Bà bầu bị gan nhiễm mỡ bất kể mắc phải từ trước khi mang thai hay trong mang thai đều là những đối tượng thai kỳ cần phải theo dõi và chăm sóc phù hợp. Bệnh gan nhiễm mỡ có thể gây ra các rủi ro cho thai kỳ. Và trong những trường hợp hiếm gặp như gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ, bệnh có thể diễn tiến nặng và đe dọa tính mạng của cả mẹ và bé. Nếu bạn hoặc người thân đang bị gan nhiễm mỡ khi mang thai đừng bỏ lỡ những thông tin quan trọng trong bài viết sau đây, cùng ECO Pharma tìm hiểu.

Hiểu về tình trạng gan nhiễm mỡ ở bà bầu
Gan nhiễm mỡ ở các bà bầu có thể là đã mắc phải từ trước khi mang thai nhưng cũng có thể mắc phải trong thai kỳ. Bệnh gan nhiễm mỡ mắc phải trước khi mang thai (FLD) là loại bệnh gan nhiễm mỡ không liên quan đến yếu tố thai kỳ; trong khi đó gan nhiễm mỡ mắc phải trong thai kỳ là do mang thai gây ra.
1. Bệnh gan nhiễm mỡ (FLD) trước khi mang thai
Gồm bệnh gan nhiễm mỡ do rượu (AFLD) và bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD). Đây là loại bệnh gan mạn tính phổ biến, đặc biệt là gan nhiễm mỡ không do rượu với tỷ lệ mắc khoảng 30% dân số thế giới - theo số liệu năm 2024 từ Sciencedirect (nền tảng học thuật uy tín của Nhà xuất bản Elsevier thuộc Anh - Hà Lan). NAFLD là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh gan mãn tính trên toàn thế giới và có thể dẫn đến xơ hóa, xơ gan cũng như tăng nguy cơ phát triển ung thư biểu mô tế bào gan. (1)
Đối với phụ nữ trải qua thai kỳ trên bệnh nền sẵn có này thường là một thử thách đáng kể khi các nguy cơ kể trên có thể tăng cao hơn trong thời kỳ miễn dịch suy giảm do mang thai.
2. Bệnh gan nhiễm mỡ trong thai kỳ
Bao gồm bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu trong thai kỳ và bệnh gan nhiễm mỡ cấp tính trong thai kỳ (AFLP). Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu trong thai kỳ thường nhẹ, có thể không cần phải can thiệp. Nguyên nhân chủ yếu là do sự thay đổi hormone và chuyển hoá cũng như ăn uống nhiều hơn trong thai kỳ. Sau khi sinh những yếu tố này được cân bằng trở lại bệnh gan nhiễm mỡ thường sẽ cải thiện.
Nhưng bệnh gan nhiễm mỡ cấp tính trong thai kỳ thì khác, nó được xem là một trường hợp cấp cứu sản khoa với tỷ lệ tử vong cao ở cả mẹ lẫn thai nhi do các biến chứng suy gan, xuất huyết, rối loạn đông máu, suy thận và nhiễm trùng nặng. Đây là một biến chứng thai kỳ hiếm gặp (tỷ lệ mắc chỉ khoảng 5/100.000 ca mang thai) với đặc trưng bởi sự thâm nhiễm mỡ dạng vi nang và suy gan ở sản phụ. Yếu tố làm cho AFLP trở nên nguy hiểm hơn đáng kể so với nhiều biến chứng thai kỳ khác đó là không thể dự đoán hoặc phòng ngừa được.
AFLP thường xuất hiện vào tuần thai 30 - 38 của thai kỳ, phụ nữ mang thai lần đầu, thai phụ trẻ tuổi, thể trạng gầy (BMI < 20) hoặc mang đa thai có nguy cơ cao hơn và có xu hướng diễn tiến nhanh. Các trường hợp AFLP đòi hỏi phải được quản lý đặc biệt theo diện thai kỳ nguy cơ cao.

Nguyên nhân gây gan nhiễm mỡ ở bà bầu
Nếu bà bầu bị gan nhiễm mỡ trước khi mang thai nguyên nhân có thể do rối loạn chuyển hoá, dinh dưỡng, thuốc men, độc chất hoặc rượu bia. Nếu bà bầu bị gan nhiễm mỡ trong thời kỳ mang thai và bệnh mắc phải là gan nhiễm mỡ không do rượu, nguyên nhân chủ yếu liên quan đến thay đổi sinh lý và chuyển hóa trong thai kỳ, đặc biệt là sự gia tăng hormone gây kháng insulin sinh lý. Cơ chế này giúp ưu tiên cung cấp năng lượng cho thai nhi nhưng đồng thời làm tăng axit béo trong máu dẫn đến tích tụ mỡ gan.
Nhưng nếu bệnh mắc phải trong thời kỳ mang thai là bệnh gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ, các khiếm khuyết trong quá trình chuyển hóa axit béo trong giai đoạn cuối thai kỳ được cho là nguyên nhân chính mặc dù cơ chế bệnh sinh vẫn chưa được hiểu rõ. Trong đó thiếu hụt dehydrogenase 3-hydroxyacyl CoA chuỗi dài (LCHAD) là khiếm khuyết chuyển hóa quan trọng nhất, xảy ra ở 20% tất cả các trường hợp gan nhiễm mỡ cấp tính khi mang thai. Và đột biến gen dẫn đến sự thiếu hụt này có liên phổ biến nhất đến đột biến G1528C đồng hợp tử.
Theo các nhà nghiên cứu axit béo tự do tăng lên để hỗ trợ sự phát triển của nhau thai trong giai đoạn cuối thai kỳ và các khiếm khuyết này làm chúng tích tụ trong tế bào gan, gây ra AFLP.
Xem thêm: Gan nhiễm mỡ sau sinh: Những điều phụ nữ cần biết
Dấu hiệu cảnh báo bà bầu bị gan nhiễm mỡ
Gan nhiễm mỡ ở bà bầu không biểu hiện giống nhau trong mọi trường hợp. Mỗi thể bệnh có mức độ nguy hiểm và biểu hiện lâm sàng khác nhau, cụ thể là:
1. Biểu hiện gan nhiễm mỡ không do rượu ở bà bầu
Phần lớn thai phụ mắc NAFLD không có triệu chứng rõ ràng, do mỡ gan tích tụ từ từ và không gây tổn thương gan cấp tính. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ khi đi khám thai hoặc làm xét nghiệm máu định kỳ. Nếu có biểu hiện, thai phụ thường chỉ cảm thấy mệt mỏi nhẹ hoặc khó chịu âm ỉ vùng bụng trên bên phải. Các dấu hiệu nặng như vàng da, ngứa, bụng to nhanh, dễ bầm tím hay rối loạn ý thức rất hiếm gặp và thường chỉ xuất hiện khi bệnh đã tiến triển nặng đến suy gan. Vì vậy NAFLD ở bà bầu chủ yếu cần theo dõi định kỳ và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ.
2. Biểu hiện gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ
Khác với NAFLD, gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ là tình trạng nguy hiểm, thường xuất hiện vào 3 tháng cuối thai kỳ, phổ biến nhất từ tuần thai 30 - 38. Các triệu chứng bao gồm buồn nôn và nôn, chán ăn, đau bụng; một số bệnh nhân có biểu hiện tăng huyết áp và protein niệu thường là hậu quả của hội chứng HELLP hoặc tiền sản giật đồng thời. Suy gan cấp tính (đặc trưng bởi vàng da, cổ trướng, rối loạn đông máu, lú lẫn) phát triển nhanh chóng và có thể dẫn đến suy đa cơ quan.
Chẩn đoán gan nhiễm mỡ trong thai kỳ
Chẩn đoán gan nhiễm mỡ trong thai kỳ chủ yếu dựa trên đánh giá triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh và các tiêu chí chẩn đoán chuyên biệt. Các phương pháp chẩn đoán thường được áp dụng bao gồm: (2)
- Chẩn đoán dựa vào triệu chứng và tiền sử thai kỳ: Trong quá trình khám thai hoặc khi có dấu hiệu nghi ngờ bệnh lý gan, bác sĩ sẽ hỏi kỹ về các triệu chứng hiện tại như mệt mỏi, buồn nôn, đau vùng bụng trên. Đồng thời, bác sĩ cũng khai thác tiền sử thai kỳ như tuổi thai, diễn tiến thai kỳ và các vấn đề sức khỏe đã từng gặp để định hướng chẩn đoán. Ở bà bầu bị gan nhiễm mỡ không do rượu, phần lớn trường hợp không có triệu chứng rõ ràng, bệnh chỉ chủ yếu được phát hiện tình cờ khi khám thai hoặc làm xét nghiệm máu định kỳ. Ngược lại gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ thường khởi phát ở 3 tháng cuối với các biểu hiện như buồn nôn nhiều, nôn, mệt mỏi tăng nhanh, chán ăn, đau bụng vùng hạ sườn phải hoặc thượng vị, đau đầu và tăng huyết áp. Dựa vào những dấu hiệu này, bác sĩ có thể đặt nghi ngờ lâm sàng và chỉ định xét nghiệm phù hợp để chẩn đoán sớm.
- Chẩn đoán bằng xét nghiệm máu: Xét nghiệm máu là phương pháp quan trọng nhất giúp phân biệt gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) và gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ (AFLP). Ở NAFLD men gan thường chỉ tăng nhẹ đến vừa, chức năng gan nhìn chung vẫn ổn định và hiếm khi gây hạ đường huyết hay rối loạn đông máu. Nhưng ở AFLP các rối loạn trên xét nghiệm rõ rệt hơn, với men gan và bilirubin tăng cao, đặc biệt là đường huyết giảm thấp cho thấy gan đã suy giảm khả năng chuyển hóa. Ngoài ra xét nghiệm còn có thể phát hiện rối loạn đông máu, giảm tiểu cầu, tăng bạch cầu, tăng amoniac, tăng axit uric và trong một số trường hợp là suy thận, phản ánh bệnh đang tiến triển nặng và ảnh hưởng đến nhiều cơ quan.
- Chẩn đoán hình ảnh: Siêu âm gan thường được sử dụng như phương pháp hỗ trợ trong đánh giá gan nhiễm mỡ ở thai phụ. Ở gan nhiễm mỡ không do rượu, siêu âm có thể ghi nhận gan tăng sáng do mỡ tích tụ giúp củng cố chẩn đoán khi kết hợp với xét nghiệm máu. Ở gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ hình ảnh siêu âm thường không rõ ràng hoặc không đặc hiệu, do đó không thể dựa vào siêu âm để loại trừ bệnh. Chụp CT hoặc MRI có thể phát hiện mỡ trong gan, tuy nhiên CT scan không được khuyến cáo trong thai kỳ vì nguy cơ phơi nhiễm bức xạ ảnh hưởng đến thai nhi.
- Sinh thiết gan – rất hiếm khi cần: Sinh thiết gan là phương pháp chẩn đoán chính xác nhất để xác định tổn thương gan, tuy nhiên hầu như không được thực hiện trong thai kỳ do nguy cơ chảy máu và biến chứng cho cả mẹ và thai nhi. Phương pháp này chỉ được cân nhắc trong những trường hợp rất đặc biệt như khi chức năng gan không hồi phục sau sinh hoặc khi chẩn đoán vẫn chưa rõ ràng và ảnh hưởng đến quyết định xử trí.
- Tiêu chí Swansea – hỗ trợ chẩn đoán AFLP: Đối với gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ, bác sĩ có thể sử dụng tiêu chí Swansea để hỗ trợ chẩn đoán. Tiêu chí này bao gồm các triệu chứng lâm sàng và bất thường xét nghiệm. Khi thai phụ có từ 6 tiêu chí trở lên, đồng thời đã loại trừ các nguyên nhân khác gây tổn thương gan, chẩn đoán AFLP có thể được xác lập. Tiêu chí Swansea đặc biệt hữu ích trong những trường hợp khó phân biệt AFLP với tiền sản giật nặng hoặc hội chứng HELLP.
Điều trị và quản lý gan nhiễm mỡ khi mang thai
Điều trị và quản lý gan nhiễm mỡ khi mang thai cần được cá thể hóa theo từng thể bệnh. Trong đó gan nhiễm mỡ không do rượu thường tiến triển chậm và chủ yếu theo dõi. Ngược lại gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ là tình trạng nguy hiểm, đòi hỏi can thiệp y tế khẩn cấp và xử trí tích cực.
Dưới đây là thông tin chi tiết về hướng điều trị gan nhiễm mỡ khi mang thai mà bạn đọc nên nắm rõ:
1. Điều trị gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ
Gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ là tình trạng cấp cứu sản khoa, thai phụ mắc AFLP cần được nhập viện và điều trị tại đơn vị hồi sức tích cực (ICU). Trong quá trình điều trị, bác sĩ sẽ tập trung vào ổn định tình trạng toàn thân và hỗ trợ chức năng gan. Thai phụ có thể được truyền các chế phẩm máu như huyết tương tươi đông lạnh, hồng cầu lắng hoặc tiểu cầu nhằm kiểm soát rối loạn đông máu và thiếu máu.
Nếu có suy hô hấp có thể cần hỗ trợ bằng thông khí nhân tạo; lọc máu cũng có thể được chỉ định nếu có suy thận hoặc rối loạn chuyển hóa nặng. Khi xuất hiện biến chứng bệnh não gan, thuốc như lactulose có thể được sử dụng để giảm nồng độ amoniac trong máu; đồng thời truyền đường qua tĩnh mạch giúp phòng hoặc điều trị tình trạng hạ đường huyết, một biến chứng thường gặp ở AFLP.
Quan trọng nhất, chấm dứt thai kỳ sớm để ngăn bệnh tiến triển nặng. Bác sĩ sẽ chọn cách sinh dựa trên tình trạng sức khỏe của mẹ và thai nhi. Nếu sức khỏe mẹ và thai ổn định, thai phụ có thể được cân nhắc gây chuyển dạ hoặc sinh thường. Tuy nhiên, nếu mẹ suy hô hấp, tình trạng xấu đi nhanh hoặc thai có dấu hiệu nguy hiểm, mổ lấy thai thường sẽ được chỉ định. Trong trường hợp phải mổ và thai phụ bị giảm tiểu cầu, bác sĩ có thể truyền tiểu cầu trước (khoảng 40.000 đến 50.000/mm³) để giảm nguy cơ chảy máu. Đối với thai dưới 32 tuần, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng magie sulfat để hỗ trợ bảo vệ não cho trẻ.
Sau khi sinh, sản phụ vẫn cần được theo dõi sát vì có thể gặp nhiều biến chứng như chảy máu, hạ đường huyết, suy thận hoặc rối loạn chức năng gan. Phần lớn trường hợp sẽ cải thiện dần sau khi chấm dứt thai kỳ. Tuy nhiên nếu gan không hồi phục dù đã điều trị tích cực, ghép gan có thể được cân nhắc để cứu sống người bệnh. Ngoài ra trẻ sinh ra từ mẹ mắc gan nhiễm mỡ cấp tính trong thai kỳ cũng có thể được theo dõi và làm xét nghiệm nếu bác sĩ nghi ngờ rối loạn chuyển hóa di truyền như thiếu hụt LCHAD.

2. Điều trị gan nhiễm mỡ không do rượu khi mang thai
Khác với gan nhiễm mỡ cấp tính, gan nhiễm mỡ không do rượu trong thai kỳ thường diễn tiến chậm và ít nguy hiểm hơn, do đó hướng xử trí chủ yếu là theo dõi và kiểm soát các yếu tố nguy cơ thay vì can thiệp điều trị tích cực. Thai phụ mắc NAFLD cần khám thai và theo dõi y tế định kỳ, kết hợp xét nghiệm máu để kiểm tra men gan, đường huyết và mỡ máu theo chỉ định của bác sĩ. Trong đa số trường hợp nếu chức năng gan vẫn ổn định và không có dấu hiệu biến chứng, không cần sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu trong thai kỳ.
Bên cạnh theo dõi y tế thai phụ cũng nên điều chỉnh lối sống khoa học, duy trì vận động với các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ hoặc các bài tập dành riêng cho bà bầu, giúp cải thiện chuyển hóa và hạn chế tích tụ mỡ trong gan. Chế độ ăn cần cân đối, tránh ăn quá nhiều thực phẩm giàu đường và chất béo bão hòa, đồng thời đảm bảo cung cấp đủ dưỡng chất cho thai nhi.

Bà bầu bị gan nhiễm mỡ nên ăn gì và kiêng gì?
Các bà bầu bị gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ có thể cần ăn uống theo phác đồ điều trị tích cực. Do đó ăn uống gì sẽ hoàn toàn do đội ngũ y tế cung cấp. Đối với các bà bầu bị gan nhiễm mỡ không do rượu ăn uống khoa học có thể hỗ trợ kiểm soát bệnh. Bà bầu nên chú ý ăn uống và kiêng khem hợp lý để giảm gánh nặng cho gan và giúp thai kỳ khỏe mạnh.
Dưới đây là thông tin nhóm thực phẩm nên ăn và không nên ăn:
1. Thực phẩm nên ưu tiên
Đối với phụ nữ mang thai chế độ ăn hướng đến mục tiêu giảm gánh nặng chuyển hóa cho gan nhưng cần đảm bảo đủ dưỡng chất cho thai nhi. Thai phụ nên ưu tiên rau xanh và trái cây tươi ít ngọt vì giàu chất xơ, vitamin và chất chống oxy hóa giúp cải thiện chuyển hóa mỡ và hạn chế tích tụ lipid trong gan. Nguồn đạm nạc như cá, thịt gia cầm bỏ da, trứng, đậu phụ và các loại đậu giúp cung cấp protein cần thiết mà không làm tăng mỡ gan. Bên cạnh đó ngũ cốc nguyên hạt (yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên cám) và chất béo lành mạnh từ dầu ô liu, dầu cá hoặc quả bơ với lượng vừa phải có lợi cho kiểm soát đường huyết và rối loạn mỡ máu.
2. Nhóm thực phẩm nên hạn chế
Bà bầu bị gan nhiễm mỡ nên hạn chế các thực phẩm làm tăng gánh nặng cho gan hoặc thúc đẩy tích tụ mỡ, đặc biệt là thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa như đồ chiên rán, thịt đỏ nhiều mỡ, nội tạng động vật. Các loại đồ uống và thực phẩm nhiều đường tinh luyện như nước ngọt, trà sữa, bánh ngọt cũng cần giảm tối đa vì làm tăng đường huyết và khiến gan chuyển hóa đường thành mỡ.
Nhóm thực phẩm chế biến sẵn cũng không được khuyến khích do khó tiêu hóa và giàu chất béo xấu. Đặc biệt rượu bia và đồ uống có cồn cần tránh tuyệt đối trong thai kỳ, nhất là ở thai phụ đã có gan nhiễm mỡ, vì làm tổn thương gan nặng hơn và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai nhi.
Cách phòng ngừa
Để giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ trong thai kỳ, phụ nữ nên chủ động theo dõi sức khỏe từ sớm. Trước khi mang thai và trong suốt thai kỳ, nên đi khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các rối loạn chuyển hóa, đặc biệt ở những người từng bị gan nhiễm mỡ, thừa cân, rối loạn mỡ máu hoặc đái tháo đường.
Trong thai kỳ, thai phụ cần ăn uống cân đối và lành mạnh, tránh tăng cân quá nhanh hoặc quá nhiều so với khuyến cáo của bác sĩ. Nên ăn đúng bữa, đúng giờ và đúng khẩu phần, hạn chế ăn quá no vào buổi tối và tránh ăn đêm để giảm gánh nặng cho gan và hệ tiêu hóa. Các thực phẩm giàu cholesterol và chất béo động vật như nội tạng, da động vật, lòng đỏ trứng cần được hạn chế nhằm giảm nguy cơ tích tụ mỡ trong gan. Bên cạnh đó, thai phụ cũng nên hạn chế tối đa cà phê, trà đặc, thuốc lá, rượu bia và các thức uống có cồn vì có thể ảnh hưởng xấu đến chức năng gan và sức khỏe thai kỳ.
Thay vào đó, nên tăng cường rau xanh, hoa quả tươi, bổ sung vitamin và khoáng chất cần thiết, đồng thời duy trì vận động nhẹ nhàng, đều đặn như đi bộ hoặc tập các bài dành cho bà bầu để hỗ trợ chuyển hóa và phòng ngừa gan nhiễm mỡ không do rượu.
Riêng đối với gan nhiễm mỡ cấp tính của thai kỳ, hiện chưa có cách nào giúp phòng ngừa. Vì vậy biện pháp quan trọng nhất là khám thai đầy đủ, đặc biệt trong 3 tháng cuối. Khi có các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi nhiều, buồn nôn kéo dài, đau bụng vùng hạ sườn phải, vàng da hoặc tăng huyết áp, thai phụ cần đến bệnh viện ngay để được xử trí kịp thời.
Bà bầu bị gan nhiễm mỡ từ trước khi mang thai hoặc mắc phải trong thai kỳ đều tiềm ẩn các rủi ro cho cả mẹ và em bé. Đặc biệt là bệnh gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng do các biến chứng suy gan, rối loạn đông máu, xuất huyết, suy thận và nhiễm trùng nặng. Vì vậy những thai phụ bị gan nhiễm mỡ cần sàng lọc sớm để dự phòng gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ, đồng thời chăm sóc theo chế độ ăn uống, sinh hoạt được thiết kế riêng biệt. Những thai kỳ nguy cơ cao phải được nhập viện theo dõi, điều trị tích cực, và chuẩn bị tốt tâm lý cho tình huống khó khăn nhất như mổ bắt con sớm thậm chí là bỏ thai.





