Trầm cảm nội sinh là gì?
Trầm cảm nội sinh là dạng của rối loạn trầm cảm nặng, bắt nguồn từ yếu tố di truyền, thể chất. Dạng trầm cảm này xuất hiện do những bất thường bên trong cơ thể như rối loạn hệ thần kinh, chứ không phải từ tác động bên ngoài. (1)
Những người mắc trầm cảm nội sinh thường không gặp các biến cố lớn trong cuộc sống nhưng vẫn buồn bã dai dẳng, mất hứng thú với các hoạt động thường ngày, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ - ăn uống. Tình trạng này phổ biến hơn ở người lớn tuổi do các biến đổi cơ thể liên quan đến tuổi tác.
2. Trầm cảm ngoại sinh là gì?
Trầm cảm ngoại sinh phát sinh từ các tác nhân căng thẳng bên ngoài như mất người thân, thất nghiệp, gặp phải biến cố lớn trong cuộc sống. Nguyên nhân gây trầm cảm ngoại sinh thường dễ xác định vì liên quan trực tiếp đến những sự kiện cụ thể. (2)
Triệu chứng phổ biến ở người mắc chứng trầm cảm này là luôn cảm thấy buồn bã, tuyệt vọng sau biến cố, tâm trạng thất thường, dễ xúc động, khó tập trung - không thể đưa ra quyết định, có thể kèm theo rối loạn giấc ngủ - khẩu vị (nhưng không thường xuyên như trầm cảm nội sinh).
Cách phân biệt trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh như thế nào?
Dưới đây là bảng so sánh chi tiết giữa hai loại trầm cảm theo các tiêu chí:
| Tiêu chí | Trầm cảm nội sinh | Trầm cảm ngoại sinh |
| Nguyên nhân | - Rối loạn các chất hóa học trong não (thiếu serotonin, dopamine). - Yếu tố di truyền, gia đình có tiền sử mắc bệnh tâm thần. | - Căng thẳng tâm lý hoặc do tác nhân môi trường như mất mát, thất bại, sang chấn tâm lý. |
| Dấu hiệu | - Buồn bã không rõ lý do. - Mất hứng thú với các hoạt động yêu thích. - Rối loạn giấc ngủ. - Thay đổi khẩu vị. - Tự ti, có ý nghĩ tự sát, tự làm hại bản thân. | - Buồn bã, lo lắng sau sự kiện căng thẳng. - Dễ xúc động, khóc nhiều. - Tâm trạng khá hơn khi tình huống khó khăn được tháo gỡ hoặc có sự hỗ trợ tâm lý. - Có ý nghĩ tự sát nhưng rất hiếm. |
| Chẩn đoán bệnh | - Dùng bộ đánh giá DSM - 5, kiểm tra nồng độ serotonin, xét nghiệm gen di truyền. - Triệu chứng kéo dài ít nhất 2 tuần, không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài. | - Dựa vào DSM - 5 kết hợp đánh giá các sự kiện căng thẳng gần đây. - Triệu chứng thường thuyên giảm sau 6 tháng khi vấn đề được giải quyết. |
| Đối tượng dễ bị bệnh | - Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tâm thần. - Người cao tuổi hoặc mắc bệnh mãn tính. - Người từng trải qua sang chấn thời thơ ấu hoặc rối loạn tâm lý kéo dài. | - Người gặp áp lực công việc, học tập, cuộc sống. - Người từng trải qua mất mát lớn như mất người thân, thất nghiệp, ly hôn. - Người thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè. |
Trầm cảm ngoại sinh và trầm cảm nội sinh mức độ bệnh nào nguy hiểm hơn?
Trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh đều ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần và thể chất, nhưng mức độ nguy hiểm của chúng khác nhau.
Trầm cảm nội sinh thường khiến người bệnh buồn bã kéo dài, mất ý chí sống, có ý định tự tử mạnh mẽ. Khoảng 15% người bệnh có nguy cơ tự tử nếu không được điều trị kịp thời. (3)
Các triệu chứng của trầm cảm nội sinh không thuyên giảm ngay cả khi môi trường sống tốt hơn. Tình trạng này khiến người bệnh rơi vào trạng thái tuyệt vọng, bệnh dần tiến triển thành dạng rối loạn tâm thần nghiêm trọng, làm mất khả năng lao động.
Trầm cảm ngoại sinh gắn liền với các sự kiện căng thẳng, sẽ thuyên giảm khi hoàn cảnh được cải thiện. Ý định tự tử ở loại trầm cảm này không mạnh bằng trầm cảm nội sinh, nhưng bệnh có nguy cơ chuyển nặng, vẫn tồn tại nếu không được hỗ trợ kịp thời. Người bệnh thường đáp ứng tốt khi được điều trị tâm lý, kết hợp cùng các biện pháp khác, ít để lại di chứng về sau.
Tóm lại, trầm cảm nội sinh thường nguy hiểm hơn vì không phụ thuộc vào hoàn cảnh, khó điều trị và có nguy cơ tự tử cao. Tuy nhiên, trầm cảm ngoại sinh cũng cần được quan tâm, hỗ trợ kịp thời để tránh các hậu quả nghiêm trọng. Cả hai loại đều cần được phát hiện, điều trị sớm để bảo vệ sức khỏe tâm thần, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Phương pháp điều trị bệnh trầm cảm
Trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh là hai dạng rối loạn tâm thần nghiêm trọng nhưng có thể khắc phục nếu áp dụng đúng phương pháp chữa trị. Khoảng 80% - 90% người mắc trầm cảm có thể phục hồi, cải thiện khi tuân thủ kế hoạch điều trị. (4)
1. Dùng thuốc
Điều trị trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh cần kết hợp giữa các phương pháp y tế hiện đại và thay đổi lối sống. Trong đó, dùng thuốc chống trầm cảm rất phổ biến, gồm:
- Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) như fluoxetine (prozac), sertraline (zoloft), escitalopram (lexapro), an toàn, hiệu quả, ít tác dụng phụ.
- Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin - norepinephrine (SNRI) như duloxetine (cymbalta), venlafaxine (effexor xr) giúp cân bằng serotonin, norepinephrine trong não.
- Thuốc chống trầm cảm không điển hình như bupropion (wellbutrin), mirtazapine (remeron) hiệu quả với nhiều dạng trầm cảm khó điều trị
- Thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA) như imipramine (tofranil), nortriptyline (pamelor) dùng khi các loại thuốc khác không khả quan.
- Thuốc ức chế monoamine oxidase (MAOI) dùng trong trường hợp nặng, cần kiểm soát chế độ ăn uống để tránh tác dụng phụ nghiêm trọng.
Người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị, không tự ý ngừng thuốc để tránh tác dụng phụ khiến bệnh tái phát.
2. Trị liệu tâm lý
Liệu pháp tâm lý hiệu quả trong điều trị trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh. Phương pháp này giúp người bệnh nhận thức rõ hơn về suy nghĩ, hành vi của mình, từ đó thay đổi những thói quen tiêu cực.
Người bệnh thường trị liệu với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần. Có thể tham gia các buổi tư vấn cá nhân, theo nhóm, tùy vào tình trạng và nhu cầu. Trị liệu tâm lý có thể diễn ra trực tiếp hoặc thông qua các nền tảng chăm sóc sức khỏe từ xa như ứng dụng di động.
Các phương pháp trị liệu phổ biến:
- Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) giúp người bệnh nhận diện, thay đổi các suy nghĩ tiêu cực, cải thiện cảm giác lo lắng, trầm cảm.
- Liệu pháp giao tiếp giữa cá nhân (IPT) tập trung vào mối quan hệ, sự kiện trong cuộc sống ảnh hưởng đến tâm trạng. Từ đó, cải thiện kỹ năng giao tiếp, hình thành mạng lưới hỗ trợ xã hội, giải quyết các khủng hoảng, vấn đề cá nhân.
- Liệu pháp tâm động học hướng đến việc giải quyết các xung đột nội tâm, cảm xúc tiêu cực, thường được áp dụng trong thời gian ngắn cho những người có triệu chứng trầm cảm nhẹ, trung bình.
3. Thay đổi lối sống
Lối sống tích cực giúp tăng cường sức khỏe tâm thần, cải thiện tâm trạng, giảm các triệu chứng trầm cảm. Các phương pháp thay đổi lối sống bao gồm:
- Vận động thường xuyên bằng cách đi bộ, chạy bộ, bơi lội, yoga giúp nâng cao thể trạng, giảm căng thẳng hiệu quả. Dù chỉ là những bài tập nhẹ nhàng như đi bộ ngoài trời cũng mang lại lợi ích đáng kể, nhất là với người trầm cảm nặng.
- Áp dụng kỹ thuật thư giãn như giãn cơ tiến triển, thiền, yoga, liệu pháp âm nhạc sẽ hỗ trợ giảm căng thẳng, lo âu, cải thiện giấc ngủ.
4. Liệu pháp thay thế
Liệu pháp thay thế là một phần hỗ trợ quan trọng trong quá trình điều trị trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh, bao gồm:
- Massage trị liệu tác động lên các huyệt đạo, dây thần kinh, giúp giảm căng thẳng, lo âu, ngủ ngon, tăng cảm giác thư giãn.
- Thiền định giúp giải tỏa căng thẳng, duy trì trạng thái bình yên nội tại thông qua các kỹ thuật hít thở sâu, tập trung vào tâm trí. Hít thở sâu còn tăng cường khả năng kiểm soát cảm xúc, giảm lo âu, thư giãn cơ bắp.
- Yoga kết hợp các động tác kéo giãn cùng kỹ thuật thở để giúp người tập tăng cường sự linh hoạt, sức khỏe thể chất, tâm thần. Tập yoga thường xuyên có thể giảm các triệu chứng trầm cảm, căng thẳng và mệt mỏi.
- Liệu pháp thôi miên, bác sĩ hoặc chuyên gia thôi miên sẽ đưa người bệnh trạng thái thư giãn sâu thông qua hướng dẫn bằng lời nói. Liệu pháp này hỗ trợ giảm lo âu, tăng khả năng tập trung, điều chỉnh lại cảm xúc.
- Châm cứu là liệu pháp Đông y, chuyên gia sẽ dùng kim nhỏ châm vào các huyệt đạo nhằm kích thích lưu thông năng lượng trong cơ thể. Phương pháp này giúp giải phóng endorphin, chất giảm đau tự nhiên, cải thiện tâm trạng, tăng cường sinh lực.
5. Điều trị công nghệ cao
Khi các liệu pháp thông thường không mang lại hiệu quả, các phương pháp điều trị công nghệ cao sẽ được áp dụng để cải thiện triệu chứng trầm cảm nặng:
- Liệu pháp sốc điện (ECT) dùng dòng điện nhỏ truyền vào não để kích thích các chất dẫn truyền thần kinh, giúp điều chỉnh chức năng não. Liệu pháp này dành cho người không đáp ứng với thuốc chống trầm cảm hoặc có ý định tự tử.
- Kích thích từ xuyên sọ (TMS) dùng xung từ ngắn để kích thích các tế bào thần kinh trong não, nhất là những vùng kiểm soát cảm xúc. Phương pháp này phù hợp với người mắc trầm cảm kháng trị hoặc không thể dùng thuốc do tác dụng phụ nghiêm trọng. Tại khoa Tâm - Thần kinh, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, kỹ thuật TMS đã được triển khai thành công, giúp điều trị hiệu quả nhiều trường hợp trầm cảm. Quy trình điều trị được thực hiện bài bản, bao gồm tư vấn ban đầu, xác định vị trí kích thích, phiên điều trị, xây dựng lịch trình, đánh giá và theo dõi kết quả. Phương pháp không xâm lấn này an toàn, mang lại hiệu quả cao, là lựa chọn lý tưởng trong điều trị các bệnh lý thần kinh, tâm thần hiện nay.

Phòng ngừa trầm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh như thế nào?
Trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh đều dễ gây hậu quả nghiêm trọng. Áp dụng các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh, hạn chế tác động tiêu cực.
1. Xây dựng lối sống lành mạnh
Để xây dựng lối sống khoa học, phòng ngừa trầm cảm, bạn nên:
- Bổ sung các thực phẩm giàu dinh dưỡng như omega-3 từ cá hồi, quả óc chó giúp giảm viêm, cải thiện chức năng tế bào não, hỗ trợ sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin. Ăn các thực phẩm giàu vitamin nhóm B như rau xanh, trứng, ngũ cốc nguyên hạt và magie có trong quả bơ, hạt hướng dương, chuối giúp cải thiện chức năng não bộ, giảm lo âu.
- Vận động thường xuyên ít nhất 30 - 45 phút mỗi ngày với các hoạt động như đi bộ, bơi lội, tập yoga để cơ thể giải phóng endorphin, hormone “hạnh phúc”, giảm căng thẳng.
- Ngủ từ 7 - 9 giờ mỗi đêm giúp não bộ phục hồi, cân bằng tâm trạng. Duy trì nhịp sinh học ổn định, ngủ và thức dậy cùng thời điểm kể cả cuối tuần, tạo không gian ngủ thoải mái để có giấc ngủ sâu, ngon giấc.
- Bổ sung tinh chất Lepidium Meyenii chứa nhiều sterols, amino axit, glucosinolate, các axit béo, giúp tăng cường sức khỏe - sinh lý nữ, điều hòa nội tiết tố, giảm căng thẳng hiệu quả.
2. Quản lý căng thẳng
Căng thẳng kéo dài là nguyên nhân chính gây trầm cảm. Bạn nên học cách kiểm soát lo âu để giảm nguy cơ mắc bệnh; Áp dụng kỹ thuật thiền, yoga, hít thở sâu để làm dịu tâm trí, điều hòa cảm xúc.
Ngoài ra, bạn nên học cách nhận diện các dấu hiệu căng thẳng, tìm giải pháp phù hợp như trò chuyện cùng người thân, bạn bè, tham gia các hoạt động yêu thích để thoải mái hơn; Dành thời gian nghỉ ngơi hàng ngày bằng cách nghe nhạc, đi dạo, gặp gỡ bạn bè cũng giúp cơ thể - tinh thần vui vẻ.
3. Tăng cường kết nối xã hội
Các mối quan hệ xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh, nhất là trầm cảm ngoại sinh. Tạo mối liên kết với gia đình, bạn bè, cộng đồng giúp giảm cảm giác cô đơn, tạo sự yêu thương, hỗ trợ tinh thần. Giao tiếp thường xuyên với người thân, bạn bè cũng là cách để giải tỏa cảm xúc, duy trì tình thần lạc quan.
Ngoài ra, bạn nên tham gia các hoạt động xã hội như tình nguyện, câu lạc bộ, hội nhóm để xây dựng mạng lưới xã hội mạnh mẽ, tạo cảm giác gắn kết, không đơn độc.
4. Phát triển tư duy tích cực
Duy trì tư duy tích cực giúp giảm nguy cơ trầm cảm. Khi đối mặt với khó khăn, bạn nên tập trung tìm ra giải pháp thay vì chìm vào lo âu; Thực hành thay đổi suy nghĩ tiêu cực bằng cách tập trung vào những điều tích cực hiện tại.
Hãy ghi nhận ít nhất 3 điều bạn cảm thấy biết ơn mỗi ngày sẽ giúp xây dựng thái độ sống lạc quan, giảm bớt cảm giác bất mãn, tăng cường sức khỏe tâm thần.
5. Theo dõi, chăm sóc sức khỏe tâm lý
Việc theo dõi, chăm sóc sức khỏe tâm thần thường xuyên giúp phát hiện sớm các dấu hiệu của trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh. Tham gia các buổi tư vấn tâm lý, trị liệu hành vi nhận thức (CBT) sẽ giúp giải quyết các vấn đề tâm lý từ gốc rễ. Khám sức khỏe định kỳ ít nhất 6 tháng/lần để nhận diện các triệu chứng trầm cảm sớm, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời.
6. Giáo dục và nâng cao nhận thức về bệnh
Nâng cao nhận thức về trầm cảm rất cần thiết để giảm nguy cơ mắc bệnh. Hiểu rõ triệu chứng, nguyên nhân giúp mọi người dễ dàng nhận diện các dấu hiệu bất thường, chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ.
Đồng thời, hãy xây dựng môi trường sống văn minh không kỳ thị, tại đây mọi người có thể chia sẻ vấn đề tâm lý mà không sợ bị đánh giá. Khuyến khích người gặp vấn đề tâm lý tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia để họ được điều trị đúng cách, cải thiện sức khỏe tâm thần và sống tốt hơn.

Trầm cảm nội sinh và trầm cảm ngoại sinh đều là những vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt, điều trị đúng cách. Nếu bạn hoặc người thân đang có cảm tiêu cực, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý để được thăm khám và điều trị sớm.





