Hormone là các chất truyền tín hiệu quan trọng trong cơ thể được sản xuất bởi hệ nội tiết và tham gia điều hòa nhiều hoạt động sinh lý như chuyển hóa, tăng trưởng, sinh sản và giấc ngủ. Trong bài viết sau đây, cùng ECO Pharma tìm hiểu các loại hormone trong cơ thể người và tác dụng của chúng ngay.

Hormone là gì?
Hormone là các chất truyền tin hóa học do các tuyến nội tiết và một số mô trong cơ thể sản xuất. Sau khi được tiết vào máu hoặc dịch ngoại bào hormone sẽ di chuyển đến các cơ quan và tế bào đích để điều hòa nhiều hoạt động sinh lý của cơ thể. Nó có vai trò truyền tín hiệu giữa các cơ quan và mô trong cơ thể nhằm điều hòa và phối hợp hoạt động sinh lý. Chúng tham gia kiểm soát nhiều chức năng quan trọng như tăng trưởng, chuyển hóa, sinh sản, chu kỳ ngủ thức và đáp ứng với stress.
Hệ nội tiết bao gồm nhiều tuyến và cơ quan có chức năng sản xuất hormone như vùng dưới đồi, tuyến yên, tuyến giáp, tuyến thượng thận, tụy, tuyến tùng, buồng trứng và tinh hoàn. Mỗi loại sẽ tác động lên những cơ quan hoặc mô đích nhất định thông qua các thụ thể chuyên biệt.
Dù chỉ được tiết ra với một lượng nhỏ, hormone vẫn có thể tạo ra ảnh hưởng lớn đến hoạt động của cơ thể. Khi nồng độ hormone bị rối loạn cơ thể có thể xuất hiện nhiều vấn đề sức khỏe, từ các triệu chứng mệt mỏi kéo dài, thay đổi tâm trạng, rối loạn kinh nguyệt cho đến bệnh tật, chẳng hạn như bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, rối loạn tăng trưởng, suy giảm khả năng sinh sản hoặc các bệnh lý liên quan đến tuyến thượng thận.
Hormone hoạt động như thế nào?
Sau khi đi vào máu hormone sẽ di chuyển khắp cơ thể và gắn vào các thụ thể đặc hiệu trên hoặc bên trong tế bào để kích thích tế bào thay đổi hoạt động hoặc bắt đầu một quá trình sinh học nhất định. Những quá trình này có thể bao gồm hoạt hóa đường truyền tín hiệu hoặc kích hoạt gen tạo ra protein mới.
Ví dụ khi đường huyết tăng cao tuyến tụy sẽ tiết insulin. Insulin gắn vào thụ thể trên tế bào gan và tế bào cơ từ đó giúp glucose đi vào tế bào để tạo năng lượng, đồng thời làm giảm đường huyết và duy trì trạng thái cân bằng của cơ thể. Người mắc đái tháo đường cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc không đáp ứng bình thường với insulin nên cần theo dõi đường huyết và có thể phải sử dụng thuốc hoặc insulin để kiểm soát bệnh.
Nhiều hormone phối hợp với nhau để điều hòa các hoạt động quan trọng của cơ thể, bao gồm:
- Tăng trưởng và phát triển do hormone tăng trưởng và tuyến giáp điều hòa
- Chức năng sinh sản do estrogen, progesterone và testosterone điều hòa
- Đường huyết và cân bằng năng lượng do insulin, glucagon, leptin và ghrelin điều hòa
- Chu kỳ ngủ thức chịu ảnh hưởng của cortisol và melatonin
- Đáp ứng với stress chịu ảnh hưởng của adrenaline và cortisol
Hệ nội tiết còn sử dụng cơ chế phản hồi để kiểm soát nồng độ hormone trong cơ thể. Khi lượng hormone trong máu quá cao hoặc quá thấp cơ thể sẽ gửi tín hiệu đến các tuyến nội tiết để điều chỉnh quá trình sản xuất hormone nhằm duy trì sự ổn định sinh lý. (1)
Các loại hormone trong cơ thể người
Các loại hormone trong cơ thể người tham gia điều hòa nhiều hoạt động sống của cơ thể và được chia thành các nhóm khác nhau theo chức năng. Dưới đây là các nhóm chính và vai trò cơ bản của từng loại.
1. Hormone sinh dục
Hormone sinh dục là nhóm hormone steroid có vai trò điều hòa sự phát triển giới tính, chức năng sinh sản và nhiều hoạt động sinh lý ở cả nam và nữ.
Ở nữ giới hai hormone sinh dục quan trọng nhất là estrogen và progesterone. Estrogen bao gồm ba dạng chính là estradiol, estrone và estriol, được sản xuất chủ yếu tại buồng trứng. Nó tham gia điều hòa chu kỳ kinh nguyệt, phát triển đặc điểm sinh dục nữ và duy trì mật độ xương. Sau khi rụng trứng buồng trứng sẽ tăng tiết progesterone để chuẩn bị nội mạc tử cung cho quá trình phôi làm tổ và hỗ trợ duy trì thai kỳ. Cơ thể nữ giới cũng sản xuất một lượng nhỏ testosterone tại buồng trứng và tuyến thượng thận; hormone này góp phần duy trì khối cơ, mật độ xương, tâm trạng và ham muốn tình dục.
Ở nam giới testosterone là hormone sinh dục chính và được sản xuất chủ yếu tại tinh hoàn, thúc đẩy phát triển khối cơ, duy trì mật độ xương, hỗ trợ sản xuất tinh trùng và ảnh hưởng đến ham muốn tình dục. Nam giới cũng tạo ra một lượng nhỏ estrogen thông qua quá trình chuyển đổi androgen tại mô mỡ. Ngoài ra tuyến thượng thận ở cả nam và nữ đều có thể sản xuất androgen như DHEA, dù nồng độ và vai trò sinh lý khác nhau giữa hai giới.
2. Hormone tuyến giáp
Tuyến giáp sản xuất hai hormone chính là thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) giúp điều hòa tốc độ chuyển hóa của cơ thể nên có ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp tim, nhiệt độ cơ thể, mức năng lượng và cân nặng. Trong đó T4 là dạng hormone được tiết ra nhiều nhất và lưu hành chủ yếu trong máu nhưng hoạt tính sinh học tương đối thấp. Sau khi đến các mô như gan và thận một phần T4 sẽ được chuyển thành T3 là dạng hormone có hoạt tính mạnh hơn và trực tiếp tác động lên tế bào đích.
Hoạt động của tuyến giáp chịu sự kiểm soát từ tuyến yên thông qua hormone kích thích tuyến giáp gọi là TSH. Khi nồng độ hormone tuyến giáp trong máu tăng hoặc giảm cơ thể sẽ tự điều chỉnh lượng TSH theo cơ chế phản hồi âm tính để duy trì cân bằng nội tiết. Ngoài T3 và T4, tuyến giáp còn tiết calcitonin là hormone tham gia điều hòa nồng độ canxi trong máu và hỗ trợ quá trình chuyển hóa xương. Khi tuyến giáp hoạt động quá mức hoặc hoạt động kém cơ thể có thể xuất hiện nhiều triệu chứng như mệt mỏi, thay đổi cân nặng, hồi hộp, nhạy cảm với nhiệt độ hoặc rụng tóc. (2)
3. Hormone stress
Khi cơ thể đối mặt với căng thẳng, nguy hiểm hoặc áp lực, hai hormone tham gia mạnh nhất là cortisol và adrenaline (epinephrine). Cortisol và adrenaline giúp cơ thể thích nghi và tự bảo vệ trong thời gian ngắn. Tuy nhiên nếu stress kéo dài khiến hai hormone này liên tục tăng cao, cơ thể có thể tăng nguy cơ gặp các vấn đề về tim mạch, giấc ngủ, chuyển hóa và sức khỏe tinh thần.
Cortisol được sản xuất tại vỏ tuyến thượng thận và thường tiết ra theo nhịp sinh học tự nhiên, với nồng độ cao hơn vào buổi sáng và giảm dần vào ban đêm. Khi cơ thể bị stress nồng độ cortisol sẽ tăng lên để huy động năng lượng, tăng đường huyết và hỗ trợ cơ thể thích nghi với tình huống căng thẳng. Hormone này cũng có thể làm giảm hoạt động của hệ miễn dịch trong thời gian ngắn. Nếu cortisol tăng cao kéo dài cơ thể có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe như tăng huyết áp, tăng cân, rối loạn giấc ngủ hoặc suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung.
Trong khi đó adrenaline được tủy thượng thận tiết ra rất nhanh khi cơ thể gặp kích thích cấp tính. Hormone này làm tăng nhịp tim, giãn phế quản và tăng lưu lượng máu đến cơ bắp và não để cơ thể phản ứng nhanh với nguy hiểm.
4. Hormone tăng trưởng
Hormone tăng trưởng hay somatotropin do tuyến yên sản xuất, tham gia điều hòa quá trình phát triển chiều cao ở trẻ em và thanh thiếu niên, đồng thời giúp duy trì khối cơ, mật độ xương và chuyển hóa ở người trưởng thành. Sau khi được tiết ra hormone tăng trưởng sẽ kích thích gan sản xuất IGF-1, là yếu tố tăng trưởng có vai trò thúc đẩy sự phát triển của xương, cơ và nhiều mô khác trong cơ thể. Vì vậy hormone tăng trưởng và IGF-1 thường phối hợp với nhau để hỗ trợ quá trình phát triển thể chất.
Quá trình tiết hormone tăng trưởng diễn ra mạnh nhất trong lúc ngủ sâu, đặc biệt ở giai đoạn ngủ sóng chậm. Do đó ngủ đủ giấc và duy trì chất lượng giấc ngủ tốt có liên quan mật thiết đến sự phát triển chiều cao và thể chất ở trẻ em và thanh thiếu niên. (3)
Khi cơ thể không sản xuất đủ hormone tăng trưởng trong giai đoạn phát triển, trẻ có thể chậm tăng chiều cao. Ngược lại, tình trạng dư thừa hormone này có thể gây chứng khổng lồ ở trẻ em hoặc bệnh to đầu chi ở người trưởng thành.
5. Insulin và glucagon
Insulin và glucagon là hai loại hormone do tuyến tụy sản xuất, cùng tham gia điều hòa nồng độ glucose trong máu, hoạt động theo cơ chế đối lập để giúp cơ thể duy trì đường huyết ổn định.
Sau bữa ăn khi lượng glucose trong máu tăng lên, tế bào beta của đảo tụy sẽ tiết insulin. Hormone này giúp tế bào hấp thu glucose từ máu để tạo năng lượng, đồng thời chuyển một phần glucose thành glycogen dự trữ tại gan và cơ. Insulin cũng góp phần làm giảm quá trình phân giải mỡ trong cơ thể từ đó hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn. Ngược lại khi đường huyết giảm xuống giữa các bữa ăn hoặc trong lúc nhịn đói, tế bào alpha của tụy sẽ tiết glucagon. Hormone này kích thích gan phân giải glycogen thành glucose rồi giải phóng vào máu để duy trì nguồn năng lượng cho não và các cơ quan khác.
Nhờ sự phối hợp giữa insulin và glucagon, cơ thể có thể duy trì nồng độ glucose trong giới hạn phù hợp. Khi tuyến tụy không sản xuất đủ insulin hoặc tế bào đáp ứng kém với insulin, đường huyết có thể tăng kéo dài và dẫn đến đái tháo đường.
6. Melatonin
Melatonin là một hormone được tiết ra từ tuyến tùng, một tuyến nội tiết nhỏ nằm ở trung tâm não, được tiết ra nhiều hơn vào ban đêm khi ánh sáng môi trường giảm và tham gia điều hòa nhịp sinh học cũng như chu kỳ ngủ thức của cơ thể. Trong điều kiện ánh sáng giảm vào buổi tối, quá trình tiết melatonin bắt đầu tăng dần. Nồng độ hormone này thường đạt mức cao trong đêm và giảm dần vào buổi sáng góp phần điều chỉnh trạng thái tỉnh táo và giấc ngủ theo nhịp sinh học tự nhiên. (4)
Khi tiếp xúc với ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại, máy vi tính hoặc các thiết bị điện tử vào buổi tối, quá trình tiết melatonin có thể bị ức chế. Điều này làm thay đổi thời điểm xuất hiện cảm giác buồn ngủ và có thể ảnh hưởng đến nhịp sinh học bình thường của cơ thể.
7. Oxytocin và endorphin
Oxytocin là hormone được tổng hợp tại vùng dưới đồi và được giải phóng qua thùy sau tuyến yên vào máu. Hormone này tham gia vào quá trình sinh sản, bao gồm kích thích co bóp tử cung trong khi sinh và hỗ trợ tiết sữa sau sinh. Ngoài vai trò trong sinh sản oxytocin còn tham gia điều hòa một số hành vi xã hội. Nồng độ oxytocin có thể tăng trong các tương tác như tiếp xúc da kề da, ôm, chăm sóc hoặc các hoạt động mang tính gắn kết giữa người với người.
Endorphin là nhóm neuropeptide được hệ thần kinh trung ương và tuyến yên sản xuất. Các chất này có khả năng gắn vào thụ thể opioid trong não từ đó giúp giảm cảm giác đau và tạo cảm giác dễ chịu. Endorphin có thể được giải phóng trong nhiều tình huống khác nhau, bao gồm khi vận động thể lực, khi cười hoặc trong các tình huống gây đau hay stress cấp tính.
Vai trò quan trọng của hormone
Vai trò của hormone thể hiện qua nhiều hoạt động thiết yếu trong cơ thể, ảnh hưởng đến hầu hết các hệ cơ quan và quá trình sinh lý. Dưới đây là các vai trò chính:
- Trao đổi chất và cân nặng: Hormone tuyến giáp, insulin, glucagon và leptin tham gia điều hòa cách cơ thể sử dụng và dự trữ năng lượng từ đó ảnh hưởng đến cân nặng và mức năng lượng hằng ngày.
- Tăng trưởng và phát triển: Hormone tăng trưởng, tuyến giáp và sinh dục phối hợp điều hòa quá trình phát triển cơ thể từ giai đoạn bào thai đến tuổi trưởng thành.
- Sinh sản và chức năng sinh dục: Estrogen, progesterone, testosterone cùng với FSH và LH kiểm soát chu kỳ sinh sản, khả năng thụ thai và các đặc điểm sinh dục.
- Tâm trạng và nhận thức: Serotonin, dopamine, cortisol và oxytocin có liên quan đến điều hòa cảm xúc, khả năng tập trung và một số hành vi xã hội.
- Giấc ngủ và nhịp sinh học: Melatonin và cortisol phối hợp điều chỉnh chu kỳ thức ngủ theo nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể, giúp duy trì trạng thái tỉnh táo và nghỉ ngơi theo thời điểm phù hợp trong ngày.
- Phản ứng miễn dịch: Cortisol, DHEA và hormone sinh dục tham gia điều hòa mức độ và thời gian của phản ứng viêm, giúp cơ thể kiểm soát hoạt động của hệ miễn dịch khi cần thiết.
Cơ quan nào sản sinh ra hormone?
Hệ nội tiết gồm nhiều tuyến và cơ quan phân bố khắp cơ thể. Mỗi cơ quan có vai trò sản xuất một hoặc nhiều loại hormone khác nhau để điều hòa các chức năng sinh lý.
- Vùng dưới đồi: Đây là trung tâm điều khiển của hệ nội tiết. Vùng dưới đồi tạo ra các hormone giúp điều chỉnh hoạt động của tuyến yên từ đó ảnh hưởng đến nhiều tuyến nội tiết khác trong cơ thể.
- Tuyến yên: Tuyến yên là tuyến giữ vai trò điều phối nhiều hoạt động nội tiết tố trong cơ thể. Tuyến này tiết ra hormone tăng trưởng, hormone kích thích tuyến giáp, hormone kích thích vỏ tuyến thượng thận, hormone kích thích nang trứng, hormone tạo hoàng thể và prolactin. Các hormone này tham gia điều hòa tăng trưởng, chuyển hóa, sinh sản và hoạt động của nhiều cơ quan.
- Tuyến giáp: Tuyến giáp tạo ra thyroxine và triiodothyronine giúp kiểm soát tốc độ chuyển hóa của cơ thể. Ngoài ra tuyến giáp còn tiết calcitonin, hormone tham gia điều hòa nồng độ canxi trong máu.
- Tuyến cận giáp: Tuyến cận giáp tiết hormone tuyến cận giáp, giúp duy trì cân bằng canxi và phospho trong máu và trong xương.
- Tuyến thượng thận: Tuyến thượng thận gồm vỏ tuyến và tủy tuyến. Vỏ tuyến tiết cortisol, aldosterone và androgen, giúp điều hòa chuyển hóa, huyết áp và một số chức năng sinh lý khác. Tủy tuyến tiết adrenaline và noradrenaline giúp cơ thể phản ứng nhanh với căng thẳng.
- Tuyến tụy: Tuyến tụy tiết insulin, glucagon và somatostatin, giúp điều hòa đường huyết và cân bằng năng lượng của cơ thể.
- Tuyến tùng: Tuyến tùng tiết melatonin, hormone giúp điều hòa chu kỳ ngủ và thức theo ánh sáng môi trường.
- Tuyến ức: Tuyến ức tạo ra các yếu tố hỗ trợ sự phát triển và trưởng thành của tế bào miễn dịch T, đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đầu đời.
- Buồng trứng và tinh hoàn: Buồng trứng tiết estrogen và progesterone, còn tinh hoàn tiết testosterone. Các hormone này tham gia điều hòa chức năng sinh sản và hình thành đặc điểm sinh dục của cơ thể.
Những bệnh lý nào gây rối loạn hormone?
Rối loạn nội tiết xảy ra khi một tuyến trong cơ thể sản xuất quá nhiều hoặc quá ít hormone, hoặc khi cơ thể không phản ứng đúng với hormone đó. Tình trạng này có thể dẫn đến nhiều bệnh lý khác nhau tùy theo loại hormone bị ảnh hưởng.
- Đái tháo đường type 1 và type 2: Đây là nhóm bệnh liên quan đến hormone insulin. Ở type 1, hệ miễn dịch phá hủy tế bào sản xuất insulin trong tuyến tụy. Ở type 2, cơ thể giảm đáp ứng với insulin khiến đường huyết tăng dần theo thời gian.
- Suy giáp và cường giáp: Suy giáp xảy ra khi tuyến giáp sản xuất không đủ hormone, làm chậm chuyển hóa của cơ thể. Ngược lại cường giáp xảy ra khi tuyến giáp hoạt động quá mức khiến chuyển hóa diễn ra nhanh hơn bình thường.
- Hội chứng Cushing: Tình trạng này xảy ra khi nồng độ cortisol trong cơ thể tăng cao kéo dài, thường liên quan đến rối loạn ở tuyến yên hoặc tuyến thượng thận.
- Bệnh Addison: Đây là tình trạng tuyến thượng thận không sản xuất đủ cortisol và aldosterone dẫn đến rối loạn cân bằng năng lượng và huyết áp.
- Hội chứng buồng trứng đa nang: Bệnh liên quan đến mất cân bằng hormone sinh dục và rối loạn chuyển hóa insulin, có thể ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt và khả năng sinh sản.
- To đầu chi: Tình trạng này xảy ra khi cơ thể sản xuất quá nhiều hormone tăng trưởng ở người trưởng thành dẫn đến thay đổi cấu trúc xương và mô mềm.
Nguyên nhân nào gây ra sự mất cân bằng hormone?
Mất cân bằng có thể xảy ra khi tuyến nội tiết sản xuất quá nhiều hoặc quá ít, hoặc khi cơ thể không phản ứng bình thường với hormone. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau như:
- Khối u hoặc tổn thương tuyến nội tiết: Khối u hoặc tổn thương ở các tuyến nội tiết có thể làm thay đổi lượng hormone được tiết ra dẫn đến rối loạn hoạt động nội tiết trong cơ thể. Một số khối u có thể kích thích tuyến sản xuất quá mức hormone trong khi những trường hợp khác lại làm giảm khả năng tiết hormone hoặc phá vỡ cơ chế điều hòa bình thường của tuyến. Điều này đã được ghi nhận ở u tuyến yên với tình trạng tăng hoặc giảm tiết các hormone kiểm soát nhiều cơ quan trong cơ thể, ung thư tuyến giáp có thể ảnh hưởng đến chức năng sản xuất hormone tuyến giáp và khối u tuyến thượng thận có thể làm thay đổi nồng độ cortisol hoặc adrenaline.
- Rối loạn tự miễn: Trong một số bệnh như viêm tuyến giáp Hashimoto hoặc bệnh Graves, hệ miễn dịch tấn công nhầm vào tuyến nội tiết khiến tuyến giáp hoạt động kém hoặc hoạt động quá mức.
- Lối sống và chế độ sinh hoạt: Béo phì, thiếu ngủ, dinh dưỡng không hợp lý và ít vận động có thể làm thay đổi hoạt động của insulin, cortisol và hormone sinh dục từ đó gây rối loạn cân bằng hormone trong cơ thể.
- Stress kéo dài: Căng thẳng kéo dài làm hệ thống kiểm soát stress trong cơ thể hoạt động liên tục khiến cortisol duy trì ở mức cao trong thời gian dài và làm rối loạn nhiều hormone khác.
- Sử dụng thuốc: Một số thuốc như corticosteroid, thuốc tránh thai nội tiết hoặc thuốc điều trị tâm thần có thể ảnh hưởng đến sự cân bằng hormone tự nhiên trong cơ thể.
- Lão hóa: Khi tuổi tăng lên nồng độ hormone sinh dục như estrogen, progesterone và testosterone giảm dần dẫn đến mãn kinh ở nữ và mãn dục ở nam.
Khi nào nên đi thăm khám?
Bạn nên đi khám khi cơ thể xuất hiện những thay đổi bất thường kéo dài mà không rõ nguyên nhân, vì đây có thể là dấu hiệu cho thấy hệ hormone đang hoạt động không ổn định và cần được đánh giá sớm để tránh biến chứng về sau. Một dấu hiệu thường gặp là mệt mỏi kéo dài dù đã nghỉ ngơi đầy đủ, kèm theo thay đổi cân nặng không rõ nguyên nhân như tăng hoặc giảm cân nhanh. Tình trạng này thường liên quan đến rối loạn hormone tuyến giáp, vốn ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình chuyển hóa của cơ thể.
Rối loạn kinh nguyệt cũng là biểu hiện cần lưu ý, bao gồm chu kỳ không đều, mất kinh hoặc ra máu bất thường. Nguyên nhân thường liên quan đến sự mất cân bằng hormone sinh dục. Ở một số người, da khô, rụng tóc nhiều hoặc móng tay giòn yếu có thể xuất hiện khi hormone tuyến giáp hoạt động không ổn định. Điều này phản ánh sự thay đổi trong quá trình chuyển hóa của cơ thể. Ngoài ra hồi hộp, tim đập nhanh hoặc run tay thường gặp khi tuyến giáp hoạt động quá mức, làm tăng tốc độ chuyển hóa và ảnh hưởng đến nhiều cơ quan. Trong một số trường hợp khác, khát nước nhiều và tiểu nhiều bất thường có thể là dấu hiệu cảnh báo đái tháo đường. Đây là tình trạng cần được kiểm tra sớm để tránh biến chứng lâu dài.
Ở nam giới giảm ham muốn hoặc rối loạn chức năng sinh lý có thể liên quan đến thay đổi hormone sinh dục hoặc các rối loạn nội tiết khác. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe sinh sản. Ngoài các biểu hiện trên, thay đổi tâm trạng kéo dài như lo âu hoặc buồn bã không rõ nguyên nhân cũng có thể liên quan đến rối loạn hormone, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến tuyến giáp hoặc hormone stress.
Hormone đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì hoạt động bình thường của cơ thể và sự ổn định của các chức năng sinh lý. Hiểu rõ về các loại hormone trong cơ thể người giúp nhận biết sớm các dấu hiệu rối loạn nội tiết và có hướng theo dõi, thăm khám kịp thời, từ đó góp phần bảo vệ sức khỏe tổng thể một cách hiệu quả.




