Khoảng 1% người trưởng thành có hoạt động tình dục ở Mỹ đang mắc sùi mào gà tại một thời điểm nào đó trong đời. Đáng lo là bệnh dễ bị bỏ sót vì giai đoạn đầu thường chỉ xuất hiện vài nốt nhỏ, ít đau ngứa nên nhiều người chủ quan. Để hiểu rõ sùi mào gà thường xuất hiện ở đâu, dấu hiệu sớm là gì và chẩn đoán sùi mào gà bằng cách nào mời bạn đọc cùng ECO Pharma tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
Sùi mào gà là bệnh lây truyền qua đường tình dục do virus HPV gây ra, đặc trưng bởi các tổn thương dạng u nhú, sần sùi tại vùng sinh dục, quanh hậu môn hoặc vùng miệng – họng.
Ở giai đoạn sớm, tổn thương thường nhỏ, ít đau hoặc chỉ gây khó chịu nhẹ, thậm chí có thể không có triệu chứng nên dễ bị bỏ sót. Vì vậy, chẩn đoán sùi mào gà sớm có ý nghĩa quan trọng, giúp xây dựng phác đồ điều trị kịp thời và hạn chế biến chứng. Đặc biệt, nếu người bệnh rơi vào nhóm đối tượng nguy cơ cao thì nên đi khám sớm để được đánh giá và chẩn đoán chính xác: (1)
Ở giai đoạn đầu, sùi mào gà thường biểu hiện bằng những nốt hoặc sẩn nhỏ màu da, hồng nhạt hoặc hơi nâu, bề mặt hơi sần, mềm, nổi gồ nhẹ trên da hoặc niêm mạc. Ban đầu, chúng thường mọc riêng lẻ, kích thước chỉ vài milimet, sau đó tăng dần số lượng và tụ lại thành đám, giống bông súp lơ hoặc mào gà. Phần lớn trường hợp không gây đau, chỉ gây ngứa nhẹ, rát, vướng víu hoặc dễ chảy máu khi quan hệ, cọ xát hoặc lau rửa, nên nhiều người dễ bỏ qua hoặc nhầm với kích ứng thông thường.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ, sùi mào gà thường gặp tại vùng sinh dục ngoài, âm đạo, cổ tử cung ở nữ; quy đầu, rãnh quy đầu, thân dương vật, bìu ở nam; vùng quanh hoặc trong hậu môn, và cũng có thể xuất hiện ở miệng – họng ở người có quan hệ tình dục đường miệng. Nếu bạn nhận thấy các nốt bất thường tại những vị trí này, kéo dài không hết, nên đi khám sớm để được kiểm tra và chẩn đoán chính xác.
Không phải lúc nào sùi mào gà cũng nhìn thấy được bằng mắt thường. Một số người chưa xuất hiện nốt sùi rõ ràng nhưng vẫn được xếp vào nhóm nguy cơ cao và nên chủ động đi tư vấn, thăm khám hoặc tầm soát sớm. Bao gồm như:
Ngoài ra, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) cũng ghi nhận những người suy giảm miễn dịch (như nhiễm HIV, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài…) có xu hướng xuất hiện tổn thương nhiều hơn, lan rộng và dễ tái phát, do hệ miễn dịch không kiểm soát tốt được virus HPV. Ở nhóm đối tượng này, nên chủ động đi khám và tầm soát sùi mào gà sớm, ngay khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào ở vùng sinh dục, hậu môn hoặc vùng miệng – họng. (2)
Trong thực hành lâm sàng, chẩn đoán sùi mào gà chủ yếu dựa trên hình thái tổn thương, nhưng trong nhiều trường hợp bác sĩ sẽ cần thêm các xét nghiệm hỗ trợ để làm rõ chẩn đoán, đánh giá nguy cơ liên quan HPV và loại trừ các bệnh lý khác. Bao gồm như:
Nghiệm pháp axit axetic là một test đơn giản, bác sĩ bôi dung dịch axit axetic loãng 3% – 5% lên vùng da hoặc niêm mạc nghi ngờ có sùi mào gà rồi quan sát sau vài phút dưới ánh sáng mạnh, có thể kết hợp kính phóng đại. Nếu tổn thương liên quan đến HPV, vùng nghi ngờ thường chuyển sang màu trắng nhờ đó có thể gợi ý sự hiện diện của các sang thương nhỏ, phẳng hoặc khó nhìn thấy bằng mắt thường. Ưu điểm của phương pháp này là thao tác nhanh, chi phí thấp nhưng cần bác sĩ giàu kinh nghiệm để hỗ trợ phát hiện những mụn cóc sinh dục phẳng, khó quan sát.
Tuy nhiên, nghiệm pháp axit axetic không phải xét nghiệm khẳng định sùi mào gà. Nhiều tình trạng khác như viêm, kích ứng, tổn thương không do HPV cũng có thể chuyển trắng sau khi bôi axit axetic, dẫn đến kết quả dương tính giả. Vì vậy, kết quả test luôn phải được đánh giá cùng với thăm khám lâm sàng, không dùng đơn độc để chẩn đoán. Các hướng dẫn chuyên môn cũng không khuyến cáo sử dụng thường quy nghiệm pháp axit axetic như một xét nghiệm sùi mào gà sàng lọc mà chỉ nên cân nhắc trong những trường hợp chọn lọc, khi bác sĩ cần thêm thông tin hỗ trợ nhận diện tổn thương trên nền lâm sàng đã được đánh giá kỹ.
Xét nghiệm HPV DNA là kỹ thuật dùng để phát hiện vật liệu di truyền của virus HPV trong mẫu bệnh phẩm và định type virus, đặc biệt chú ý đến các type nguy cơ cao như 16, 18 có liên quan chặt chẽ đến ung thư cổ tử cung và một số ung thư vùng sinh dục – hậu môn khác. Mẫu xét nghiệm thường được lấy từ dịch cổ tử cung, âm đạo (ở nữ), dịch niệu đạo (ở nam) hoặc trong một số trường hợp có thể lấy trực tiếp từ mẫu mô/nốt sùi. Xét nghiệm HPV DNA có vai trò trong tầm soát và đánh giá nguy cơ ung thư cổ tử cung, thường được kết hợp với Pap smear trong các chương trình sàng lọc.
Tuy nhiên, đối với sùi mào gà ngoài da, xét nghiệm HPV DNA không được xem là tiêu chuẩn chẩn đoán chính và không được khuyến cáo dùng thường quy để chẩn đoán các mụn cóc sinh dục đã nhìn thấy được. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ nêu rõ không nên sàng lọc nhiễm HPV sinh dục không triệu chứng chỉ bằng xét nghiệm DNA/RNA hoặc nghiệm pháp axit axetic, và giá trị của việc phân type HPV trong mụn cóc sinh dục nhìn thấy được chưa đủ để quyết định lựa chọn phương pháp điều trị. Thực tế, chẩn đoán sùi mào gà vẫn dựa chủ yếu vào hình thái lâm sàng, còn HPV DNA chỉ đóng vai trò bổ trợ trong đánh giá nguy cơ (đặc biệt ở cổ tử cung) và lập kế hoạch theo dõi lâu dài.
Pap smear là xét nghiệm tầm soát ung thư cổ tử cung dành riêng cho nữ giới, mục đích không phải là để nhìn thấy nốt sùi mào gà ngoài da mà để phát hiện những thay đổi bất thường của tế bào cổ tử cung do HPV gây ra. Bác sĩ sẽ dùng dụng cụ chuyên dụng lấy tế bào từ bề mặt cổ tử cung, sau đó gửi đến phòng xét nghiệm để soi dưới kính hiển vi.
Pap smear giúp phát hiện sớm các tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư cổ tử cung, kể cả khi người bệnh chưa có triệu chứng rõ ràng, và thường được kết hợp với xét nghiệm HPV DNA trong các chương trình tầm soát. Vì vậy, với phụ nữ có nguy cơ hoặc trong độ tuổi khuyến cáo, Pap smear là xét nghiệm rất quan trọng, bổ trợ cho việc đánh giá toàn diện tình trạng nhiễm HPV, chứ không dùng riêng để chẩn đoán sùi mào gà ở vùng sinh dục ngoài.
Sinh thiết được xem là tiêu chuẩn vàng để khẳng định chẩn đoán trong những trường hợp tổn thương không điển hình, nghi ngờ ác tính hoặc kháng trị với các phương pháp điều trị sùi mào gà thông thường.
Bác sĩ sẽ gây tê tại chỗ, lấy một mảnh mô nhỏ từ nốt sùi hay vùng nghi ngờ, sau đó gửi đến phòng giải phẫu bệnh để nhuộm và soi dưới kính hiển vi. Kết quả sinh thiết giúp phân biệt sùi mào gà với các tổn thương khác như condyloma lata trong giang mai giai đoạn 2, u lành tính khác hoặc thậm chí ung thư tại chỗ/xâm lấn. Phương pháp này thường được chỉ định khi chẩn đoán lâm sàng chưa chắc chắn, tổn thương có sắc tố, cứng, dính sâu, dễ chảy máu hoặc loét, hoặc ở người suy giảm miễn dịch (như nhiễm HIV) vì nguy cơ ung thư hóa cao hơn.
Quy trình chẩn đoán sùi mào gà thường được tiến hành theo hai bước chính là thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu: Cụ thể như sau:
Ở bước đầu tiên, bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử chi tiết như thời điểm xuất hiện tổn thương, triệu chứng đi kèm (ngứa, rát, chảy máu…), thói quen quan hệ tình dục (có quan hệ không bảo vệ, nhiều bạn tình, tiền sử mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục hay không…). Sau đó, bác sĩ tiến hành khám trực tiếp vùng sinh dục, quanh hậu môn và khi cần có thể kiểm tra thêm vùng miệng – họng, thường sử dụng ánh sáng mạnh kết hợp kính phóng đại/kính lúp chuyên dụng để quan sát rõ tổn thương.
Ở giai đoạn này, bác sĩ chủ yếu đánh giá hình thái, màu sắc, kích thước, số lượng và mức độ lan rộng của các nốt sần trên da hoặc niêm mạc để xem có phù hợp với hình ảnh sùi mào gà hay không. Nếu tổn thương có đặc điểm lâm sàng đặc trưng, vị trí điển hình và kèm theo yếu tố nguy cơ rõ ràng, thăm khám lâm sàng thường đã đủ để bác sĩ định hướng chẩn đoán, các xét nghiệm chuyên sâu chỉ được bổ sung trong những trường hợp chưa rõ ràng hoặc cần đánh giá thêm nguy cơ kèm theo.
Sau khi thăm khám lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định thêm các xét nghiệm hỗ trợ trong những trường hợp tổn thương không điển hình, chẩn đoán còn nghi ngờ hoặc cần đánh giá sâu hơn về tình trạng nhiễm HPV. Tùy từng trường hợp cụ thể, bác sĩ có thể lựa chọn nghiệm pháp axit axetic, xét nghiệm HPV DNA, Pap smear (ở nữ) hoặc sinh thiết mô bệnh học để vừa làm rõ bản chất tổn thương, vừa loại trừ các bệnh lý khác như giang mai, tổn thương tiền ung thư hay ung thư.
Các xét nghiệm này không phải ai cũng cần làm, mà được áp dụng có chọn lọc nhằm bổ sung cho thăm khám lâm sàng, giúp chẩn đoán chính xác và xây dựng kế hoạch theo dõi, điều trị phù hợp hơn cho từng người bệnh.
Sau khi đã được khám và làm xét nghiệm, kết quả chẩn đoán (âm tính hay dương tính với sùi mào gà/HPV liên quan) sẽ quyết định bước tiếp theo bạn nên làm gì. Dưới đây là những việc bạn nên chủ động thực hiện trong từng trường hợp để bảo vệ sức khỏe cho chính bạn và bạn tình.
Kết quả âm tính cho thấy tại thời điểm xét nghiệm chưa phát hiện tổn thương sùi mào gà hoặc nhiễm HPV liên quan, nhưng điều đó không có nghĩa là về sau chắc chắn sẽ không mắc bệnh. Ở giai đoạn này, bạn nên trao đổi với bác sĩ về việc tiêm vắc xin HPV (như Gardasil 4, Gardasil 9) nếu còn trong độ tuổi phù hợp và không có chống chỉ định, để giảm nguy cơ nhiễm các type HPV gây sùi mào gà và ung thư sinh dục – hậu môn. Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC hiện cung cấp vắc xin HPV chính hãng, bảo quản theo chuẩn dây chuyền lạnh, có bác sĩ tư vấn trước tiêm và theo dõi sau tiêm, giúp quá trình tiêm phòng an toàn và thuận tiện hơn.
Tại VNVC cung cấp hai loại vắc xin là Gardasil 4 giúp bảo vệ trước 4 type HPV thường gặp (6, 11, 16, 18), hỗ trợ phòng sùi mào gà sinh dục và ung thư cổ tử cung, được chỉ định cho trẻ em gái và phụ nữ từ 9 tuổi – 26 tuổi. Gardasil 9 mở rộng phạm vi bảo vệ lên 9 type HPV (6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58), giúp giảm nguy cơ ung thư cổ tử cung, âm hộ, âm đạo, hậu môn, các tổn thương tiền ung thư và mụn cóc sinh dục, được khuyến cáo cho trẻ em trai, trẻ em gái, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ (bao gồm cộng đồng LGBT, MSM) từ 9 đến dưới 27 tuổi.
Ngoài việc tiêm vắc xin, bạn cũng cần nắm rõ một số lưu ý quan trọng là duy trì quan hệ tình dục an toàn: sử dụng bao cao su đúng cách, hạn chế số lượng bạn tình, không quan hệ khi vùng sinh dục đang có tổn thương lạ. Đi khám ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu như nốt sần, ngứa, rát, chảy máu bất thường ở vùng sinh dục, hậu môn hoặc vùng miệng – họng.
Nếu kết quả cho thấy bạn mắc sùi mào gà hoặc nhiễm HPV, điều đầu tiên là giữ bình tĩnh và hiểu rằng bệnh có thể kiểm soát và điều trị được. Bác sĩ sẽ tư vấn và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp với tình trạng của bạn, có thể bao gồm: đốt laser, đốt điện, áp lạnh, dùng thuốc bôi tại chỗ hoặc các kỹ thuật khác như ALA–PDT, tùy mức độ tổn thương và điều kiện cơ sở y tế. Bạn không nên tự ý mua thuốc bôi, không tự đốt hoặc xử lý nốt sùi tại nhà vì có thể làm tổn thương nặng hơn, nhiễm trùng hoặc che lấp triệu chứng thật.
Bên cạnh điều trị, bạn nên thông báo cho bạn tình hiện tại hoặc những bạn tình gần đây để họ được tư vấn, thăm khám và tầm soát nếu cần, nhằm hạn chế lây nhiễm qua lại và giảm nguy cơ tái phát.
Trong thời gian điều trị, người bệnh cần chú ý vệ sinh và lối sống: sử dụng dung dịch vệ sinh vùng kín có độ pH phù hợp, tắm rửa thường xuyên, thay quần áo hằng ngày, không dùng chung khăn tắm, đồ lót hoặc vật dụng cá nhân với người khác. Phần lớn tổn thương có thể đáp ứng tốt trong khoảng 3 tháng điều trị, tuy nhiên tình trạng suy giảm miễn dịch hoặc biến chứng trong quá trình điều trị có thể làm hiệu quả chậm hơn.
Ngoài điều trị và vệ sinh, người bệnh nên tập trung tăng cường sức đề kháng bằng cách hạn chế thực phẩm cay nóng, chiên rán, đồ ăn dễ gây kích ứng, rượu bia và các chất kích thích. Thay vào đó, nên tăng cường rau xanh, trái cây, các nguồn đạm lành mạnh, chú ý bổ sung vitamin nhóm B, vitamin C và các chất chống oxy hóa (như tỏi, hành, các loại rau gia vị) để hỗ trợ hệ miễn dịch trong quá trình kiểm soát virus và giảm nguy cơ tái phát.
Chẩn đoán sùi mào gà càng sớm thì việc kiểm soát bệnh càng thuận lợi. Cách chẩn đoán sùi mào gà thường bắt đầu bằng thăm khám lâm sàng, và khi cần có thể kết hợp thêm các xét nghiệm, sinh thiết để bác sĩ đánh giá chính xác mức độ tổn thương và lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp. Nếu đang băn khoăn không biết nên khám ở đâu, bạn có thể tham khảo Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh có đội ngũ bác sĩ Da liễu – Nam học- Sản phụ khoa giàu kinh nghiệm trong chẩn đoán và điều trị bệnh lây truyền qua đường tình dục; hệ thống xét nghiệm hiện đại (HPV, tầm soát STIs, sinh thiết khi cần), quy trình khám kín đáo, tôn trọng tuyệt đối quyền riêng tư và xây dựng phác đồ điều trị cá thể hóa cho từng người bệnh.
