Tìm hiểu về nhồi máu cơ tim cấp tính

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhồi máu cơ tim cấp là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu (1). Cùng ECO Pharma tìm hiểu về căn bệnh tim mạch nguy hiểm này trong bài viết sau.

Nhồi máu cơ tim cấp là gì?

Nhồi máu cơ tim cấp tính (AMI) là tình trạng cơ tim bị hoại tử do tắc nghẽn cấp tính động mạch vành (2). Tim cần được cung cấp oxy và chất dinh dưỡng liên tục, giống như bất kỳ cơ bắp nào trong cơ thể. Hai động mạch vành lớn, phân nhánh cung cấp máu giàu oxy cho cơ tim. Nếu một trong hai động mạch hoặc nhánh này đột nhiên bị tắc nghẽn, một phần của tim sẽ bị thiếu oxy. Tình trạng này được gọi là thiếu máu cục bộ cơ tim, nếu kéo dài quá lâu, mô tim bị ảnh hưởng sẽ chết.

Đây là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở những nước phát triển. Tỷ lệ mắc bệnh này lên đến gần 3 triệu người trên toàn thế giới. Nhồi máu cơ tim cấp có thể được chia thành hai loại là nhồi máu cơ tim không ST chênh lên (NSTEMI) và ST chênh lên (STEMI) (3). Việc phân biệt NSTEMI và STEMI là rất quan trọng vì chiến lược điều trị cho hai thể bệnh này khác nhau.

Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh nhồi máu cơ tim cấp tính

Bệnh có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau, bệnh cũng có nhiều yếu tố nguy cơ đáng lưu ý sau đây.

1. Nguyên nhân trực tiếp

Nguyên nhân trực tiếp gây nhồi máu cơ tim cấp là hoại tử cơ tim do thiếu máu cục bộ kéo dài và thiếu oxy do tắc nghẽn hoặc co thắt động mạch vành. Yếu tố chính dẫn đến thiếu máu cơ tim cấp là sự vỡ mảng xơ vữa động mạch trong động mạch vành và sự hình thành dần dần của huyết khối. Cơ chế bệnh sinh của xơ vữa động mạch bao gồm lắng đọng lipid, viêm, huyết khối, rối loạn chức năng nội mô, nhân bản tế bào cơ trơn và các quá trình khác. (4)

2. Các yếu tố nguy cơ

Có nhiều yếu tố nguy cơ gây bệnh, chẳng hạn như:

• Huyết áp cao: Nguy cơ nhồi máu cao hơn nếu bị huyết áp cao. Huyết áp bình thường là dưới 120/80 mmHg (milimet thủy ngân) tùy thuộc vào độ tuổi.
• Nồng độ cholesterol cao: Nồng độ cholesterol cao trong máu có thể dẫn đến nguy cơ nhồi máu cơ tim cấp. Bằng cách thay đổi chế độ ăn uống hoặc dùng thuốc statin theo chỉ định của bác sĩ thường sẽ giúp giảm cholesterol trong máu.
• Nồng độ triglyceride cao: Nồng độ triglyceride cao cũng làm tăng nguy cơ gặp phải bệnh này. Triglyceride được lưu trữ trong cơ thể và góp phần gây tích tụ mảng bám.
• Bệnh tiểu đường và đường huyết cao: Ở bệnh tiểu đường, đường huyết cao có thể gây tổn thương mạch máu và cuối cùng dẫn đến bệnh động mạch vành.
• Béo phì: Nguy cơ gặp bệnh của một người sẽ cao hơn nếu bị thừa cân, béo phì. Béo phì liên quan đến nhiều tình trạng làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim cấp tính, bao gồm bệnh tiểu đường, huyết áp cao, tăng cholesterol và tăng triglyceride.
• Hút thuốc: Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ nhồi máu. Nghiện thuốc lá cũng có thể dẫn đến nhiều bệnh lý và tình trạng tim mạch khác.
• Tuổi tác: Nguy cơ mắc bệnh tăng theo tuổi tác, ở nam giới là sau 45 tuổi và nữ giới là sau 55 tuổi.
• Tiền sử gia đình: Nguy cơ nhồi máu cơ tim cấp tính cao hơn nếu có tiền sử gia đình mắc bệnh này. Đặc biệt nếu người thân là nam giới mắc bệnh tim trước 55 tuổi hoặc là nữ giới mắc bệnh tim trước 65 tuổi.

Ngoài ra, stress, ít tập thể dục, tiền sử tiền sản giật hoặc huyết áp cao trong thai kỳ cũng là những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Dấu hiệu cảnh báo sớm của nhồi máu cơ tim cấp

Triệu chứng của NSTEMI và STEMI giống nhau. Vài ngày đến vài tuần trước khi xảy ra biến cố, khoảng 2/3 bệnh nhân có các triệu chứng báo trước, bao gồm đau thắt ngực, khó thở và mệt mỏi. Tuy nhiên sự khó chịu này có thể nhẹ, khoảng 20% ​​nhồi máu cơ tim cấp tính là thầm lặng. Đây là những kiểu bệnh không có triệu chứng hoặc gây ra các triệu chứng mơ hồ mà bệnh nhân không nhận ra. Nhồi máu cơ tim thầm lặng thường xảy ra ở những người bị tiểu đường hoặc có tiền sử bệnh động mạch vành đã biết.

Các triệu chứng phổ biến khác là:

• Nặng hoặc căng tức ở ngực.
• Đau ở lưng, hàm và các vùng khác ở phần thân trên kéo dài hơn vài phút hoặc hết rồi lại tái phát.
• Hụt hơi.
• Đổ mồ hôi.
• Buồn nôn.
• Nôn mửa.
• Cảm thấy lo lắng.
• Một cơn ho.
• Chóng mặt.
• Nhịp tim nhanh.

Điều quan trọng cần lưu ý là không phải tất cả những người bệnh đều có cùng triệu chứng hoặc mức độ nghiêm trọng. Đau ngực là triệu chứng phổ biến nhất được báo cáo ở cả phụ nữ và nam giới. Tuy nhiên phụ nữ có nhiều khả năng gặp phải các triệu chứng sau hơn nam giới:

• Hụt hơi.
• Đau hàm.
• Đau lưng trên.
• Chóng mặt.
• Buồn nôn.
• Nôn mửa.

Trên thực tế, một số phụ nữ từng bị nhồi máu cơ tim cho biết các triệu chứng của họ giống như triệu chứng của bệnh cúm.

Nhồi máu cơ tim cấp để lại hậu quả như thế nào?

Nhồi máu cơ tim cấp gây tổn thương vĩnh viễn cho cơ tim do thiếu oxy. Tình trạng này có thể làm suy giảm chức năng tâm trương và tâm thu, làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim. Ngoài ra căn bệnh này có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như hở van hai lá, vỡ vách liên thất, phì động mạch thất trái, rối loạn nhịp tim,… Việc tái tưới máu và phục hồi lưu lượng máu đến tim kịp thời là vô cùng quan trọng. Điều trị sớm trong vòng 6 giờ sau khi xuất hiện triệu chứng giúp cải thiện đáng kể tiên lượng.

Người bị nhồi máu cơ tim cấp tính có nguy cơ tử vong đáng kể nếu không được nhập viện, ít nhất 1/3 số bệnh nhân tử vong trước khi đến bệnh viện và 40% đến 50% không qua khỏi khi đến nơi. Ngoài ra 5% – 10% bệnh nhân khác sẽ tử vong trong vòng 12 tháng đầu sau nhồi máu.

Hậu quả của bệnh này phụ thuộc vào mức độ tổn thương cơ tim. Kết quả tốt hơn được ghi nhận ở những bệnh nhân được tưới máu sớm bằng liệu pháp tiêu sợi huyết trong vòng 30 phút sau khi nhập viện hoặc can thiệp động mạch vành qua da (PCI) trong vòng 90 phút. Bệnh nhân có phân suất tống máu bảo tồn có kết quả tốt hơn những bệnh nhân có phân suất tống máu giảm.

Tỷ lệ tái nhập viện cao ảnh hưởng đến khoảng 50% bệnh nhân trong vòng 12 tháng đầu sau nhồi máu cơ tim ban đầu. Bệnh nhân không trải qua thủ thuật tái thông mạch vành có kết quả kém hơn so với những bệnh nhân trải qua thủ thuật tái thông mạch vành. Tiên lượng tốt nhất được xác định ở những trường hợp được tái tưới máu sớm và thành công, đồng thời chức năng thất trái được bảo tồn.

Xử lý bệnh nhồi máu cơ tim cấp như thế nào?

Người bệnh cần được xử trí cấp cứu ban đầu đúng cách, đưa đến bệnh viện nhanh nhất có thể và tiếp tục thực hiện theo những hướng dẫn của bác sĩ sau khi đã xuất viện, cụ thể sau đây.

1. Xử trí cấp cứu ban đầu

Việc xử trí cấp cứu ban đầu là điều vô cùng quan trọng để bảo toàn tính mạng và cải thiện tiên lượng cho người bệnh.

Nếu bạn là bệnh nhân

• Ngưng tất cả hoạt động ngay lập tức: Từ từ ngồi hoặc nằm ở tư thế nửa ngồi, nửa nằm tại nơi gần nhất có chỗ tựa lưng hoặc tựa đầu để thư giãn. Việc gắng sức lúc này sẽ làm cơ tim tổn thương nặng hơn. Bạn cần cởi áo khoác, cà vạt hoặc khăn để giảm bớt cảm giác khó thở, mệt mỏi.
• Giữ bình tĩnh: Khi cơn nhồi máu cơ tim xuất hiện, bạn thường cảm thấy mất bình tĩnh và sợ hãi. Điều này khiến tình trạng trở nên trầm trọng hơn. Sự bình tĩnh sẽ giúp bạn xử lý tình huống tốt hơn.
• Cần liên lạc ngay với trạm vận chuyển cấp cứu (115): Nếu không có điều kiện, cần có người nhà đưa đến cơ sở y tế. Không khuyến cáo người bệnh tự động lái (đi) xe đến bệnh viện.
• Dùng thuốc cắt cơn đau thắt ngực: Nếu đã được bác sĩ kê đơn nitroglycerin hay aspirin và mang thuốc theo bên người, bạn nên dùng ngay. Cách dùng nitroglycerin là ngậm hoặc xịt dưới lưỡi. Với aspirin, hãy nhai luôn một viên trong khi chờ đợi xe cấp cứu. Tuy nhiên nếu trước đó bác sĩ không kê đơn cho bạn hai loại thuốc này, bạn không nên tự ý uống.

Nếu bạn là người xung quanh hoặc người nhà của bệnh nhân

Trường hợp người bệnh còn tỉnh táo:

• Gọi cấp cứu (115) ngay lập tức; Hoặc cấp cứu Tâm Anh 028 7102 6789 – 093 180 6858 (nếu bạn ở TPHCM, Hà Nội).
• Đặt người bệnh ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, dựa lưng vào ghế hoặc gốc cây (nếu ở bên ngoài).
• Cởi áo khoác, nới lỏng quần áo (khăn choàng cổ, cà vạt, nút áo, thắt lưng…) cho người bệnh thoải mái.
• Giúp người bệnh thả lỏng vai và cánh tay, nhắm mắt lại, hít thở nhẹ nhàng bằng mũi, không cố gắng hít sâu và nín hơi. Hãy duy trì hơi thở chậm, đều đặn đến khi xe cấp cứu đến nơi.
• Không xoa dầu lên ngực người bệnh.
• Nếu có sẵn thuốc bên người, ngậm dưới lưỡi nitrate hoặc xịt dưới lưỡi 2 lần Nitroglycerin dạng xịt nếu đau hoặc tức ngực. Nếu sau 5 phút mà bệnh nhân chưa giảm cơn đau ngực, có thể dùng thêm một liều nữa.
• Trường hợp người bệnh có thuốc aspirin, có thể nhai một viên aspirin 300mg hoặc uống dạng sủi để phòng cục máu đông. Tiếp theo nhanh chóng đưa người bệnh đến bệnh viện ngay, tuyệt đối không trì hoãn.

Trường hợp người bệnh bất tỉnh:

Người thân cần gọi cấp cứu (115) ngay lập tức. Trong thời gian chờ xe cấp cứu tới, có thể tiến hành sơ cứu theo cách:

Trong trường hợp ngưng tim (không có nhịp tim hoặc mạch): Ép tim ngoài lồng ngực (Hồi sinh tim phổi – CPR) cần thực hiện càng sớm càng tốt vì sau mỗi một phút chậm trễ thì người bệnh mất đi 10% cơ hội được cứu sống.

• Đặt người bệnh nằm ngửa trên mặt phẳng cứng.

• Kiểm tra có chất nôn ói trong mũi miệng hay không, móc sạch ra; ngửa cổ để đường thở thông thoáng. Nếu người bệnh có ói thì nghiêng đầu sang một bên để tránh hít sặc vào phổi.
• Quỳ gối bên trái người bệnh, đặt hai tay chồng lên nhau trước ngực giữa xương ức (khoảng giữa hai vú, tính từ phần lõm cuối xương ức, lên 10cm). Sử dụng lực đủ mạnh của hai cánh tay, ép xuống khoảng 2/3 độ sâu của lồng ngực (ép xuống khoảng 3cm – 5cm) rồi nới lỏng tay.
• Lặp lại động tác này liên tục 100 lần/phút (khoảng lần ép mỗi giây) để tăng co bóp tim, giúp tim hoạt động trở lại đến khi xe cấp cứu tới. Cấp cứu ngưng tim với động tác ép tim đúng cách là quan trọng nhất, chờ đến khi nhân viên y tế hỗ trợ.

2. Can thiệp y khoa

Sau khi đã đến bệnh viện, bác sĩ sẽ đo huyết áp, nhịp tim, độ bão hòa oxy,… và tiến hành điều trị. Bác sĩ có thể nong mạch vành để thông các động mạch cung cấp máu cho tim. Trong quá trình nong mạch vành, bác sĩ sẽ đưa một ống thông dài, mỏng vào động mạch để tiếp cận chỗ tắc nghẽn. Sau đó người bệnh sẽ được bơm một quả bóng nhỏ gắn vào ống thông để mở lại động mạch, cho phép máu lưu thông trở lại. Bác sĩ cũng có thể đặt một ống lưới nhỏ (gọi là stent) tại vị trí tắc nghẽn. Stent có thể ngăn động mạch tắc nghẽn lại.

Trong một số trường hợp, người bệnh có thể được thực hiện phẫu thuật bắc cầu động mạch vành (CABG). Đây là phương pháp mổ bắc cầu trên những động mạch vành bị hẹp nặng hoặc tắc mà không phù hợp cho đặt stent. CABG đôi khi được thực hiện ngay sau cơn nhồi máu cơ tim. Tuy nhiên trong hầu hết các trường hợp, phẫu thuật này được thực hiện vài ngày sau cơn nhồi máu để tim có thời gian phục hồi.

Ngoài phẫu thuật, một số loại thuốc cũng có thể được sử dụng:

• Thuốc tiêu sợi huyết thường được sử dụng để làm tan cục máu đông.
• Thuốc chống tiểu cầu như aspirin, clopidogrel có thể được sử dụng để ngăn ngừa cục máu đông mới hình thành và ngăn ngừa cục máu đông hiện có phát triển.
• Nitroglycerin có thể được dùng để giãn mạch máu.
• Thuốc chẹn beta làm giảm huyết áp và giảm công cơ tim, giúp hạn chế mức độ nghiêm trọng của tổn thương tim.
• Thuốc ức chế men chuyển ACE cũng có thể được sử dụng để hạ huyết áp và giảm căng thẳng cho tim.
• Thuốc giảm đau có thể được sử dụng để làm giảm triệu chứng đau gây khó chịu và hoảng loạn.

3. Điều trị hỗ trợ và lâu dài

Phục hồi chức năng tim đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục của người bệnh sau nhồi máu cơ tim cấp. Nghiên cứu đã chứng minh nhiều lợi ích của phục hồi chức năng tim, bao gồm cải thiện chất lượng cuộc sống, giảm khuyết tật và giảm tỷ lệ tử vong.

Quá trình phục hồi chức năng nên được cá nhân hóa để đáp ứng nhu cầu cụ thể, nguồn lực sẵn có, mục tiêu đã đặt ra và khả năng thể chất của từng người bệnh trước và sau nhồi máu tim cấp tính. Phục hồi chức năng tim cũng đã được chứng minh là làm giảm các yếu tố nguy cơ trong tương lai cho những người bệnh. Kết quả theo dõi hàng năm cho thấy phục hồi chức năng tim có thể làm giảm nguy cơ mắc các biến cố tim mạch trong tương lai.

Bên cạnh đó, việc tránh xuất viện sớm là rất quan trọng vì các biến chứng của nhồi máu cơ tim có thể xuất hiện đến một tuần sau lần đầu tiên. Sau khi xuất viện, bệnh nhân phải tham gia chương trình phục hồi chức năng tim được cá nhân hóa, áp dụng chế độ ăn uống lành mạnh, cai thuốc lá, tránh rượu bia, giảm cân (nếu cần) và kiểm soát cholesterol và đường huyết. Dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, tránh các cảm xúc mạnh và đột ngột, theo dõi các chỉ số huyết áp, nhịp tim và cân nặng hàng ngày, đến bệnh viện nếu cảm thấy cơ thể có dấu hiệu bất thường.

Phòng ngừa cơn nhồi máu cơ tim cấp tính ra sao?

Việc xây dựng một lối sống khoa học là biện pháp phòng vệ tốt nhất chống lại bệnh tim. Thực hiện kết hợp những điều sau đây có thể giúp bạn giảm một số yếu tố nguy cơ gây nhồi máu cơ tim cấp và đột quỵ. (5)

• Ăn uống khoa học: Thực phẩm bạn ăn ảnh hưởng đến các yếu tố như cholesterol, huyết áp, đường huyết và cân nặng. Hãy ưu tiên rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, thịt gia cầm không da, cá, các loại đậu,… trong chế độ ăn uống để bổ sung đầy đủ các loại vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa, chất béo lành mạnh,… cho cơ thể. Hạn chế chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, thịt đỏ và thịt chế biến. Tiêu thụ lượng nước và muối mỗi ngày theo giới hạn được hướng dẫn bởi bác sĩ.
• Duy trì cân nặng phù hợp: Chế độ ăn uống nhiều calo và ít vận động thể chất có thể làm tăng nguy cơ thừa cân hoặc béo phì. Hãy cố gắng duy trì cân nặng phù hợp, ngay cả việc giảm cân vừa phải (5% đến 10% trọng lượng cơ thể) cũng là điều cần thiết. Giảm cân có thể giúp cải thiện huyết áp cao và cholesterol, kiểm soát bệnh tiểu đường.
• Ngủ đủ giấc: Ngủ ngon mỗi đêm rất quan trọng cho sức khỏe tim mạch. Thời lượng và chất lượng giấc ngủ có thể ảnh hưởng đến thói quen ăn uống, tâm trạng, trí nhớ, các cơ quan nội tạng và nhiều yếu tố khác. Người trưởng thành nên ngủ trung bình từ bảy đến chín tiếng mỗi đêm. Bạn có thể cải thiện chất lượng giấc ngủ bằng cách thư giãn trước khi ngủ, tránh tiếng ồn, ánh sáng trong phòng ngủ,…

• Tránh chất kích thích: Hút thuốc là một yếu tố nguy cơ chính gây bệnh vì gây xơ vữa động mạch và làm tăng huyết áp. Rượu bia cũng gây ra nhiều tác hại cho tim mạch và sức khỏe nói chung. Từ bỏ những chất kích thích này là điều cần thiết để phòng tránh nhồi máu cơ tim cấp. (6)
• Tập thể dục đều đặn: Vận động và tập thể dục thường xuyên sẽ giúp hạ huyết áp bằng cách duy trì sức khỏe tim mạch. Vận động cơ thể đúng cách cũng có thể giúp bạn giảm cân, từ đó giúp hạ huyết áp. Bạn nên thực hiện các hoạt động nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội và đạp xe hầu hết các ngày trong tuần.
• Bổ sung tinh chất: Hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ để bổ sung thêm tinh chất Policosanol (GDL-5), Red Yeast Rice, Gynostemma, Apple Cider Vinegar,… giúp giảm cholesterol xấu, điều hòa mỡ máu, hỗ trợ ngăn ngừa xơ vữa động mạch, hình thành cục máu đông, từ đó phòng tránh các bệnh tim mạch hiệu quả.

Tóm lại, nhồi máu cơ tim cấp là một tình trạng y tế nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Việc hiểu biết về căn bệnh này, từ nguyên nhân, triệu chứng đến cách phòng ngừa và xử trí ban đầu, là chìa khóa để bảo vệ bản thân và những người xung quanh.