Phụ nữ mang thai vào tháng cuối của thai kỳ thường phải đối mặt với nhiều mối lo lắng, căng thẳng có thể dẫn đến trầm cảm. Trầm cảm khi mang thai tháng cuối rất phổ biến, ảnh hưởng tiêu cực bà bầu, thai nhi, làm tăng các nguy cơ thai sản trước, trong và sau khi sinh. Hãy cùng ECO Pharma tìm hiểu để bảo vệ bà bầu trước kỳ sinh nở.
Trầm cảm khi mang thai tháng cuối là tình trạng gì?
Trầm cảm khi mang thai tháng cuối là một dạng rối loạn tâm thần phổ biến xảy ra vào những tuần cuối cùng của thai kỳ. Nhiều triệu chứng đáng lo ngại làm tăng các nguy cơ thai sản trước, trong và sau khi sinh, ví dụ như sảy thai, tiền sản giật, sinh mổ, sinh thiếu tháng, trẻ nhẹ cân, phát triển chậm. Người mẹ cũng phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe, chẳng hạn như tiểu đường, tăng huyết áp, trầm cảm sau sinh.
Trên thế giới, 10% phụ nữ mang thai mắc các vấn đề về sức khỏe tâm thần, chủ yếu là trầm cảm. Ở các nước phát triển, tỷ lệ này còn cao hơn, khoảng 15,6%. (1)
Ở Việt Nam, theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ, hầu hết các nghiên cứu về trầm cảm trong giai đoạn quanh sinh chỉ tập trung vào trầm cảm sau sinh với rất ít nghiên cứu tập trung vào trầm cảm trước sinh. Hai nghiên cứu hiện có về trầm cảm trước sinh ở phụ nữ mang thai Việt Nam báo cáo tỷ lệ mắc bệnh là 4,9% và 28,2% (2). Cả hai nghiên cứu đều được tiến hành ở miền Bắc và có rất ít nghiên cứu được tiến hành trên khắp các vùng còn lại của đất nước.
Về tỷ lệ trầm cảm trong 3 tháng cuối thai kỳ, một khảo sát tại Bệnh viện Nguyễn Tri Phương năm 2021 ghi nhận là 28,7%.
Trầm cảm cuối thai kỳ có nguy hiểm không?
Bệnh trầm cảm cuối thai kỳ là một vấn đề đáng lo ngại, có thể gây ra nhiều rủi ro cho cả bà bầu và thai nhi. Các tác hại của trầm cảm khi mang thai có thể gặp phải:
1. Nguy cơ đối với người mẹ
Bà bầu bị trầm cảm tháng cuối có thể bỏ bê việc chăm sóc bản thân, rối loạn giấc ngủ và ăn uống làm ảnh hưởng đến sức khỏe thai kỳ. Những trầm uất không được giải toả dễ dẫn đến những hành vi gây nguy hại, chẳng hạn như tự tử.
Các vấn đề sức khỏe khác như tiểu đường, huyết áp. Đặc biệt là biến chứng trong sinh - tiền sản giật có thể đe doạ tính mạng của sản phụ và thai nhi. Sau sinh, trầm cảm dễ tiếp diễn gây khó khăn cho việc chăm sóc con nhỏ và kết nối tình cảm.
2. Nguy cơ đối với em bé
Phụ nữ bị trầm cảm khi mang thai tháng cuối hoặc trầm cảm, lo lắng, căng thẳng trong thời kỳ mang thai nói chung, em bé có nhiều khả năng gặp phải một số kết quả phát triển thần kinh bất lợi, bao gồm nguy cơ mắc các vấn đề về cảm xúc, hành vi và nhận thức cao hơn. Căng thẳng đặc trưng khi mang thai có liên quan đến nguy cơ sảy thai, sinh non, trẻ nhẹ cân và sinh mổ cao hơn.
Ngoài ra, trẻ sơ sinh thường dễ cáu kỉnh, quấy khóc, ít hoạt động hơn và có nhiều khả năng bị chậm phát triển.
Trầm cảm trước khi sinh có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và bé.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trầm cảm khi mang thai tháng cuối
Hiện nay, nhiều nguyên nhân trầm cảm nói chung và trầm cảm cuối thai kỳ vẫn chưa được biết rõ. Nhưng những yếu tố dưới đây là các tác nhân thường được ghi nhận:
1. Thay đổi hormone trong cơ thể
Phụ nữ mang thai thường đối mặt với sự tăng lên đến ngưỡng cao của nồng độ hormone estrogen trước khi sinh và sự thay đổi đột ngột này có thể dẫn đến những biến đối về cảm xúc, gây ra những tình trạng căng thẳng, trầm cảm. Bên cạnh đó, những thay đổi về nội tiết tố khác trong cơ thể cũng sẽ tác động đến tâm trạng của phụ nữ trước khi sinh con.
2. Yếu tố tâm lý và áp lực xã hội
Bà bầu thường phải đối mặt với tình trạng căng thẳng, lo âu do các vấn đề chi phí sinh con, áp lực về gia đình, xã hội,... Không nhận được sự hỗ trợ trong quá trình mang thai hoặc bị căng thẳng trong thời gian dài có thể dẫn đến tổn thương tinh thần ở phụ nữ mang thai và tăng nguy cơ trầm cảm.
3. Tiền sử bệnh lý
Những người có người thân từng bị bệnh trầm cảm khi mang thai có nguy cơ gặp phải tình trạng này cao hơn. Ngoài ra, phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh lý liên quan đến rối loạn chức năng tuyến giáp, bệnh tâm thần cũng tương tự.
Dấu hiệu trầm cảm tháng cuối thai kỳ thường gặp không nên bỏ qua
Các dấu hiệu trầm cảm khi mang thai tháng cuối có thể liên quan đến cảm xúc, thể chất và các hành vi của người bệnh. Nếu phát hiện những triệu chứng dưới đây kéo dài hơn 2 tuần bà bầu nên được thăm khám ngay. (3)
1. Triệu chứng cảm xúc
Dưới đây là những triệu chứng trầm cảm về cảm xúc mà bạn có thể gặp trong thời gian mang thai:
- Luôn cảm thấy lo lắng về tình trạng của em bé hoặc không còn quan tâm tới việc mang thai và sinh con.
- Buồn bã kéo dài, có cảm giác tuyệt vọng.
- Mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích,
- Tự ti, có cảm giác tội lỗi, nghi ngờ về việc bản thân có thể trở thành người mẹ tốt không.
2. Triệu chứng thể chất
Bà bầu vào tháng cuối thai kỳ có thể gặp một số triệu chứng trầm cảm liên quan đến thể chất như:
- Mất ngủ, khó đi vào giấc ngủ và ngủ không sâu kéo dài, hoặc ngủ nhiều hơn bình thường.
- Mệt mỏi, thiếu năng lượng.
- Bồn chồn, khó tập trung, khó đưa ra lựa chọn.
- Chán ăn, ăn uống không thấy ngon miệng, tăng hoặc sút cân bất thường.
Trầm cảm không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý mà còn có gây ra những triệu chứng về thể chất.
3. Hành vi bất thường
Những hành vi bất thường nên nghi ngờ trầm cảm khi mang thai tháng cuối.
- Phụ nữ mang thai không phản hồi lại khi nhận được sự trợ giúp từ những người xung quanh.
- Sử dụng các chất kích thích như bia rượu, hút thuốc.
- Không tuân thủ theo những hướng dẫn của bác sĩ về việc chăm sóc bản thân và thai nhi.
- Có ý định tự tử hoặc thực hiện các hành động tự làm đau, làm hại bản thân.
Chẩn đoán bệnh trầm cảm khi mang thai tháng cuối như thế nào?
Chẩn đoán trầm cảm khi mang thai tháng cuối sẽ bao gồm các phương pháp như thăm hỏi các triệu chứng, trò chuyện lâm sàng. Một số trắc nghiệm và xét nghiệm trong chẩn đoán trầm cảm ở phụ nữ mang thai thường được áp dụng:
- Thang đánh giá trầm cảm Beck (BDI): Bài test trầm cảm khi mang thai gồm 21 mục đánh giá mức độ nghiêm trọng của trầm cảm dựa trên các triệu chứng về thái độ, tinh thần, tình trạng rối loạn giấc ngủ, chế độ ăn uống, rối loạn cân nặng,...
- Bài test DASS-21: Đây là bài test đo lường mức độ của các trạng thái lo âu, trầm cảm, từ đó hỗ trợ đánh giá tình trạng trầm cảm ở phụ nữ mang thai.
- Thang đánh giá EPDS: Đây là thang đánh giá trầm cảm với 10 câu hỏi ngắn. EPDS có thể được áp dụng để tham khảo và hỗ trợ việc chẩn đoán tình trạng trầm cảm ở những phụ nữ mang thai giai đoạn cuối.
- Đánh giá tình trạng thể chất: Xét nghiệm nội tiết bằng các xét nghiệm cụ thể kiểm tra hormone estrogen, prolactin, FSH, LH,... để phát hiện nguy cơ rối loạn nội tiết tố. Ngoài ra, một số biện pháp xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh khác có thể được áp dụng để hỗ trợ phát hiện các vấn đề sức khỏe ở bà bầu.
Các phương pháp điều trị trầm cảm thai kỳ an toàn
Trị liệu tâm lý, hướng dẫn chăm sóc (ăn uống, sinh hoạt, hỗ trợ) thường là những phương pháp được ưu tiên. Việc dùng thuốc chỉ áp dụng trong các trường hợp trầm cảm nặng, do dùng thuốc trong thai kỳ có thể không an toàn cho thai nhi.
1. Tâm lý trị liệu
Nếu các triệu chứng trầm cảm khi mang thai tháng cuối trở nên nghiêm trọng, bạn cần tìm đến sự giúp đỡ của chuyên gia tâm lý. Các liệu pháp tâm lý giúp cải thiện các triệu chứng trầm cảm của bà bầu và đảm bảo an toàn cho thai nhi. Một số phương pháp có thể được áp dụng là:
- Tự trị liệu theo hướng dẫn: Bà bầu tự trị liệu trong một khoảng thời gian riêng bằng khóa học trực tuyến hoặc sổ tay hướng dẫn, dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, bác sĩ.
- Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT): Giúp người bệnh nhận thức được những suy nghĩ tiêu cực trước các tình huống căng thẳng, từ đó có những hành vi phản hồi tích cực hơn, cải thiện sức khỏe tâm thần.
- Liệu pháp tư vấn: Chuyên gia tâm lý sẽ lắng nghe những vấn đề của bà bầu, trò chuyện và hỗ trợ tìm ra biện pháp giải tỏa cảm xúc.
- Liệu pháp quan hệ giữa các cá nhân (IPT): Tập trung vào mối quan hệ giữa người bệnh với người xung quanh để cải thiện các vấn đề về tâm lý.
2. Dùng thuốc điều trị
Việc dùng thuốc để điều trị trầm cảm trong thời gian những tháng cuối của thai kỳ thường được hạn chế để tránh ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của mẹ và bé. Do đó, bà bầu chỉ được sử dụng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ.
Một số loại thuốc có thể được kê đơn cho phụ nữ mang thai là chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRIs), chất ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine (SNRI), Bupropion. Tránh sử dụng các loại thuốc trầm cảm Paroxetine SSRI, chất ức chế monoamine oxydase (MAOIs).
3. Biện pháp tự nhiên
Bên cạnh việc trị liệu tâm lý dưới sự hướng dẫn của chuyên gia và sử dụng thuốc kê đơn, phụ nữ mang thai ở tháng cuối thai kỳ bị trầm cảm còn có thể áp dụng những biện pháp cải thiện tâm trạng để hỗ trợ quá trình điều trị dưới đây:
- Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, đủ các nhóm dưỡng chất cơ thể cần. Bổ sung các loại thực phẩm có lợi cho thần kinh, não bộ và an toàn với phụ nữ mang thai như các loại hạt (hạt óc chó, hạt lanh, hạnh nhân), cá béo (cá hồi, cá ngừ), sữa, rau lá xanh, táo, cam.
- Tham khảo ý kiến bác sĩ để bổ sung các tinh chất từ thiên nhiên an toàn cho phụ nữ mang thai để cân bằng nội tiết tố ví dụ như Lepidium Meyenii. Tinh chất này hỗ trợ điều hòa nồng độ nội tiết tố, hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực đến tâm trạng và sinh lý nữ.
- Thường xuyên nghỉ ngơi và tránh làm việc quá sức, thư giãn bằng các biện pháp như tập các bài tập yoga cho bà bầu, thiền định, tập các bài tập hít thở.
- Hoạt động thể chất với các bài tập dành cho bà bầu, tham khảo hướng dẫn của chuyên gia, để hỗ trợ quá trình sinh con, đồng thời giúp cải thiện tâm trạng.
- Chia sẻ cảm xúc với gia đình, bạn bè và những người xung quanh để giải tỏa tâm trạng.
4. Hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng
Việc cải thiện trầm cảm trước sinh cho bà bầu cần có sự trợ giúp từ gia đình và những người xung quanh. Có thể hỗ trợ phụ nữ mang thai bằng những biện pháp như:
- Thường xuyên lắng nghe những tâm sự của bà bầu, thông cảm cho những vấn đề họ đang phải đối mặt.
- Thể hiện sự quan tâm, ủng hộ, động viên tinh thần trong quá trình phụ nữ mang thai đang trị liệu các vấn đề về tâm lý.
- Cùng bà bầu tham gia các hoạt động giải trí lành mạnh, thực hiện các sở thích để giúp cải thiện tâm trạng.
Ngoài ra, bà bầu có thể tìm đến sự giúp đỡ của các cộng đồng hỗ trợ bệnh nhân trầm cảm để được hỗ trợ sức khỏe tâm thần.
Lời khuyên phòng ngừa bệnh trầm cảm cuối thai kỳ
Phụ nữ mang thai dễ gặp phải tình trạng buồn bã, chán nản, căng thẳng dẫn đến trầm cảm do sự thay đổi của cơ thể trong thai kỳ và những áp lực từ bên ngoài. Do đó, bạn cần chủ động tăng cường sức khỏe tâm thần để phòng ngừa trầm cảm. Những biện pháp sau có thể hữu ích:
1. Chú ý tự chăm sóc bản thân
Bà bầu cần chú ý tới chế độ ăn uống lành mạnh phù hợp với từng giai đoạn của thai kỳ, đảm bảo một thai kỳ khỏe mạnh. Bạn có thể tham khảo ý kiến của chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng cho mỗi giai đoạn mang thai.
Bên cạnh đó, bạn cần ngủ đủ giấc mỗi đêm, sắp xếp công việc để có nhiều thời gian nghỉ ngơi ban ngày nhất có thể.
Để nâng cao sức khỏe thai kỳ và hỗ trợ tốt cho quá trình sinh nở sắp tới, bạn nên tập các bài tập mở xương chậu, các bài tập hít thở. Bạn nên tập với huấn luyện viên để thực hiện đúng các động tác và an toàn trong quá trình luyện tập.
2. Chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ của người thân
Để phòng ngừa trầm cảm khi mang thai tháng cuối, bạn nên thường xuyên tâm sự với người thân, bạn bè nếu gặp những vấn đề căng thẳng, áp lực.
Bạn nên chủ động nhờ người thân đưa đón đi khám thai định kỳ, chuẩn bị tài chính, đồ sinh nở, chọn bệnh viện, bác sĩ, lên kế hoạch cho ngày đi sinh, sắp xếp người chăm sóc trong và sau sinh nở tháng đầu tiên; Nên cùng chồng hoặc người nhà tham gia lớp học tiền sản để biết cách chăm sóc sau sinh và trẻ sơ sinh.
Có kế hoạch sinh nở tốt từ sớm, giúp giảm bớt lo lắng trong những tháng cuối thai kỳ.
3. Khám thai định kỳ
Khám thai định kỳ giúp chủ động bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh. Những bất thường thai kỳ và sức khỏe tâm thần được phát hiện sớm sẽ tránh được các rủi ro cho cả bà bầu và thai nhi.
Câu hỏi thường gặp
1. Trầm cảm khi mang thai có phổ biến không?
Trầm cảm trước khi sinh rất phổ biến do phụ nữ mang thai thường phải đối mặt với nhiều vấn đến như sự thay đổi về nội tiết tố, những áp lực về việc làm mẹ, những triệu chứng khó chịu trong thai kỳ. Mức độ nghiêm trọng và nguy cơ kéo dài của trầm cảm phụ thuộc vào tình trạng của mỗi người.
2. Có an toàn khi sử dụng thuốc trong thai kỳ không?
Thuốc trầm cảm có thể gây ra tác dụng phụ như xuất huyết sau sinh ở bà bầu, dị tật bẩm sinh (khuyết tật tim, chậm phát triển, suy hô hấp).
Nói chung cần hạn chế tối đa việc dùng thuốc trong thai kỳ. Nhưng nếu cần thiết, các bác sĩ có thể kê đơn các thuốc ít ảnh hưởng nhất. Phụ nữ mang mang luôn cần dùng thuốc theo kê đơn và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
3. Làm sao để hỗ trợ một người thân đang mang thai bị trầm cảm?
Nếu có người thân đang gặp phải tình trạng trầm cảm cảm trước khi sinh, bạn có thể hỗ trợ bằng cách thường xuyên trò chuyện và lắng nghe, thể hiện sự quan tâm và động viên họ trong quá trình trị liệu. Bạn cũng giúp đỡ người bệnh tìm đến những chuyên gia tâm lý uy tín để được hướng dẫn trị liệu.
Ngoài ra, hãy giúp đỡ bà bầu sắp xếp công việc, lên kế hoạch cho ngày sinh nở, chăm sóc chu đáo cho bữa ăn, giấc ngủ của họ.
Để mắc phải trầm cảm khi mang thai tháng cuối rất nguy hiểm vì có thể dẫn đến việc huỷ hoại bản thân và các biến chứng thai sản như sinh non, nhẹ cân, tiền sản giật đe doạ tính mạng của sản phụ và thai nhi. Phụ nữ mang thai nên được chăm sóc tốt cả về thể chất lẫn tâm thần để có một thai kỳ khỏe mạnh, tránh bị trầm cảm.
