Vitamin B1 đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa năng lượng và duy trì hoạt động bình thường của cơ thể. Khi cơ thể thiếu hụt vitamin B1, tim không được cung cấp đủ năng lượng, dẫn đến rối loạn nhịp tim và có thể gây suy tim nếu không được điều trị kịp thời. Tại sao thiếu vitamin B1 gây suy tim? Hãy cùng ECO Pharma tìm hiểu ngay sau đây.
Vitamin B (thiamine) đóng vai trò thiết yếu và đa chiều trong việc duy trì sức khỏe tim mạch thông qua nhiều cơ chế sinh học quan trọng. Thiamine hoạt động như một coenzyme, tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển hóa năng lượng và bảo vệ tim khỏi tổn thương do stress oxy hóa hay rối loạn thần kinh.
Vitamin B1 đóng vai trò thiết yếu trong duy trì sức khỏe tim mạch, cụ thể:
Thiamine đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa năng lượng của tế bào tim. Khi cơ thể thiếu hụt vitamin này, tim không đủ năng lượng để duy trì chức năng co bóp bình thường, đồng thời phải làm việc nhiều hơn do hiện tượng giãn mạch ngoại biên, dẫn đến việc tim làm việc quá tải và gây suy tim. Sau đây là những lý do làm tim bị suy do thiếu B1:
Thiếu vitamin B1 có thể ảnh hưởng đến sự dẫn truyền điện trong tim, từ đó gây rối loạn nhịp tim. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy tình trạng thiếu thiamine lâu ngày có thể gây thay đổi cấu trúc và chức năng cơ tim, dẫn đến nhịp tim bất thường.
Ở người, thiếu thiamine có thể làm tăng tính nhạy cảm với các rối loạn nhịp tim, đặc biệt khi kết hợp với các yếu tố khác như stress hoặc bệnh lý tim mạch có sẵn. Nghiên cứu cho thấy sau 5 tuần thiếu thiamine, cơ tim có thể giảm tới 69% khả năng co bóp và tăng đáng kể nguy cơ rối loạn nhịp, thậm chí có thể dẫn đến rung thất tử vong.
Thiếu thiamin gây suy tim, cụ thể là gây tăng giãn mạch ngoại biên thông qua cơ chế tích tụ adenosine do rối loạn chuyển hóa ATP. Adenosine có tác dụng ức chế vận mạch trực tiếp dẫn đến giãn mạch và giảm sức cản mạch máu toàn thân. Tình trạng này tạo ra một vòng luẩn quẩn bệnh lý giãn mạch làm giảm huyết áp, kích hoạt các cơ chế bù trừ thần kinh – nội tiết, nhưng tim đã yếu không thể đáp ứng được nhu cầu gia tăng.
Sự giãn mạch ngoại biên cũng góp phần vào hiện tượng phù nề đặc trưng của bệnh beriberi (tê phù). Hiện tượng này xảy ra khi dịch tích tụ trong mô ngoại vi do áp lực thẩm thấu và sự thay đổi trong cân bằng dịch, làm tăng thêm gánh nặng cho tim và góp phần tiến triển bệnh suy tim sung huyết.
Suy tim sung huyết do thiếu vitamin B1 xảy ra khi tim vừa bị giảm khả năng co bóp, vừa phải hoạt động nhiều hơn để đáp ứng với tình trạng giãn mạch ngoại biên. Hậu quả là tim không bơm đủ máu hiệu quả, dẫn đến suy tim cung lượng cao. Người bệnh thường có các triệu chứng như phù nề, khó thở, tim đập nhanh. Nếu không được điều trị, tình trạng có thể tiến triển đến sốc tim – một biến chứng nguy hiểm đe dọa tính mạng.
Một số báo cáo lâm sàng ghi nhận rằng người bệnh beriberi có thể xuất hiện tràn dịch màng tim đi kèm với sinh lý co thắt, làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn huyết động và suy tim. Mặc dù vậy, tình trạng này có thể cải thiện nhanh chóng sau khi bổ sung vitamin B1, cho thấy tổn thương tim do thiếu thiamine hoàn toàn có khả năng hồi phục nếu được phát hiện và điều trị kịp thời.
Vitamin B1 tham gia vào nhiều quá trình quan trọng trong cơ thể, đảm bảo cơ thể hoạt động bình thường và phát triển khỏe mạnh. Khi thiếu vitamin B1 hay thiếu thiamin gây suy tim thường biểu hiện qua các dấu hiệu như:
Chán ăn là một trong những triệu chứng sớm và phổ biến khi thiếu vitamin B1. Vitamin B1 giữ vai trò điều hòa trung tâm điều hòa cảm giác no nằm ở vùng đồi dưới của não. Khi thiếu hụt vitamin B1, hoạt động của trung tâm điều hòa cảm giác no bị ảnh hưởng, khiến cơ thể cảm thấy no hoặc đầy bụng dù thực tế chưa ăn đủ.
Khó thở là một triệu chứng điển hình khi cơ thể thiếu vitamin B1, đặc biệt là khi tình trạng này đã ảnh hưởng đến tim. Thiamine đóng vai trò thiết yếu trong việc tạo năng lượng cho hoạt động co bóp của tim. Khi thiếu hụt, tim hoạt động kém hiệu quả, có thể đập chậm hoặc yếu hơn, khiến máu lưu thông không đủ. Hậu quả là tim phải làm việc quá sức dẫn đến ứ dịch trong phổi, gây cảm giác khó thở, đặc biệt khi gắng sức hoặc khi nằm. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khó thở do thiếu thiamine thường đi kèm với các dấu hiệu khác như tim đập nhanh và phù chân, phản ánh tình trạng tim suy cung lượng cao do thiếu vitamin B1.
Tim đập nhanh là triệu chứng đặc trưng của bệnh beriberi, phản ánh cơ chế bù trừ của cơ thể khi cố gắng duy trì cung lượng tim để đáp ứng như cầu của cơ thể. Những người thiếu vitamin B thường có nhịp tim tăng nhanh bất thường hoặc rối loạn và nếu kéo dài tình trạng này có thể làm tăng nguy cơ suy tim cấp hoặc đột tử.
Cảm giác mệt mỏi là một trong những dấu hiệu phổ biến khi cơ thể thiếu vitamin B1. Mức độ mệt có thể thay đổi từ nhẹ, chỉ cảm thấy uể oải, đến nặng khiến người bệnh kiệt sức, không đủ sức hoạt động. Điều này xảy ra vì vitamin B1 là thành phần quan trọng giúp chuyển hóa carbohydrate thành năng lượng cho tế bào. Khi thiếu hụt, cơ thể không tạo ra đủ năng lượng, khiến người bệnh luôn cảm thấy đuối sức dù nghỉ ngơi đầy đủ.
Thiếu vitamin B1 thường gây yếu cơ, đặc biệt là ở chân. Người bệnh có thể thấy cơ bắp nặng nề, yếu ớt, đi lại khó khăn hoặc dễ mỏi. Ở giai đoạn nặng hơn, tình trạng này có thể tiến triển thành liệt cơ nhẹ hoặc mất khả năng phối hợp vận động (ataxia). Lý do là vì thiamine không chỉ ảnh hưởng đến cơ bắp mà còn liên quan đến chức năng của hệ thần kinh vận động và cảm giác.
Người bệnh có thể bị mờ mắt hoặc thậm chí mất thị lực tạm thời do phù nề dây thần kinh thị giác. Nếu được phát hiện sớm và bổ sung thiamine kịp thời, thị lực có thể cải thiện đáng kể. Ngoài ra, thiếu vitamin B1 còn ảnh hưởng đến não bộ, gây ra các triệu chứng như suy giảm trí nhớ ngắn hạn, khó tập trung, hoặc mất định hướng, những biểu hiện ban đầu của bệnh não Wernicke.
Rối loạn tâm trạng như dễ cáu, bồn chồn hoặc lo âu không rõ nguyên nhân có thể là dấu hiệu sớm của thiếu vitamin B1. Bởi vì thiamine giữ vai trò quan trọng trong duy trì hoạt động của hệ thần kinh trung ương, việc thiếu hụt kéo dài có thể gây ra rối loạn thần kinh dẫn đến thay đổi cảm xúc. Ban đầu, người bệnh có thể chỉ cảm thấy khó chịu nhẹ, nhưng nếu không điều trị, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến chức năng tim, cơ và não.
Phản xạ chậm là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh và ngoại vi đang bị ảnh hưởng do thiếu vitamin B1. Khi không đủ thiamine, các tế bào thần kinh không thể duy trì hoạt động dẫn truyền tín hiệu bình thường. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy thiếu thiamine có thể dẫn đến mất phản xạ tư thế đứng, mất thăng bằng khi đi lại và cong cột sống bất thường.
Ở cấp độ hóa sinh, thiếu vitamin B1 làm giảm hoạt tính của enzyme pyruvate decarboxylase trong não, gây rối loạn chuyển hóa năng lượng và ảnh hưởng đến việc tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh thiết yếu như GABA, glutamate và aspartate. Hậu quả là phản xạ của cơ thể trở nên chậm chạp, kém nhạy và có thể mất dần nếu không được can thiệp sớm.
Ngoài những dấu hiệu nêu trên, người bệnh có thể gặp các triệu chứng toàn thân như sụt cân không rõ nguyên nhân, hoa mắt, ngất xỉu, phù nề chi dưới. Trong một số trường hợp nặng hơn có thể dẫn đến rối loạn ý thức hoặc sốc tim nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Thiếu vitamin B1 gây suy tim là một tình trạng nghiêm trọng và đe dọa đến tính mạng nếu không được điều trị kịp thời. Trong các trường hợp nặng như beriberi, người bệnh có thể gặp tình trạng suy tim cấp với biểu hiện ứ dịch toàn thân, tụt huyết áp, thậm chí sốc tim có thể dẫn đến tử vong nếu không can thiệp nhanh.
Tuy nhiên, tổn thương do thiếu thiamine có thể hồi phục nếu được bổ sung vitamin B1 kịp thời và đúng liều. Các nghiên cứu lâm sàng đã cho thấy việc bổ sung thiamine đúng cách có thể giúp cải thiện nhanh chóng huyết áp, chức năng tim và triệu chứng lâm sàng. Một nghiên cứu trên người bệnh suy tim nặng tại khoa hồi sức tích cực (ICU) cũng ghi nhận việc dùng thiamine có liên quan đến giảm đáng kể nguy cơ tử vong trong bệnh viện. (1)
Chẩn đoán suy tim do thiếu vitamin B1 thường trải qua nhiều bước để xác định chính xác nguyên nhân mà không bị nhầm lẫn sang các bệnh khác. Theo đó, bác sĩ sẽ khám lâm sàng thông qua khai thác tiền sử và hỏi các triệu chứng bất thường như phù ngoại biên, cổ nổi tĩnh mạch, khó thở, mệt mỏi, tim đập nhanh hoặc huyết áp thấp. Thông qua các triệu chứng trên, bác sĩ có thể xác định gây suy tim có đến từ việc thiếu hụt vitamin B1 hay không.
Về cận lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định người bệnh thực hiện xét nghiệm máu để kiểm tra nồng độ thiamine trong máu. Nồng độ thiamine huyết thanh dưới 38 µg/L được xem là thấp. Tuy nhiên nồng độ thiamine thấp có thể do chế độ ăn, đặc biệt nếu người bệnh không nhịn ăn trước khi xét nghiệm. Do đó, các bác sĩ có thể kiểm tra hoạt tính của enzyme transketolase. Transketolase cần thiamine để hoạt động, do đó nếu xét nghiệm máu cho thấy hoạt tính transketolase thấp, điều này chỉ ra tình trạng thiếu thiamine.
Chẩn đoán hình ảnh giúp hỗ trợ xác định mức độ tổn thương tim. X-quang ngực có thể cho thấy tim to và tràn dịch màng phổi. Siêu âm tim có thể phát hiện giãn buồng tim, giảm chức năng tim hoặc có tràn dịch màng tim. Điện tâm đồ thường biểu hiện nhịp nhanh xoang, điện thế thấp hoặc thay đổi sóng ST/T không đặc hiệu. Trong nhiều trường hợp, để tiết kiệm thời gian, bác sĩ sẽ tiến hành điều trị thử bằng cách tiêm vitamin B1. Nếu người bệnh cải thiện rõ rệt chỉ sau 1 – 3 ngày, đây được xem là bằng chứng mạnh cho thấy nguyên nhân suy tim là do thiếu vitamin B1.
Điều trị suy tim do thiếu vitamin B1 chủ yếu dựa vào việc bổ sung thiamine qua đường uống hoặc đường tiêm tĩnh mạch tùy theo mức độ bệnh. Một nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung thiamine liều cao có thể cải thiện đáng kể chức năng tim ở người bệnh suy tim.
Ở những trường hợp nhẹ, thiamine có thể được bổ sung bằng đường uống với liều từ 25 mg – 100 mg mỗi ngày. Đối với các trường hợp nặng, bác sĩ có thể chỉ định người bệnh sử dụng thiamine liều cao qua đường tĩnh mạch. Một phác đồ thường được áp dụng là tiêm tĩnh mạch 100 mg – 500 mg thiamine mỗi ngày trong vài ngày đầu, sau đó duy trì bằng thiamine đường uống với liều duy trì 25 mg – 100 mg hàng ngày. Ngoài ra, việc điều trị cần kết hợp với các biện pháp hỗ trợ suy tim tiêu chuẩn như thuốc lợi tiểu, ức chế men chuyển, kiểm soát huyết áp… và theo dõi sát sao diễn tiến lâm sàng. (2)
Trung tâm Tim mạch, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh điều trị các bệnh lý tim mạch theo phác đồ cá thể hoá, toàn diện, hiệu quả cao. Đội ngũ chuyên gia, bác sĩ đầu ngành, giàu kinh nghiệm dưới sự hỗ trợ của trang thiết bị máy móc, công nghệ, kỹ thuật hiện đại như ở các quốc gia phát triển sẽ chẩn đoán chính xác nguyên nhân thiếu thiamine và giúp các bệnh nhân được điều trị một cách toàn diện để phục hồi chức năng tim mạch.
Suy tim do thiếu vitamin B1 hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng cách bổ sung đủ vitamin B1 cần thiết cho cơ thể trong chế độ dinh dưỡng. Các loại thực phẩm giàu vitamin B1 có thể kể đến như thịt lợn, gan động vật, cá hồi, ngũ cốc nguyên cám, các loại hạt và đậu, khoai tây. (3)
Ngoài ra, người bệnh cần hạn chế rượu bia nhằm phòng ngừa tim bị suy do thiếu B1. Rượu không chỉ làm giảm hấp thu vitamin B1 mà còn làm tăng đào thải chất này qua thận. Đối với những người có bệnh lý nền như tiểu đường, suy thận, cắt dạ dày hoặc đang điều trị dài ngày bằng thuốc lợi tiểu, nên được theo dõi định kỳ để phát hiện sớm dấu hiệu thiếu vitamin B1.
Đối với những đối tượng như người ăn chay trường, người lớn tuổi ăn uống kém, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, người dùng thuốc lợi tiểu kéo dài, người mắc bệnh mạn tính như suy tim, tiểu đường, hoặc đã phẫu thuật cắt dạ dày, ruột, mắc hội chứng kém hấp thu thường có nguy cơ thiếu hụt vitamin B1 cao. Lúc này, bác sĩ sẽ hướng dẫn người bệnh bổ sung thêm các thực phẩm chức năng để cải thiện nồng độ thiamine trong cơ thể.
Ngoài lý do tại sao thiếu vitamin B1 gây suy tim, nhiều người còn có những thắc mắc khác về tình trạng này, bao gồm:
Người bệnh suy tim nên tăng cường bổ sung các loại thực phẩm giàu vitamin B1 như thịt heo, gan động vật, ngũ cốc nguyên cám, các loại hạt và đâu. Ngoài ra người bệnh cũng có thể cân nhắc bổ sung viên uống bổ sung vitamin B1 theo chỉ định của bác sĩ nếu chế độ ăn không đáp ứng đủ nhu cầu.
Thời gian phục hồi tim khi bổ sung vitamin B1 còn tùy thuộc vào mức độ thiếu hụt và tổn thương tim hiện tại. Trong các trường hợp cấp tính, người bệnh có thể cải thiện rõ rệt ngay khi bổ sung vitamin B1 liều cao qua đường tiêm. Tuy nhiên, quá trình phục hồi hoàn toàn có thể kéo dài vài tháng, đặc biệt nếu tổn thương tim đã tiến triển nặng trước đó.
Người ăn chay, đặc biệt là ăn chay trường thường có nguy cơ cao thiếu vitamin B1 do không tiêu thụ thịt và các sản phẩm động vật – nguồn cung cấp vitamin B1 dồi dào. Nếu chế độ ăn thiếu ngũ cốc nguyên cam và các loại đậu, tình trạng thiếu thiamine có thể kéo dài và dẫn đến nguy cơ rối loạn chuyển hóa và suy tim.
Bạn nên đến gặp bác sĩ tim mạch khi có những triệu chứng nghi ngờ suy tim do thiếu B1 như tim đập nhanh, khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm, phù chân, mệt mỏi kéo dài hoặc có tiền sử suy dinh dưỡng hoặc nghiện rượu. Thăm khám chuyên khoa tim mạch sớm giúp phát hiện và điều trị kịp thời, ngăn ngừa biến chứng nặng.
Thiếu vitamin B1 gây suy tim là một tình trạng có thể đe dọa tính mạng nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và điều trị nếu được phát hiện sớm. Việc bổ sung thiamine kịp thời không chỉ cải thiện đáng kể chức năng tim mà còn giúp phục hồi sức khỏe toàn diện cho người bệnh. Khi có những dấu hiệu bất thường về tim mạch như khó thở, mệt mỏi, chán ăn hay yếu cơ, bạn cần nhanh chóng đến gặp bác sĩ để được kiểm tra và điều trị kịp thời, giảm nguy cơ biến chứng nặng.
