Khoảng 1.4% (1) thanh thiếu niên từ 10 đến 14 tuổi trên toàn cầu mắc trầm cảm dẫn đến suy giảm sức khỏe, khả năng học tập và những hành vi tự huỷ hoại nguy hiểm. Cùng ECO Pharma tìm hiểu những dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 11 để giúp trẻ được bảo vệ, điều trị kịp thời trong bài viết sau đây.
Trầm cảm tuổi dậy thì ở các bé gái (10 đến 17 tuổi) là vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng, làm cho trẻ buồn bã dai dẳng, mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích.
Bệnh ảnh hưởng đến suy nghĩ, cảm xúc, cách hành xử của trẻ dẫn đến lòng tự trọng thấp, tự cô lập bản thân, tác động tiêu cực đến các mối quan hệ xã hội. Trầm cảm cũng phá vỡ chức năng não quan trọng, gây suy giảm trí nhớ, khó tập trung hoặc đưa ra quyết định, từ đó giảm thành tích học tập. Ngoài ra, trẻ cũng gặp các vấn đề thể chất như rối loạn giấc ngủ, rối loạn ăn uống, mắc bệnh về dạ dày, xương khớp.
Nghiêm trọng hơn, trẻ có thể tìm cách tự tử. Tại Mỹ, tự tử là nguyên nhân tử vong thứ hai ở những người từ 10 đến 34 tuổi (2). Tại Việt Nam, theo báo cáo của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc UNICEF năm 2023, 1/5 trẻ vị thành niên có vấn đề về sức khỏe tâm thần, nhưng chỉ khoảng 8.4% được tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ hoặc tư vấn. Chỉ 5.1% ba mẹ có con vị thành niên nhận thấy trẻ cần sự giúp đỡ. (3)
Trẻ 11 tuổi có thể bị trầm cảm do yếu tố sinh lý, di truyền hoặc tác nhân bên ngoài:
Nồng độ hormone tăng cao trong tuổi dậy thì, bao gồm độ tuổi 11 ảnh hưởng đến các chất dẫn truyền thần kinh chịu trách nhiệm xử lý cảm xúc ở não bộ. Điều này dẫn đến thay đổi tâm trạng như cáu kỉnh, căng thẳng, lo âu, tăng nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần, kể cả trầm cảm.
Trong đó, hai hormone giới tính estrogen và testosterone đóng vai trò quan trọng. Mức estrogen tăng cao ở bé gái 11 tuổi làm giảm nồng độ serotonin (chất dẫn truyền thần kinh giúp tạo cảm giác dễ chịu, hạnh phúc) gây ra tình trạng lo lắng, quan tâm về hình ảnh cơ thể và trầm cảm.
Trẻ 11 tuổi có khả năng bị trầm cảm cao hơn nếu gia đình huyết thống có tiền sử mắc bệnh. Đến nay, các nhà khoa học chưa tìm thấy loại gen cụ thể nào gây trầm cảm. Nhiều chuyên gia đã khoanh vùng một số gen làm tăng nguy cơ, chẳng hạn như biến thể trong gen vận chuyển serotonin (5-HTTLPR).
Áp lực từ bài vở, thi cử, kỳ vọng của nhà trường, ba mẹ hoặc chính bản thân trẻ có thể gây căng thẳng, lo lắng dẫn đến trầm cảm. Theo nghiên cứu trên Tạp chí Viện Hàn lâm Nhi khoa (Ấn Độ), thanh thiếu niên bị áp lực học tập có tỷ lệ mắc trầm cảm cao hơn 2.4 lần so với người bình thường. Ngoài ra, tình trạng này cũng dẫn đến thức khuya, rối loạn ăn uống, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần của trẻ tuổi dậy thì.
Mâu thuẫn trong gia đình có thể diễn ra dưới nhiều hình thức. Tình trạng này kéo dài khiến trẻ bất an, cảnh giác, khó thể hiện cảm xúc đúng cách, dẫn đến rối loạn căng thẳng sau sang chấn, lo âu, trầm cảm. Nghiên cứu trên Tạp chí Tâm lý học (Úc) ở trẻ em từ 10 đến 14 tuổi cho thấy, trẻ sống trong gia đình xung đột cao có khả năng mắc triệu chứng trầm cảm cao hơn gần gấp 5 lần.
Bạo lực học đường, bao gồm thể chất, tâm lý hoặc tình dục có thể diễn ra trong, xung quanh trường học hoặc trên mạng. Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO), một phần ba học sinh trong độ tuổi 11 đến 15 bị bắt nạt ít nhất một lần mỗi tháng, trong đó bạo lực tinh thần xảy ra ở bé gái nhiều hơn. Tình trạng này khiến trẻ lo lắng, cô đơn, mất ngủ, bỏ học, trầm cảm và có ý định tự tử cao gấp đôi.
Xem thêm bài viết: 6 dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 12 không nên chủ quan
Việc nhận biết các dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 11 là rất cần thiết, giúp ba mẹ phát hiện sớm và hỗ trợ trẻ điều trị kịp thời:
Trẻ cảm thấy buồn bã, chán nản kéo dài hơn hai tuần mà không có lý do rõ ràng, có thể khóc hoặc không. Trẻ cũng dễ cáu kỉnh, nổi nóng, mất kiên nhẫn với những người xung quanh, ngay cả trong những việc nhỏ nhặt hoặc vô cớ. Ngoài ra, cảm giác tội lỗi, vô giá trị cũng là dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 11.
Trẻ có xu hướng tập trung vào thất bại và trở ngại, khó nhìn thấy mặt tích cực của bản thân và những sự việc khác. Đồng thời xuất hiện tình trạng bồn chồn, bất an, lo sợ, không mong đợi về tương lai.
Việc trẻ 11 tuổi mất hứng thú với một sở thích nào đó là điều bình thường, nhưng nếu trẻ không thay thế bằng một sở thích khác, đây có thể là dấu hiệu trầm cảm ở tuổi dậy thì. Phụ huynh hãy quan sát những hoạt động trẻ thường xuyên tham gia như chơi thể thao, xem phim, nghe nhạc, gặp gỡ bạn bè.
Do thiếu năng lượng, mệt mỏi, suy giảm trí nhớ, khả năng tập trung kém, trẻ khó hoàn thành bài tập và ghi nhớ thông tin, dẫn đến giảm hiệu suất học tập. Trẻ trầm cảm cũng mất động lực tham gia các cuộc thảo luận trên lớp hay hoạt động ngoại khóa. Ngoài ra, trẻ thường gặp khó khăn khi rời giường vào buổi sáng, muốn nghỉ học, làm chậm tiến độ bài vở.
Thói quen ăn uống ở trẻ có sự thay đổi đáng kể, gây tăng hoặc giảm cân. Một số trẻ ăn nhiều hơn để xoa dịu cảm xúc tiêu cực, đặc biệt là thực phẩm giàu tinh bột và đường. Các thực phẩm này làm tăng mức serotonin giúp nâng cao tâm trạng. Ngược lại, một số trẻ lại mất động lực ăn uống, bỏ bữa, dẫn đến thiếu chất.
Dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 11 thường gặp là rối loạn giấc ngủ. Trẻ có thể khó ngủ, ngủ không ngon giấc hoặc ngủ quá nhiều nhưng vẫn mệt mỏi. Điều này làm thay đổi nhịp sinh học và làm trầm trọng thêm các triệu chứng trầm cảm.
Trẻ cảm thấy bản thân tội lỗi, vô giá trị, có xu hướng chỉ trích chính mình. Đồng thời cho rằng không ai có thể thấu hiểu và quan tâm, dẫn đến tự cô lập, tránh giao tiếp. Nghiêm trọng hơn, trẻ viết, vẽ, nói, nghe nhạc liên quan đến cái chết – trong trường hợp này, ba mẹ nên đưa con đến bệnh viện thăm khám sớm.
Trẻ đau nhức cơ thể mà không rõ nguyên nhân, chẳng hạn như đau khớp, đau đầu, đau lưng, đau bụng. Kèm theo đó là mệt mỏi, suy nhược kéo dài. Tình trạng này ảnh hưởng khả năng vận động, sinh hoạt hằng ngày của trẻ.
Nếu không được khắc phục sớm, bệnh có thể tác động tiêu cực đến sự phát triển thể chất, tinh thần, việc học, mối quan hệ xã hội của trẻ. Nghiêm trọng hơn, trẻ có nguy cơ tự hủy hoại bản thân:
Các triệu chứng trầm cảm kéo dài ảnh hưởng đến tâm trạng, khiến trẻ mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích. Trẻ cảm thấy tồi tệ, tự trách về bản thân vì đã mắc bệnh. Điều này dẫn đến sự cô đơn, tự cô lập, vì trẻ cho rằng không ai thấu hiểu và quan tâm.
Trong một số trường hợp, trẻ có thể nóng nảy, cáu kỉnh, không khống chế được cảm xúc. Hệ quả là khó duy trì mối quan hệ với ba mẹ, bạn bè xung quanh. Nghiêm trọng hơn, trẻ thấy vô vọng, không muốn sống và cố làm hại chính mình.
Trẻ 11 tuổi bị trầm cảm thường đi kèm các vấn đề thể chất như đau dạ dày, đau đầu, đau khớp, đau lưng. Bệnh cũng dẫn đến mệt mỏi quá mức, rối loạn giấc ngủ, thay đổi cảm giác thèm ăn. Về lâu dài, trầm cảm làm tăng nguy cơ bị bệnh tim mạch, đột quỵ, đau xơ cơ.
Ngoài ra, trẻ có khả năng mắc các rối loạn tâm thần khác, bao gồm rối loạn lo âu tổng quát, rối loạn hoảng sợ. Một số trẻ trầm cảm tự điều trị bằng cách lạm dụng chất gây nghiện như thuốc lá, rượu bia. Thói quen này gây hại cho sức khỏe gan, phổi, xương khớp,… của trẻ, đặc biệt trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ về thể chất.
Trầm cảm kích thích sản sinh hormone căng thẳng cortisol. Nồng độ cortisol cao làm chậm sự tăng trưởng của tế bào thần kinh, cản trở sự phát triển não bộ ở trẻ 11 tuổi. Hệ quả là trẻ bị suy giảm trí nhớ, mất khả năng tập trung, khó đưa ra quyết định,… khiến thành tích giảm sút.
Việc phải nghỉ học thường xuyên do các triệu chứng hoặc quá trình điều trị cũng làm trẻ không theo kịp chương trình giảng dạy, ảnh hưởng đến kết quả học tập trong tương lai.
Cách cải thiện trầm cảm ở trẻ 11 tuổi thường kết hợp giữa tâm lý trị liệu và thuốc. Bên cạnh đó, sự quan tâm, hỗ trợ từ gia đình, xã hội cũng đóng vai trò quan trọng:
Tâm lý trị liệu hỗ trợ khắc phục chứng trầm cảm thông qua trò chuyện với bác sĩ tâm lý. Chúng bao gồm liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) hoặc tương tác cá nhân (CBT).
Trẻ có thể được điều trị riêng, với người thân hoặc trong một nhóm chung. Các buổi trị liệu nhằm mục đích:
Trẻ 11 tuổi bị trầm cảm chỉ uống thuốc khi có sự chỉ định của bác sĩ. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã phê duyệt thuốc Fluoxetine (Prozac) dùng để điều trị trầm cảm cho trẻ em từ 8 tuổi trở lên, kể cả trẻ 11 tuổi.
Một số tác dụng phụ của thuốc gồm buồn nôn, mất ngủ, tiêu chảy, mệt mỏi, khô miệng, đổ mồ hôi. Thuốc chống trầm cảm phải dùng đúng liều lượng. Trẻ không được tự ý ngừng thuốc đột ngột, vì có thể khiến triệu chứng bệnh nghiêm trọng hơn.
Trẻ có dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 11 cần sự hỗ trợ từ ba mẹ, bạn bè và xã hội để nhanh chóng cải thiện. Gia đình cần lắng nghe, tôn trọng và quan tâm cảm xúc của trẻ; tránh phán xét, chỉ trích, so sánh; tạo môi trường thoải mái, an toàn, không cãi vã hay xung đột tại nhà; đồng thời cùng trẻ tham gia vào quá trình điều trị.
Xã hội, bao gồm trường học có thể giúp trẻ vượt qua trầm cảm bằng cách tổ chức các nhóm hỗ trợ – nơi trẻ được tâm sự những vấn đề mình mắc phải. Ngoài ra, các hoạt động ngoại khóa cũng rất cần thiết, chẳng hạn như chơi thể thao, dã ngoại, lớp học nghệ thuật nhằm thúc đẩy trẻ xây dựng mối quan hệ tích cực.
Hiện nay, không có phương pháp nào đảm bảo phòng tránh trầm cảm ở trẻ 11 tuổi, tuy nhiên phụ huynh có thể giảm thiểu nguy cơ bằng cách:
Gia đình hòa thuận hỗ trợ sự phát triển thể chất, tinh thần của trẻ, góp phần ngăn ngừa trầm cảm. Ba mẹ hãy khuyến khích các cuộc trò chuyện cởi mở, tích cực trong môi trường sống; hạn chế xung đột, cãi vã trước mặt trẻ, giúp trẻ cảm thấy an toàn.
Trẻ 11 tuổi cần được tôn trọng cá tính, ý kiến, không gian cá nhân; và được đưa ra quyết định liên quan đến thói quen, hoạt động của gia đình. Điều này giúp nuôi dưỡng ý thức trách nhiệm và sự tự tin, hỗ trợ trẻ đối mặt với thế giới thực.
Việc xây dựng thói quen lành mạnh cũng rất cần thiết, bao gồm ngủ đúng giờ và đủ 9 đến 12 tiếng mỗi ngày. Đồng thời xây dựng chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa, vitamin, khoáng chất, axit béo omega-3, protein nạc.
Hãy tăng cường rau lá xanh (rau chân vịt, cải xoăn), trái cây (việt quất, dâu tây, mâm xôi), cá béo (cá hồi, cá ngừ, cá cơm), ngũ cốc nguyên hạt (yến mạch, gạo lứt) trong chế độ ăn uống hàng ngày của trẻ. Hạn chế để trẻ ăn thức ăn nhanh, đồ đóng hộp, uống nước ngọt. Ngoài ra, ba mẹ nên tập thể dục cùng trẻ khoảng 30 phút mỗi ngày nhằm cải thiện tâm trạng, giảm căng thẳng.
Gia đình nên tập cho trẻ kỹ năng sống cần thiết, nhưng ưu tiên các kỹ năng liên quan đến sức khỏe tâm thần như điều chỉnh cảm xúc, giao tiếp, giải quyết vấn đề, kiểm soát căng thẳng. Chúng có thể được rèn luyện bằng cách trò chuyện, bài tập hít thở sâu, thiền hoặc qua lớp học ngoại khóa.
Ba mẹ hãy khuyến khích trẻ tham gia câu lạc bộ, các hoạt động như chơi nhạc cụ, vẽ tranh, đạp xe, bơi lội để xây dựng mối quan hệ, hỗ trợ phát triển kỹ năng sống. Đảm bảo những hoạt động này phù hợp với sở thích của trẻ, tránh làm trẻ mệt mỏi, kiệt sức hoặc cảm thấy bị bắt ép phải tương tác xã hội.
Thăm khám định kỳ giúp phát hiện sớm những dấu hiệu trầm cảm ở trẻ 11 tuổi, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời. Phụ huynh nên đưa trẻ đến khám tại các bệnh viện đa chuyên khoa để được chăm sóc toàn diện, chẳng hạn như Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, hoặc Trung tâm Khám chữa bệnh Đa khoa Tâm Anh.
Ở Hệ thống Tâm Anh, Trung tâm Khoa học Thần kinh phối hợp bác sĩ khoa Tiêu hóa – Gan mật – Tuỵ, Cơ xương khớp, Khoa Nhi, Dinh dưỡng tiết chế,… hỗ trợ tầm soát, chẩn đoán nguyên nhân, điều trị cá thể hóa bệnh trầm cảm, mang đến hiệu quả cao.
Hệ thống Tâm Anh có nhiều máy móc tiên tiến phục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh. Chẳng hạn như máy điện não vi tính EEG-1200K, máy điện cơ Ultra S100, máy chụp cắt lớp vi tính (CT) 768 lát cắt Somatom Drive, hệ thống chụp cộng hưởng từ thế hệ mới Magnetom Amira Biomatrix.
Đội ngũ chuyên gia, bác sĩ đầu ngành, giỏi chuyên môn, giàu kinh nghiệm, tận tâm, nhẹ nhàng, giúp trẻ quên đi nỗi sợ khi phải đến bệnh viện.
Trầm cảm tuổi dậy thì dễ xảy ra với các bé gái do sự thay đổi nhanh chóng về hormone và hình thể trong thời kỳ phát dục. Trong thời kỳ này, bất kỳ biến cố hoặc áp lực tâm lý nào xảy ra đều trở thành yếu tố thúc đẩy phát triển bệnh trầm cảm, dẫn đến những hậu quả khó lường. Nhận biết dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 11 là bước quan trọng, giúp bệnh được phát hiện và điều trị sớm.
