Theo Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia, Mỹ (NIMH), năm 2021 có tới 26,8% thanh thiếu niên từ 16 – 17 tuổi đã trải qua ít nhất một đợt trầm cảm nặng. Ở tuổi 16, trầm cảm không chỉ là cảm giác buồn bã thoáng qua mà còn tác động tiêu cực đến tâm lý, sức khỏe và tương lai của trẻ. Đáng tiếc, nhiều bậc phụ huynh vô tình bỏ qua những biểu hiện ban đầu, khiến bệnh ngày càng nặng hơn. Dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 16 là gì, cùng ECO Pharma tìm hiểu chi tiết trong bài viết sau.
Trầm cảm tuổi 16 là dạng rối loạn tâm lý, cảm xúc, về mặt y khoa không khác biệt so với trầm cảm ở người lớn. Nhưng do trẻ đang trong giai đoạn phát triển về thể chất và tâm lý, các triệu chứng sẽ biểu hiện khác nhau. (1)
Trầm cảm không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất, thường là hệ quả của nhiều yếu tố kết hợp:
Nhiều nghiên cứu cho thấy trầm cảm có xu hướng di truyền. Nếu bố hoặc mẹ từng mắc rối loạn trầm cảm, con cái sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, dao động từ 15 – 45%. Nguy cơ này càng tăng cao nếu cả hai bố mẹ đều bị trầm cảm, nhất khi bệnh xuất hiện sớm và tái phát nhiều lần.
Trẻ em và thanh thiếu niên có nguy cơ di truyền trầm cảm cao hơn người trưởng thành. Nghiên cứu về cặp song sinh cho thấy, nếu một người mắc trầm cảm, người song sinh cùng trứng có khả năng mắc bệnh cao hơn so với cặp song sinh khác trứng.
Gần đây, giới khoa học đã tập trung nghiên cứu gen vận chuyển serotonin (5-HTT) do có liên quan đến trầm cảm. Biến thể alen ngắn (S) của gen 5-HTTLPR được cho là làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Một số nghiên cứu phát hiện kiểu gen SS và alen S xuất hiện nhiều hơn ở trẻ trầm cảm, có khả năng di truyền từ bố mẹ sang con.
Gia đình ảnh hưởng lớn đến tâm lý của trẻ. Những mâu thuẫn gia đình, thiếu sự quan tâm từ bố mẹ, cảm giác bị bỏ rơi hoặc giao tiếp kém khiến nguy cơ mắc trầm cảm ở trẻ gia tăng. Trẻ lớn lên trong môi trường có nhiều xung đột hoặc cuộc hôn nhân đổ vỡ thường có dấu hiệu trầm cảm sớm.
Ngoài ra, trẻ từng bị lạm dụng (thể chất, tinh thần, tình dục) hoặc bỏ rơi có khả năng phát triển các rối loạn tâm lý cao hơn do ảnh hưởng đến kỹ năng kiểm soát cảm xúc, học tập và giao tiếp xã hội.
Không chỉ gia đình, điều kiện xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Trẻ có bố mẹ học vấn thấp, thất nghiệp, sống trong gia đình đơn thân thường đối diện với nhiều rủi ro tâm lý hơn. Thậm chí, ngay cả ở những quốc gia có hệ thống phúc lợi tốt, trẻ em thuộc tầng lớp kinh tế thấp vẫn có nguy cơ trầm cảm cao hơn.
Áp lực học tập cũng là một nguyên nhân phổ biến gây căng thẳng ở tuổi vị thành niên. Nhiều học sinh phải đối mặt với kỳ vọng cao từ bố mẹ, giám sát chặt chẽ, thường xuyên bị so sánh với người khác. Nếu không thể đáp ứng mong đợi, trẻ sẽ cảm thấy lo âu, căng thẳng, thậm chí trầm cảm. Một số trẻ tìm đến những cách đối phó tiêu cực như hút thuốc, lạm dụng chất kích thích, trong khi số khác có thể biểu hiện lo âu, trầm cảm, có hành vi hung hăng.
Sự phát triển của công nghệ cũng làm thay đổi cách trẻ giao tiếp và giải trí. Ngày nay, trẻ dành nhiều thời gian hơn cho mạng xã hội, trò chơi điện tử thay vì tham gia các hoạt động ngoài trời, kết nối với gia đình. Điều này dần khiến trẻ bị cô lập, giảm khả năng giao tiếp và tăng nguy cơ trầm cảm.
Các dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 16 còn bắt nguồn từ những cú sốc tâm lý. Sự ra đi của một thành viên trong gia đình, bố mẹ hoặc người thân yêu gây nên tổn thương tâm lý sâu sắc, dẫn đến trầm cảm kéo dài. Thanh thiếu niên bị bắt nạt ở trường, trên mạng có nguy cơ mắc trầm cảm cao hơn. Cảm giác sợ hãi, cô lập, tự ti khiến trẻ ngày càng thu mình, suy sụp tinh thần.
Điểm số kém, không đạt được kỳ vọng của bố mẹ, giáo viên có thể làm trẻ cảm thấy bản thân vô dụng, từ đó hình thành suy nghĩ tiêu cực. Ngoài ra, tổn thương tình cảm cũng có thể dẫn đến trầm cảm. Ở tuổi dậy thì, những rung động đầu đời có ảnh hưởng lớn tới tâm lý. Nếu trẻ gặp phải mối quan hệ tiêu cực, bị phản bội hoặc từ chối có thể dẫn đến buồn đau, tuyệt vọng và trầm cảm.
Một số đặc điểm tính cách cũng làm tăng nguy cơ mắc trầm cảm trong tương lai. Trẻ nhút nhát, dễ sợ hãi, nhạy cảm quá mức thường có nguy cơ lo âu cao. Những trẻ ít linh hoạt, khó thích nghi với môi trường mới cũng dễ gặp phải rối loạn tâm lý.
Nghiên cứu dài hạn cho thấy, trẻ có tính cách nhạy cảm, dễ xúc động, khó kiểm soát cảm xúc thường có khả năng mắc trầm cảm cao khi trưởng thành. Ngoài ra, những trẻ có nhịp sinh hoạt bất thường, khó thích nghi với thay đổi, dễ cáu gắt cũng có nguy cơ trải qua nhiều đợt trầm cảm.
>>> Xem thêm: Cách nói chuyện với người trầm cảm hiệu quả
Dưới đây là các dấu hiệu phổ biến của chứng trầm cảm tuổi 16:
Thay đổi bất thường về giấc ngủ là một trong những dấu hiệu của bệnh trầm cảm tuổi 16. Trẻ có thể khó ngủ, trằn trọc suốt đêm dù cơ thể mệt mỏi hoặc ngủ chập chờn, dễ thức giấc giữa đêm và khó ngủ lại. Ngược lại, một số khác lại ngủ quá nhiều nhưng vẫn cảm thấy kiệt sức, thiếu năng lượng. Rối loạn giấc ngủ kéo dài sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, khiến bệnh trầm cảm ngày càng nặng hơn, trẻ càng thêm mệt mỏi, mất tập trung, sa sút tinh thần.
Không giống như người lớn thường biểu hiện buồn bã khi mắc trầm cảm, thanh thiếu niên có xu hướng trở nên cáu gắt, nóng nảy hơn bình thường. Trẻ dễ nổi giận, phản ứng gay gắt với những chuyện nhỏ nhặt, mất kiên nhẫn khi làm bài tập hay những việc đơn giản. Những bức bối, khó chịu kéo dài dần khiến trẻ xa cách với gia đình, bạn bè, ảnh hưởng tiêu cực đến các mối quan hệ. Nếu bố mẹ nhận thấy con trở nên dễ cáu kỉnh hơn bình thường mà không có lý do rõ ràng, đây có thể là dấu hiệu đáng lo ngại.
Trầm cảm ngoài ảnh hưởng đến tâm lý, còn tác động xấu lên thể chất, điển hình là các cơn đau không rõ nguyên nhân. Trẻ có thể thường thấy đau đầu kéo dài mặc dù không có bệnh lý cụ thể, đau bụng, khó chịu ở dạ dày mà không liên quan đến vấn đề tiêu hóa.
Ngoài ra, trẻ cũng cảm thấy mệt mỏi, uể oải suốt ngày dù không làm việc nặng. Những triệu chứng này thường không thuyên giảm khi dùng thuốc giảm đau, khiến trẻ mất tập trung lúc học tập và sinh hoạt hằng ngày.
Những trẻ mắc trầm cảm thường có suy nghĩ bi quan về bản thân và cuộc sống. Các em dễ rơi vào trạng thái buồn bã, thu mình, ít trò chuyện với gia đình, dần mất niềm tin vào chính mình, cảm thấy bản thân vô dụng, vô giá trị. Nhiều trẻ còn thể hiện suy nghĩ tiêu cực qua những câu nói như “không ai hiểu con”, “con không muốn tiếp tục nữa”. Nếu bố mẹ nhận thấy con thường xuyên đề cập đến cái chết, có dấu hiệu tự làm hại bản thân, cần can thiệp ngay để ngăn chặn những hậu quả đáng tiếc.
Mất hứng thú với học tập, hoạt động ngoại khóa là một trong những dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 16 mà ba mẹ cần lưu ý. Trẻ không còn yêu thích những môn học trước đây, thường xuyên bỏ bê bài tập, chán nản khi đến trường. Bên cạnh đó, các em có xu hướng thu mình, né tránh các hoạt động ngoại khóa và dần xa cách bạn bè. Khi mất đi động lực học tập, hạn chế giao tiếp xã hội, trẻ dễ rơi vào trạng thái tự ti, thu mình, khó hòa nhập, khiến bệnh trầm cảm ngày càng nặng hơn.
Những thay đổi bất thường trong thói quen ăn uống cũng là một dấu hiệu của bệnh trầm cảm. Trẻ có thể ăn rất ít, biếng ăn kéo dài, dẫn đến sụt cân nhanh. Một số khác lại ăn uống mất kiểm soát, ăn quá nhiều để giải tỏa cảm xúc, khiến cân nặng tăng đột ngột. Ngoài ra, trẻ có thể không còn hứng thú với những món ăn yêu thích trước đây. Tình trạng rối loạn ăn uống này ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, làm bệnh trầm cảm trầm trọng hơn, khiến trẻ thiếu năng lượng, tinh thần sa sút.
Trầm cảm tuổi 16 ngoài tác động lên tâm lý, còn gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng về thể chất, chất lượng cuộc sống và tương lai của trẻ. Nếu không được can thiệp kịp thời, bệnh sẽ kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, tăng nguy cơ mắc phải các rối loạn tâm thần khác. Những hành vi, suy nghĩ tiêu cực sẽ cản trở trẻ phát triển toàn diện. (2)
Trầm cảm tuổi 16 là vấn đề tâm lý nghiêm trọng, nhưng hoàn toàn có thể được điều trị nếu phát hiện sớm, có phương pháp can thiệp phù hợp. Dưới đây là những cách điều trị hiệu quả giúp thanh thiếu niên vượt qua trầm cảm.
Nếu trẻ có dấu hiệu trầm cảm, trị liệu tâm lý là phương pháp quan trọng giúp cải thiện tinh thần, học cách đối phó với các vấn đề tâm lý. Một số phương pháp phổ biến bao gồm:
Trị liệu tâm lý cần được thực hiện bởi chuyên gia có chuyên môn, điều chỉnh phù hợp với từng trường hợp để đạt hiệu quả tối ưu. Hiện nay, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là một trong những đơn vị hàng đầu trong chẩn đoán, điều trị trầm cảm nhờ có đội ngũ chuyên gia, bác sĩ đầu ngành giàu kinh nghiệm và hệ thống máy móc, trang thiết bị hiện đại. Người bệnh sẽ được xây dựng phác đồ điều trị cá nhân hóa, kết hợp giữa tâm lý trị liệu với phương pháp y học hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả.
Bệnh viện áp dụng quy trình điều trị ngoại trú với liệu trình kéo dài 5 ngày liên tục, sau đó giãn cách 1 – 2 lần mỗi tuần cho đến khi các triệu chứng cải thiện hoàn toàn. Đây là phương pháp an toàn, giúp người bệnh duy trì sinh hoạt bình thường trong quá trình điều trị, đặc biệt hiệu quả đối với các thiếu niên có dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 16.
Trong một số trường hợp trầm cảm nặng, bác sĩ có thể kê đơn thuốc chống trầm cảm để giúp trẻ ổn định tâm lý. Tuy nhiên, việc dùng thuốc cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh tác dụng phụ.
Tuy nhiên, thuốc không phải là giải pháp duy nhất mà chỉ đóng vai trò hỗ trợ trong quá trình điều trị. Việc chăm sóc tinh thần và xây dựng môi trường sống tích cực vẫn là yếu tố tiên quyết.
Các dấu hiệu của bệnh trầm cảm tuổi 16 có thể ngăn ngừa hiệu quả nếu trẻ nhận được sự quan tâm, hỗ trợ đúng cách từ gia đình, nhà trường và chuyên gia tâm lý.
Dưới đây là những phương pháp quan trọng giúp phòng ngừa trầm cảm ở thanh thiếu niên:
Trang bị kỹ năng sống là cách giúp trẻ đối phó với căng thẳng, giảm nguy cơ mắc trầm cảm. Khi có kỹ năng ứng phó với các biến cố trong cuộc sống, trẻ sẽ tự tin hơn, ít bị ảnh hưởng bởi những điều tiêu cực.
Bố mẹ nên rèn luyện cho con một số kỹ năng quan trọng như:
Các bậc phụ huynh có thể hỗ trợ trẻ phát triển những kỹ năng này thông qua các hoạt động ngoại khóa, hội thảo kỹ năng sống hoặc những buổi trò chuyện, chia sẻ trong gia đình.
Môi trường sống tác động lớn đến sức khỏe tâm thần của trẻ. Một không gian tích cực, lành mạnh giúp trẻ cảm thấy an toàn, được yêu thương, có động lực phát triển bản thân.
Trầm cảm không xuất hiện đột ngột mà thường phát triển qua nhiều giai đoạn. Việc theo dõi những thay đổi về tâm lý, hành vi của trẻ giúp bố mẹ phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.
>>> Xem thêm: Trầm cảm có mấy giai đoạn?
Việc theo dõi thường xuyên giúp ba mẹ can thiệp đúng lúc, tránh để trầm cảm tiến triển nặng hơn.
Trầm cảm tuổi 16 có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tương lai của trẻ, nhưng nếu phát hiện sớm, can thiệp đúng cách, các em hoàn toàn có thể vượt qua. Gia đình, nhà trường và xã hội cần chung tay tạo dựng môi trường tích cực, hỗ trợ trẻ phát triển kỹ năng sống, theo dõi sát sao những thay đổi bất thường. Nhận diện kịp thời dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi 16 và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết chính là chìa khóa giúp trẻ có một cuộc sống khỏe mạnh, hạnh phúc bền vững.
