Cơ thể có nhiều sự thay đổi mạnh mẽ trong thời kỳ mang thai kể cả chức năng gan. Điều này có thể dẫn đến các rối loạn gan tạm thời chẳng hạn như men gan tăng khi mang thai. Cùng ECO Pharma tìm hiểu khi nào men gan tăng khi mang thai là bình thường và khi nào cần đi khám ngay trong bài viết sau.

Nguyên nhân men gan tăng khi mang thai
Men gan có thể tăng nhẹ do thay đổi sinh lý bình thường trong thai kỳ, nhưng cũng có thể tăng do các bệnh lý gan liên quan trực tiếp đến thai kỳ như ứ mật thai kỳ, gan nhiễm mỡ cấp, hội chứng HELLP, hoặc từ những bệnh gan có sẵn không liên quan đến thai kỳ như viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, tác dụng phụ của thuốc.
Dưới đây là thông tin chi tiết về 3 nhóm nguyên nhân chính gây men gan tăng khi mang thai:
1. Nguyên nhân sinh lý
Ở phụ nữ mang thai khỏe mạnh, các chỉ số men gan AST và ALT thường duy trì trong giới hạn bình thường. Phosphatase kiềm (ALP) là một chỉ số khác có thể tăng trong thai kỳ do nhau thai tiết ra, điều này đôi khi khiến kết quả xét nghiệm dễ bị hiểu nhầm là dấu hiệu bệnh gan.
Nghiên cứu so sánh 103 thai phụ khỏe mạnh với 103 phụ nữ không mang thai ghi nhận: trong cả ba tam cá nguyệt, AST và axit mật gần như không biến đổi; ALT có tăng nhẹ ở tam cá nguyệt giữa nhưng vẫn nằm trong ngưỡng bình thường. ALP tăng rõ rệt ở ba tháng cuối do nguồn gốc từ nhau thai, trong khi bilirubin và GGT có xu hướng giảm so với nhóm đối chứng. Kết quả này cho thấy phần lớn trường hợp men gan tăng nhẹ trong thai kỳ phản ánh thay đổi sinh lý và thường trở về mức bình thường sau sinh. (1)
2. Nguyên nhân bệnh lý liên quan đến thai kỳ
Một số bệnh gan chỉ xuất hiện hoặc hay gặp trong thai kỳ có thể làm men gan tăng đáng kể, đôi khi đi kèm vàng da, ngứa, mệt nhiều hoặc dấu hiệu nặng toàn thân. Bao gồm như:
- Ứ mật trong gan do thai kỳ: Bệnh thường xuất hiện ở tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba. Cơ chế bệnh sinh được cho là liên quan đến sự gia tăng estrogen và progesterone trong thai kỳ trên nền cơ địa nhạy cảm, làm cản trở dòng chảy của mật trong gan và khiến axit mật tràn vào máu gây ngứa.
- Gan nhiễm mỡ cấp thai kỳ (Acute fatty liver of pregnancy - AFLP): Đây là bệnh hiếm gặp nhưng có mức độ nguy hiểm cao, thường xảy ra trong ba tháng cuối thai kỳ. Nguyên nhân được cho là liên quan đến rối loạn chuyển hóa axit béo do thiếu hụt các men oxy hóa axit béo ở ty thể như men 3-hydroxyacyl-CoA dehydrogenase chuỗi dài (LCHAD), hoặc thiếu hụt acyl-CoA dehydrogenase chuỗi ngắn khiến mỡ tích tụ ồ ạt trong tế bào gan.
- Hội chứng HELLP: Đặc trưng bởi: tán huyết, tăng men gan và giảm tiểu cầu. Đây là một biến chứng sản khoa nặng phải cấp cứu sản khoa, có liên hệ chặt chẽ với tiền sản giật.
3. Nguyên nhân không liên quan đến thai kỳ
Men gan tăng ở phụ nữ mang thai còn có thể do những bệnh gan đã có từ trước hoặc mới mắc nhưng không phụ thuộc vào tình trạng mang thai. Phần lớn chúng đều có tính chất đe doạ thai kỳ, cần phải điều trị sớm và có thể cần quản lý theo diện thai kỳ nguy cơ cao.
- Viêm gan virus (A, B, C, E…): Nhiễm viêm gan virus cấp hoặc bùng phát viêm gan B mạn có thể làm tăng men gan thai kỳ.
- Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), béo phì, hội chứng chuyển hóa: Khi mang thai sự gia tăng đề kháng insulin, thay đổi nội tiết và tăng cân có thể khiến tình trạng gan nhiễm mỡ tiến triển nặng hơn và làm tăng men gan.
- Thuốc và thảo dược gây độc gan: Một số thuốc như kháng lao, kháng nấm, thuốc chống động kinh cũng như thảo dược (gồm cả thuốc nam, thuốc bắc) và thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc có thể gây tổn thương gan do thuốc (DILI), làm men gan tăng cao đột ngột.
- Các bệnh gan mạn sẵn có (như xơ gan, viêm gan tự miễn, bệnh gan ứ mật mạn): Một số phụ nữ đã có bệnh gan mạn từ trước với triệu chứng không rõ ràng, khi mang thai, gan phải đáp ứng thêm nhu cầu chuyển hóa, nội tiết và tuần hoàn gia tăng nên men gan có thể tăng trở lại.
Dấu hiệu nghi ngờ men gan cao khi có bầu
Tùy theo nguyên nhân mà mức độ tăng men gan thai kỳ và triệu chứng đi kèm sẽ khác nhau, có thể từ hoàn toàn không triệu chứng đến ngứa nhiều, vàng da, đau hạ sườn phải hoặc tăng huyết áp. Khi gặp các biểu hiện sau, bà bầu nên đi khám và làm xét nghiệm chức năng gan sớm:
- Ngứa nhiều, nhất là lòng bàn tay/bàn chân về đêm.
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu.
- Buồn nôn, nôn nhiều, mệt lả khác với nghén bình thường.
- Đau tức hạ sườn phải hoặc đau vùng thượng vị kéo dài.
- Huyết áp tăng, phù nhanh, nhức đầu dữ dội, nhìn mờ.
- Đang có viêm gan B/C hoặc bệnh gan mạn, xuất hiện ngứa, vàng da, mệt nhiều hơn khi mang thai.
- Béo phì, gan nhiễm mỡ/NAFLD, đái tháo đường thai kỳ kèm men gan tăng.
Xét nghiệm chẩn đoán khi men gan tăng trong thai kỳ
Khi men gan tăng trong thai kỳ, bác sĩ thường chỉ định nhiều xét nghiệm phối hợp nhằm xác định nguyên nhân và đánh giá mức độ. Mục tiêu là phân biệt giữa thay đổi sinh lý thông thường và các bệnh lý nguy hiểm như ứ mật thai kỳ, gan nhiễm mỡ cấp hay hội chứng HELLP.
Các xét nghiệm thường được chỉ định bao gồm:
- Xét nghiệm chức năng gan (AST, ALT, GGT, ALP, bilirubin, albumin): Giúp đánh giá gan tổn thương nhiều hay ít. Chỉ số AST và ALT tăng phản ánh tình trạng viêm hoặc hoại tử tế bào gan; ALP, GGT và bilirubin có giá trị gợi ý tình trạng ứ mật; albumin cùng các chỉ số đông máu phản ánh chức năng tổng hợp của gan. Kết quả tổng thể hỗ trợ phân biệt giữa thay đổi sinh lý và bệnh lý gan nghiêm trọng.
- Định lượng axit mật máu: Xác định tình trạng ứ mật và đánh giá mức độ, là cơ sở để bác sĩ lựa chọn phương án theo dõi cùng thời điểm can thiệp phù hợp cho mẹ và thai nhi.
- Công thức máu và tiểu cầu: Cho biết tình trạng thiếu máu, dấu hiệu tan máu và giảm tiểu cầu, qua đó nhận diện sớm hội chứng HELLP hoặc rối loạn đông máu để theo dõi sát và xử trí kịp thời.
- Xét nghiệm đông máu (INR, PT, aPTT, fibrinogen): Đánh giá khả năng đông máu của cơ thể. Trong các trường hợp tổn thương gan nặng như gan nhiễm mỡ cấp hay hội chứng HELLP, các yếu tố đông máu thường suy giảm, làm tăng nguy cơ chảy máu, băng huyết sau sinh hoặc chảy máu nội tạng. Kết quả còn được sử dụng để tiên lượng mức độ nặng và chuẩn bị các biện pháp hỗ trợ phù hợp.
- Xét nghiệm viêm gan virus (HBsAg, anti-HCV, …): Xác định nguyên nhân tăng men gan do nhiễm viêm gan B, C hoặc các loại virus khác, từ đó xây dựng kế hoạch điều trị, theo dõi và áp dụng các biện pháp giảm nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con.
- Siêu âm bụng – gan mật: Siêu âm là phương pháp an toàn cho mẹ bầu, giúp quan sát hình thái gan, mức độ nhiễm mỡ, đường mật, túi mật và dịch trong ổ bụng. Kết quả hỗ trợ phát hiện gan nhiễm mỡ, tắc mật, sỏi mật hoặc khối u và kết hợp với xét nghiệm máu để tìm đúng nguyên nhân men gan tăng.
- Các xét nghiệm và đo đạc kèm theo (đường huyết, chức năng thận, huyết áp, protein niệu): Giúp đánh giá toàn diện tình trạng mẹ bầu, tầm soát tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ, suy thận và rối loạn chuyển hóa. Trong bối cảnh men gan tăng, các chỉ số này giúp phát hiện sớm những hội chứng nặng như tiền sản giật, HELLP hoặc gan nhiễm mỡ cấp để xử trí kịp thời.
Cách xử lý khi phát hiện men gan tăng trong thai kỳ
Bà bầu có thể chỉ cần theo dõi và điều chỉnh lối sống, nhưng cũng có thể phải điều trị nội viện và quản lý theo diện thai kỳ nguy cơ cao. Cụ thể như sau:
1. Men gan tăng nhẹ do thay đổi sinh lý
Trong trường hợp các xét nghiệm cho thấy men gan chỉ tăng nhẹ, là thay đổi sinh lý do thai kỳ, thai phụ thường không cần nhập viện chỉ cần theo dõi ngoại trú và tái khám theo lịch hẹn. Các khuyến nghị lúc này là điều chỉnh chế độ ăn uống bằng cách hạn chế thực phẩm chiên rán, nhiều dầu mỡ và đồ ngọt; không sử dụng rượu bia; không tự dùng thuốc bổ gan, thuốc nam hay thảo dược không rõ nguồn gốc; nghỉ ngơi hợp lý, tránh thức khuya và hạn chế căng thẳng.
Thai phụ cần theo dõi các biểu hiện bất thường như ngứa nhiều (đặc biệt ở lòng bàn tay và bàn chân), vàng da, đau hạ sườn phải hoặc mệt mỏi nhiều; và xét nghiệm lại men gan sau một khoảng thời gian. Nếu chỉ số dần trở về mức bình thường và không xuất hiện triệu chứng đáng lo ngại, đa số trường hợp được đánh giá là an toàn.
2. Khi men gan tăng do bệnh lý gan nghiêm trọng
Nếu men gan tăng nhiều, nghi ngờ các bệnh gan nặng liên quan thai kỳ, bà bầu cần nhập viện để chẩn đoán và theo dõi bằng các xét nghiệm chuyên sâu như xét nghiệm đông máu, chức năng thận, axit mật, siêu âm gan mật và theo dõi tim thai. Tùy mức độ bệnh, các biện pháp can thiệp có thể bao gồm truyền dịch, sử dụng thuốc hỗ trợ gan, thuốc hạ huyết áp, thuốc giảm ngứa hoặc điều chỉnh rối loạn đông máu.
Khi tình trạng có dấu hiệu đe dọa tính mạng mẹ hoặc thai nhi như suy gan, suy đa cơ quan, tiền sản giật nặng hay hội chứng HELLP, có thể buộc phải cân nhắc chấm dứt thai kỳ sớm dựa trên tuổi thai để bảo vệ tính mạng cho mẹ. Trong mọi trường hợp, thai phụ không nên tự điều trị tại nhà; cần tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
Men gan tăng có nguy hiểm cho thai nhi không?
Nếu men gan tăng do thay đổi sinh lý thai kỳ không nguy hiểm; nhưng nếu là do bệnh lý gan trong thai kỳ thì có thể rất nguy hiểm cho em bé. Ví dụ các nghiên cứu cho thấy tình trạng ứ mật thai kỳ, tăng axit mật trong máu liên quan rõ với sinh non và thai chết lưu; khi axit mật ≥100 µmol/L, nguy cơ thai chết lưu tăng rõ rệt so với thai kỳ bình thường; Tình trạng gan nhiễm mỡ cấp thai kỳ, tỷ lệ tử vong ở mẹ khoảng 1% - 10% và tử vong chu sinh có thể tới 7% - 20% nếu chẩn đoán và lấy thai chậm; Ở hội chứng HELLP, tỷ lệ tử vong ở mẹ có thể tới 1% - 25% tùy mức độ và điều kiện điều trị, trong khi tử vong chu sinh khoảng 10% - 40% ở một số loạt ca, chủ yếu do sinh non, suy thai và nhau bong non.
Ngoài ra gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) ở mẹ cũng liên quan nhiều hơn với tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ, sinh mổ, sinh non và tăng nguy cơ thai chết chu sinh.
Những lưu ý về dinh dưỡng và lối sống
Khi men gan tăng trong thai kỳ, thai phụ nên điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt theo hướng giảm gánh nặng cho gan nhưng không kiêng quá mức. Khẩu phần ăn cần đảm bảo đủ chất, chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày; hạn chế các món chiên rán, nhiều dầu mỡ, đồ ăn nhanh, nội tạng động vật, da gà, da heo; giảm thực phẩm quá ngọt và đồ chế biến sẵn như xúc xích, lạp xưởng, mì gói, nước ngọt, trà sữa. Bà bầu nên ưu tiên các phương pháp chế biến như hấp, luộc, kho ít dầu; tăng cường rau xanh, trái cây, cá, thịt nạc, ngũ cốc nguyên hạt; uống đủ nước và hạn chế đồ quá mặn để hỗ trợ cả chức năng gan và kiểm soát huyết áp.
Trong suốt thai kỳ, bà bầu cần tuyệt đối tránh rượu bia và thuốc lá (kể cả khói thuốc thụ động, tránh bổ sung thuốc bổ gan, thuốc nam, thảo dược hay thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc vì có thể làm gan tổn thương nặng hơn. Hãy giữ cân nặng thai kỳ tiêu chuẩn, duy trì vận động nhẹ nhàng như đi bộ, tập bài tập dành cho bà bầu, dừng ngay nếu thấy choáng, khó thở, đau bụng hay tim đập nhanh bất thường; cố gắng ngủ đủ giấc, giảm stress và tái khám đúng hẹn. Trong trường hợp xuất hiện các dấu hiệu ngứa nhiều, vàng da, đau hạ sườn phải, nhức đầu dữ dội, phù hay huyết áp tăng nên đi khám bác sĩ để được chẩn đoán kịp thời.
Tóm lại men gan tăng khi mang thai có thể là sinh lý hoặc bệnh lý. Nếu nguyên nhân do thay đổi sinh lý thai kỳ, bà bầu chỉ cần theo dõi định kỳ và thay đổi lối sống tốt cho gan; nếu nguyên nhân do bệnh lý về gan bà bầu nên nhập viện để theo dõi và điều trị tích cực theo diện thai kỳ nguy cơ cao. Việc sử dụng bất kỳ loại thuốc nào, kể cả thảo dược và thực phẩm chức năng đều cần phải theo hướng dẫn y tế để đảm bảo an toàn cho thai kỳ.





