Mất ngủ suy giảm trí nhớ không còn là vấn đề của riêng người lớn tuổi. Áp lực công việc cao, stress kéo dài cùng lối sống thiếu khoa học khiến nhiều người trẻ cũng rơi vào tình trạng này. Bài viết sau, ECO Pharma sẽ giúp bạn hiểu rõ mối liên hệ giữa giấc ngủ và trí nhớ, đồng thời gợi ý các biện pháp cải thiện khoa học.
Mất ngủ có gây suy giảm trí nhớ không?
Hàng loạt nghiên cứu thần kinh học khẳng định rằng mất ngủ làm tổn hại đến quá trình hình thành, lưu giữ, truy xuất trí nhớ. Hiện tượng này xảy ra ở cả người bị mất ngủ mãn tính và những người chỉ thiếu ngủ vài đêm.
Đầu tiên là ảnh hưởng đến cấu trúc não. Thiếu ngủ gây suy giảm hoạt động của hồi hải mã - một vùng não đảm nhận vai trò lưu trữ trí nhớ dài hạn và định hướng không gian. Đồng thời, vùng vỏ não trước trán - nơi kiểm soát trí nhớ làm việc, khả năng chú ý cũng hoạt động kém hiệu quả gây ra mất tập trung và tiếp thu chậm. Ngoài ra, vùng đồi thị và vỏ não vành trước thường liên quan đến xử lý cảm xúc cũng bị rối loạn chức năng khi mất ngủ kéo dài.(1)
Tiếp theo là làm gián đoạn quá trình xử lý trí nhớ. Trí nhớ gồm ba giai đoạn là mã hóa, củng cố và truy xuất. Giấc ngủ, nhất là giai đoạn REM, ngủ sâu (N3) làm nhiệm vụ chuyển ký ức ngắn hạn thành dài hạn. Khi thiếu ngủ, quá trình này bị đứt đoạn, khiến khả năng ghi nhớ và học hỏi bị ảnh hưởng. Ngay cả khi ngủ bù, chức năng của hồi hải mã cũng khó hồi phục hoàn toàn.
Và cả tác động sinh học lên thần kinh. Mất ngủ trí nhớ giảm sút, làm giảm tính dẻo khớp thần kinh, gây tổn thương tế bào não do viêm thần kinh, stress oxy hóa. Ngoài ra, mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh như GABA, glutamate, serotonin, dopamine cũng ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ, tập trung và điều hòa cảm xúc. Đặc biệt, việc giảm acetylcholine - chất cần thiết cho trí nhớ, khiến hoạt động nhận thức bị trì trệ.
Cuối cùng là làm rối loạn nhịp sinh học. Gián đoạn giấc ngủ lâu ngày sẽ phá vỡ nhịp sinh học, ảnh hưởng đến hoạt động của các gen đồng hồ sinh học và giảm biểu hiện proBDNF - protein thúc đẩy hình thành ký ức. Khi nhịp sinh học đảo lộn, đặc biệt ở vùng hồi hải mã, não sẽ kém linh hoạt trong việc lưu giữ, xử lý thông tin.
Mất ngủ bao lâu thì gây suy giảm trí nhớ?
Mất ngủ chỉ trong vài đêm đã gây mệt mỏi, lơ đãng, giảm tập trung. Nếu tình trạng này kéo dài hàng tuần, thậm chí nhiều tháng, hậu quả lên trí nhớ sẽ càng rõ rệt.(2)
- Thiếu ngủ ngắn hạn (vài ngày - vài tuần) gây khó tập trung, lú lẫn, cảm xúc tiêu cực. Các dấu hiệu này thường phục hồi khi bạn ngủ đủ giấc.
- Thiếu ngủ mãn tính (trên 1 tháng) ảnh hưởng đến trí nhớ ngắn hạn, khả năng tiếp thu thông tin mới và tổn thương kết nối thần kinh.
- Thiếu ngủ nghiêm trọng (trên 48 - 72 giờ) làm suy giảm toàn diện chức năng nhận thức, thậm chí xuất hiện ảo giác, rối loạn hành vi sau 96 giờ không ngủ.
Dấu hiệu mất ngủ suy giảm trí nhớ
Người mắc chứng mất ngủ giảm trí nhớ thường gặp các dấu hiệu sau:
Biểu hiện của rối loạn giấc ngủ:
- Khó đi vào giấc ngủ;
- Dễ tỉnh giấc giữa đêm;
- Dậy sớm và không ngủ lại được;
- Mệt mỏi cả khi đã ngủ đủ;
- Buồn ngủ ban ngày;
- Cảm xúc dễ dao động, lo âu, trầm cảm;
- Giảm khả năng tập trung, xử lý thông tin.
Dấu hiệu suy giảm trí nhớ do mất ngủ:
- Hay quên thông tin vừa tiếp nhận;
- Lặp lại câu nói, hỏi đi hỏi lại;
- Khó nhớ đường hoặc thực hiện công việc quen thuộc;
- Đặt nhầm đồ và không nhớ đã để ở đâu;
- Giảm khả năng suy luận, ra quyết định;
- Gặp khó khăn trong các thao tác hàng ngày (lái xe, nấu ăn…);
- Lú lẫn, nói nhầm từ, phản ứng chậm;
- Thay đổi tính cách như nghi ngờ, thu mình, cáu gắt;
- Ngủ dưới 5 giờ/ngày trong thời gian dài;
- Quên tên người thân, tên đồ vật quen thuộc.
Chẩn đoán tình trạng mất ngủ suy giảm trí nhớ
Chẩn đoán mất ngủ suy giảm trí nhớ cần kết hợp giữa khai thác triệu chứng, khám lâm sàng, trắc nghiệm đánh giá nhận thức, xét nghiệm cận lâm sàng. Các phương pháp kết hợp sẽ giúp xác định nguyên nhân cũng như mức độ tổn thương chức năng thần kinh, đồng thời loại trừ các loại bệnh lý cũng bộc lộ triệu chứng tương tự.(3)
1. Thăm khám lâm sàng
Bác sĩ sẽ hỏi chi tiết về thời điểm bắt đầu ngủ, thời gian thức dậy, số lần tỉnh giấc giữa đêm, chất lượng giấc ngủ. Và cả mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày như buồn ngủ, mệt mỏi, giảm tập trung, rối loạn trí nhớ.
2. Trắc nghiệm sàng lọc nhận thức
Trắc nghiệm sàng lọc nhận thức giúp phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm trí nhớ. Hai công cụ thường được dùng gồm:
- MMSE (Mini - Mental State Examination): Bài kiểm tra đánh giá khả năng ghi nhớ, định hướng thời gian - không gian, sự chú ý, ngôn ngữ và tư duy hình ảnh.
- MoCA (Montreal Cognitive Assessment): Bài này nhạy bén hơn giúp phát hiện suy giảm nhận thức nhẹ, hữu ích trong giai đoạn đầu của bệnh sa sút trí tuệ.
3. Đa ký giấc ngủ (Polysomnography)
Để chẩn đoán mất ngủ gây suy giảm trí nhớ, đo đa ký giấc ngủ là phương pháp ghi lại sóng não (EEG), nhịp thở, nhịp tim, vận động cơ, nồng độ oxy trong máu lúc ngủ. Kỹ thuật này giúp phát hiện bất thường như rối loạn pha REM, giấc ngủ gián đoạn liên quan trực tiếp đến suy giảm trí nhớ.
4. Chụp cộng hưởng từ (MRI) não
MRI giúp phát hiện các dấu hiệu teo vỏ não, tổn thương chất trắng, có bất thường cấu trúc thần kinh tại vùng hồi hải mã. Qua đó, bác sĩ có thể loại trừ các nguyên nhân thực thể như Alzheimer, bệnh lý mạch máu não.
5. Xét nghiệm máu
Xét nghiệm máu giúp tìm ra các yếu tố có thể ảnh hưởng đến trí nhớ và giấc ngủ:
- Vitamin B12: Nếu thiếu vitamin này, người bệnh dễ bị giảm trí nhớ, thậm chí dễ dẫn đến sa sút trí tuệ do thiếu chất nuôi dưỡng tế bào thần kinh.
- Hormon tuyến giáp (TSH, FT3, FT4): Rối loạn tuyến giáp có thể làm người bệnh khó ngủ, mệt mỏi và giảm khả năng tập trung.
- Cortisol: Mức cortisol tăng cao do stress kéo dài, mất ngủ mãn tính có thể gây tổn thương vùng hồi hải mã lưu giữ trí nhớ.
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh ứng dụng hệ thống chụp CT 1975 lát cắt Revolution Apex Elite tích hợp trí tuệ nhân tạo AI hiện đại hàng đầu thế giới trong chẩn đoán nhanh các vấn đề về thần kinh - não bộ. Siêu máy có khả năng chẩn đoán hàng chục loại bệnh lý với kết quả chính xác vượt ngoài mong đợi, quy trình nhanh chóng và giảm liều tia X - Ảnh: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh
Mất ngủ suy giảm trí nhớ có hồi phục được không?
Để cải thiện tình trạng mất ngủ kéo dài suy giảm trí nhớ cần bắt đầu từ việc nhận diện, loại bỏ căn nguyên gây rối loạn giấc ngủ. Tùy vào từng trường hợp, hướng điều trị sẽ khác nhau:
1. Điều trị nguyên nhân
Lo âu, trầm cảm gây mất ngủ kéo dài, làm suy giảm trí nhớ. Can thiệp tâm lý giúp điều chỉnh những suy nghĩ tiêu cực, giảm stress và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
Ngoài ra, rối loạn nội tiết, nhất là ở phụ nữ tiền mãn kinh, mãn kinh, người có bệnh lý tuyến giáp cũng là nguyên nhân tiềm ẩn. Lúc này, xét nghiệm các hormone như estrogen, progesterone, TSH... giúp phát hiện rối loạn liên quan. Trường hợp cần thiết sẽ được điều trị bằng liệu pháp hormone hoặc phác đồ chuyên biệt.
Lối sống thiếu khoa học cũng góp phần khiến tình trạng này nặng hơn. Vì vậy người bệnh cần phải duy trì giờ ngủ - thức cố định; tránh ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử trước khi ngủ; hạn chế caffeine, rượu, nicotin sau 17h; tăng cường vận động ban ngày đồng thời tối ưu không gian ngủ yên tĩnh, mát mẻ và không có tiếng ồn. Ngoài ra, cần có chế độ ăn uống lành mạnh, đầy đủ chất dinh dưỡng thiết yếu cho thần kinh, não bộ.
2. Liệu pháp hành vi nhận thức CBT-I
Đây là phương pháp điều trị mất ngủ trí nhớ giảm sút mãn tính thường quy. CBT-I gồm hai phần, nhận thức giúp người bệnh nhận diện, thay đổi suy nghĩ tiêu cực liên quan đến giấc ngủ. Hành vi rèn luyện thói quen ngủ đúng cách, loại bỏ các yếu tố gây rối loạn giấc ngủ.
Một số kỹ thuật phổ biến trong CBT-I, gồm:
- Cố định thời gian ngủ - thức mỗi ngày;
- Giới hạn thời gian nằm trên giường khi không buồn ngủ;
- Giảm kích thích trước khi ngủ như không dùng thiết bị điện tử, tránh caffeine, rượu, nicotine;
- Cải thiện môi trường ngủ với phòng yên tĩnh, tối, mát mẻ, tránh ánh sáng mạnh;
- Thư giãn tâm trí bằng cách tập thiền, hít thở sâu, giãn cơ, tưởng tượng có hướng dẫn;
- Phản hồi sinh học là phương pháp dùng thiết bị để bạn nhận biết, điều chỉnh các phản ứng căng thẳng của cơ thể như nhịp tim, nhịp thở.
CBT-I thường mang đến hiệu quả rõ rệt sau vài tuần, có thể kết hợp với các phương pháp khác tùy theo từng trường hợp.
3. Dùng thuốc
Dùng thuốc điều trị mất ngủ suy giảm trí nhớ cần được cân nhắc kỹ, chỉ uống khi thực sự cần thiết dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa. Thuốc nên dùng ngắn hạn, chủ yếu là các loại an thần, kháng histamin nhằm hỗ trợ giấc ngủ tạm thời. Nếu lạm dụng, người bệnh có thể lệ thuộc thuốc, giảm hiệu quả điều trị.
Đặc biệt, nhóm benzodiazepin như diazepam, alprazolam không nên dùng lâu dài do nguy cơ gây nghiện, làm suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi. Thay vào đó, các thuốc an toàn hơn như melatonin điều hòa giấc ngủ hoặc thuốc chống trầm cảm liều thấp (trazodone, mirtazapine) thường được ưu tiên. Các thuốc này không chỉ hỗ trợ ngủ ngon còn giúp cải thiện lo âu, trầm cảm nếu có.
Ở người lớn tuổi, suy giảm trí nhớ thường liên quan đến thoái hóa tế bào thần kinh và mạch máu não. Trong khi, ở người trẻ chủ yếu do stress, kích thích sản sinh gốc tự do gây tổn thương tế bào thần kinh. Một trong những biện pháp hỗ trợ hiệu quả là bổ sung bộ đôi tinh chất hỗ trợ thần kinh - não bộ là Ginkgo Biloba và Blueberry.
Ginkgo Biloba chứa hoạt chất flavonoid và terpenoid, chất chống oxy hóa mạnh, thúc đẩy tuần hoàn máu, bảo vệ tế bào thần kinh, tăng khả năng ghi nhớ. Trong khi đó, Blueberry chứa anthocyanin và pterostilbene, hợp chất có khả năng vượt qua hàng rào máu não, giúp chống gốc tự do, ngăn ngừa tổn thương thần kinh, hỗ trợ phòng ngừa mất ngủ, đau nửa đầu, Alzheimer, Parkinson và rối loạn mạch máu não.
Khi nào thì phải đi khám?
Mất ngủ suy giảm trí nhớ gây ảnh hưởng đến chất lượng sống còn là dấu hiệu cảnh báo các rối loạn thần kinh tiềm ẩn. Bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa khi:
- Mất ngủ kéo dài trên 4 tuần, bắt đầu cản trở sinh hoạt hằng ngày, làm giảm khả năng tập trung, gây mệt mỏi, thay đổi tâm trạng.
- Thường xuyên thức giấc giữa đêm, nhất là đi kèm hiện tượng thở dốc, mộng mị, hoảng loạn trong giấc ngủ.
- Xuất hiện các rối loạn trí nhớ rõ rệt như lặp đi lặp lại câu hỏi, quên các cuộc trò chuyện gần đây, nhầm đường dù ở nơi quen thuộc, không thể hoàn tất công việc đơn giản, đặt sai đồ vật, không nhớ vị trí, lú lẫn, phán đoán kém, thay đổi tính cách.
- Gia đình, bạn bè bắt đầu lo lắng về hành vi, trí nhớ của bạn.
- Cảm thấy tâm trạng thay đổi bất thường, chẳng hạn như lo âu kéo dài, dễ cáu gắt, hay né tránh giao tiếp xã hội mà không rõ nguyên nhân.
Thắc mắc liên quan đến mất ngủ suy giảm trí nhớ
Bên cạnh lo lắng về hậu quả lâu dài, nhiều người vẫn chưa rõ mức độ nghiêm trọng của mất ngủ suy giảm trí nhớ. Dưới đây là hai câu hỏi thường gặp:
1. Dùng thuốc ngủ có ảnh hưởng trí nhớ không?
Một số thuốc ngủ nhất là nhóm benzodiazepin, zolpidem nếu dùng lâu dài có thể gây suy giảm trí nhớ ngắn hạn, tăng nguy cơ sa sút trí tuệ. Thuốc ngủ hoạt động bằng cách ức chế hệ thần kinh trung ương, ảnh hưởng đến quá trình mã hóa ký ức.
2. Người trẻ mất ngủ có bị giảm trí nhớ như người lớn tuổi không?
Có thể, nhưng khả năng hồi phục ở người trẻ tốt hơn. Ở độ tuổi dưới 40, thiếu ngủ có thể làm giảm trí nhớ, sự tập trung nhưng nếu điều chỉnh sớm, não bộ vẫn có thể phục hồi. Ngược lại, ở người lớn tuổi, mất ngủ suy giảm trí nhớ thường diễn tiến nặng hơn, làm tăng nguy cơ thoái hóa thần kinh. Dù ở bất kỳ độ tuổi nào, ngủ dưới 5 tiếng mỗi đêm trong thời gian dài có thể dẫn đến rối loạn trí nhớ, cảm xúc bất ổn, cần được can thiệp sớm để bảo vệ chức năng não.
Mất ngủ suy giảm trí nhớ là mối nguy tiềm ẩn cho cả sức khỏe thể chất và tinh thần, nhưng hoàn toàn có thể phục hồi nếu được phát hiện, điều trị đúng cách. Hãy lắng nghe cơ thể, thiết lập thói quen ngủ khoa học, tìm đến bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường để bảo vệ trí nhớ và chất lượng sống. Ngoài ra, bổ sung bộ đôi tinh chất hỗ trợ thần kinh - não bộ Blueberry và Ginkgo Biloba ngay từ khi còn trẻ thường hữu ích.
