Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh tim mạch cướp đi khoảng 20 triệu sinh mạng mỗi năm, trong đó nhồi máu cơ tim là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Đáng báo động hơn, tỷ lệ béo phì đã tăng gấp 3 lần kể từ năm 1975, kéo theo hệ lụy khủng khiếp. Người có chỉ số BMI > 30 kg/m² có nguy cơ đối mặt với biến cố tim mạch cao gấp 2 – 3 lần so với người bình thường. Vậy tại sao béo phì gây nhồi máu cơ tim và làm thế nào để ngăn chặn tình trạng này? Cùng ECO Pharma tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau.
Béo phì không chỉ là tình trạng tích tụ mỡ dưới da. Khi mỡ nội tạng tăng cao, cơ thể xuất hiện rối loạn chuyển hóa, viêm mãn tính và tổn thương nội mạc mạch máu. Những thay đổi này thúc đẩy xơ vữa động mạch vành – nguyên nhân trực tiếp gây nhồi máu cơ tim.
Dưới đây là các cơ chế chính lý giải vì sao béo phì làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch.
Mỡ nội tạng bao quanh các cơ quan trong ổ bụng không chỉ dự trữ năng lượng còn hoạt động như một cơ quan nội tiết. Mô mỡ phì đại tiết ra nhiều adipokine gây viêm như leptin, resistin và làm giảm adiponectin – chất có vai trò bảo vệ mạch máu.
Việc này gây rối loạn chức năng nội mô mạch máu, tăng stress oxy hóa do gốc tự do và tích tụ mỡ trong thành động mạch vành. Tình trạng viêm âm ỉ kéo dài làm mảng xơ vữa ngày càng lớn và ổn định kém. Khi mảng xơ vữa nứt vỡ, cục huyết khối hình thành gây tắc vành hoàn toàn, dẫn đến nhồi máu cơ tim.
Ở người béo phì, tế bào mỡ phì đại và tích tụ mỡ tại gan, cơ tim gây kháng insulin, tăng triglyceride máu, giảm HDL-cholesterol, đồng thời tăng LDL-cholesterol dạng nhỏ, đậm đặc. Các rối loạn này thúc đẩy quá trình xơ vữa diễn tiến nhanh hơn. Ngoài ra, béo phì còn làm tăng hoạt động hệ thần kinh giao cảm, kích hoạt hệ renin – angiotensin – aldosterone góp phần gây cao huyết áp. Thống kê cho thấy hơn 60% người béo phì có kèm cao huyết áp – một yếu tố nguy cơ hàng đầu của bệnh động mạch vành. Khi lòng mạch vành hẹp dần, lưu lượng máu nuôi cơ tim giảm mạnh, nguy cơ thiếu máu cơ tim và nhồi máu cơ tim gia tăng.
Béo phì khiến thể tích tuần hoàn và nhu cầu oxy của cơ thể tăng lên. Hệ thần kinh giao cảm và hệ renin – angiotensin – aldosterone bị kích hoạt kéo dài gây cao huyết áp, tăng nhịp tim, trữ muối và nước. Hậu quả là cơ tim phải làm việc nhiều hơn để bơm máu. (1)
Ngoài ra, khi động mạch vành đã bị xơ vữa, nhu cầu oxy tăng cao nhưng nguồn cung hạn chế lại tạo ra tình trạng rối loạn cung – cầu oxy cơ tim. Đây chính là nền tảng bệnh sinh dẫn đến bệnh nhồi máu cơ tim.
Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ vòng eo trên vòng hông dự đoán nguy cơ nhồi máu cơ tim chính xác hơn chỉ số khối cơ thể. Dữ liệu toàn cầu ghi nhận người có vòng eo lớn có nguy cơ nhồi máu cơ tim cao hơn, ngay cả khi chỉ số khối cơ thể chưa vượt ngưỡng béo phì. Mỡ bụng làm tăng axit béo tự do trong máu, tăng tiết cytokine gây viêm và làm mảng xơ vữa dễ nứt vỡ.
Béo phì hiếm khi tồn tại độc lập. Phần lớn người bệnh đồng thời mắc cao huyết áp, rối loạn mỡ máu, tăng đường huyết và béo bụng. Tập hợp các yếu tố này được gọi là hội chứng chuyển hóa. Mỗi thành phần đều làm tăng nguy cơ tim mạch, nhưng khi kết hợp, khả năng xảy ra nhồi máu cơ tim cao hơn gấp nhiều lần. Nghiên cứu đăng tải trên tạp chí JAMA cho thấy béo phì đi kèm rối loạn chuyển hóa làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ và nhồi máu cơ tim đáng kể. (2)
Các dấu hiệu cảnh báo ở người béo phì nhìn chung tương tự dân số chung, nhưng khó nhận biết hơn và dễ bị nhầm lẫn với triệu chứng do thừa cân.
Những biểu hiện cần đặc biệt lưu ý gồm:
Ở người béo phì, khó thở và mệt mỏi thường bị quy cho cân nặng. Tuy nhiên, khi các triệu chứng này xuất hiện đột ngột, diễn tiến nhanh, cần nghĩ đến khả năng thiếu máu cơ tim và cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngay.
Nắm rõ tại sao béo phì gây nhồi máu cơ tim để có nền tảng xây dựng chiến lược dự phòng bền vững.
Chỉ cần giảm 5 – 10% khối lượng cơ thể ban đầu đã có thể cải thiện huyết áp, lipid máu và độ nhạy insulin rõ rệt. Giảm 1 mmol/L LDL-cholesterol cũng giúp giảm khoảng 20% nguy cơ biến cố tim mạch.
Giảm cân khoa học cần bảo đảm các nguyên tắc:
Chế độ ăn khoa học đóng vai trò trung tâm trong kiểm soát cholesterol, hạn chế tăng cân.
Tập luyện thường xuyên giúp giảm mỡ nội tạng – yếu tố nguy cơ trực tiếp thúc đẩy nhồi máu cơ tim.
Vận động thường xuyên còn giúp cải thiện chức năng tâm thu, ổn định huyết áp và giảm áp lực lên thành mạch.
Béo phì thường đi kèm cao huyết áp, tiểu đường và rối loạn mỡ máu, những tình trạng này làm tổn thương nội mạc động mạch vành.
Ngay cả khi chưa xuất hiện triệu chứng, người thừa cân/béo phì vẫn cần chủ động tầm soát nguy cơ tim mạch từ sớm. Việc thực hiện các xét nghiệm như điện tâm đồ, siêu âm tim, đánh giá tình trạng xơ vữa động mạch giúp nhận diện kịp thời hẹp động mạch vành, từ đó can thiệp sớm và hạn chế biến cố nguy hiểm.
Khi béo phì đã gây hẹp động mạch vành, tăng huyết áp hoặc rối loạn chuyển hóa, giảm cân trở thành một phần của điều trị tim mạch. Tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, chương trình kiểm soát cân nặng được xây dựng cá nhân hóa dựa trên:
Giảm cân đúng phương pháp có thể làm chậm tiến triển xơ vữa động mạch, cải thiện huyết áp và giảm nguy cơ suy tim nếu giữ ổn định lâu dài.
Béo phì là yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh động mạch vành. Hiểu rõ tại sao béo phì gây nhồi máu cơ tim giúp mỗi người chủ động kiểm soát cân nặng, điều chỉnh lối sống và tầm soát tim mạch sớm. Giảm mỡ nội tạng không chỉ giúp cải thiện chuyển hóa, mà còn góp phần bảo vệ động mạch, hạn chế biến cố nguy hiểm và duy trì trái tim khỏe mạnh
