Bệnh gan sung huyết xảy ra khi máu tĩnh mạch bị ứ lại trong gan khiến áp lực trong gan tăng kéo dài và dần gây tổn thương nhu mô gan. Nếu không được kiểm soát, tình trạng này có thể tiến triển thành xơ hóa gan, xơ gan và rối loạn chức năng gan ở giai đoạn muộn, thậm chí là ung thư biểu mô tế bào gan. Cùng ECO Pharma tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu, cách chẩn đoán và điều trị bệnh trong bài viết sau.

Bệnh gan sung huyết là gì?
Bệnh gan sung huyết là tình trạng suy giảm chức năng gan do máu tĩnh mạch bị ứ lại trong gan, thường liên quan đến suy tim sung huyết, đặc biệt là suy tim phải. Khi dòng máu từ gan trở về tim bị cản trở, áp lực trong hệ tĩnh mạch gan tăng lên làm các xoang gan giãn rộng và khiến tế bào gan thiếu oxy kéo dài.
Tình trạng ứ máu mạn tính có thể làm gan biến đổi cấu trúc, tạo hình ảnh “gan hạt nhục đậu khấu” trên giải phẫu bệnh, với các vùng sẫm màu do tĩnh mạch gan nhỏ bị giãn và ứ máu xen kẽ vùng mô gan ít bị ảnh hưởng hơn. Nếu sung huyết diễn ra nặng và kéo dài, gan có thể tiến triển xơ hóa; trường hợp xuất phát từ suy tim phải được gọi là xơ gan do tim.
Nguyên nhân gây bệnh gan sung huyết
Nguyên nhân chính gây bệnh gan sung huyết là suy tim sung huyết, đặc biệt khi tim phải suy giảm khả năng bơm máu. Tình trạng này làm thay đổi huyết động toàn thân khiến máu ứ lại trong hệ tĩnh mạch và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình dẫn lưu máu ra khỏi gan. Vì vậy để kiểm soát gan sung huyết, bác sĩ cần đánh giá đồng thời chức năng gan và nguyên nhân tim mạch nền. (1)
- Tăng áp lực tĩnh mạch trung tâm và sung huyết xoang gan Khi cung lượng tim giảm và cơ thể rơi vào trạng thái sung huyết hệ thống, áp lực tĩnh mạch trung tâm tăng cao. Áp lực này truyền ngược về gan qua các tĩnh mạch, làm cản trở dòng máu thoát ra khỏi gan. Kết quả là máu bị ứ trong các xoang gan khiến hệ vi mạch gan giãn rộng, đồng thời làm giảm khả năng cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho tế bào gan.
- Suy giảm chức năng tế bào gan và phản ứng viêm Tình trạng ứ máu kéo dài làm giảm tưới máu gan khiến tế bào gan hoạt động kém hiệu quả. Gan suy giảm khả năng tổng hợp protein, chuyển hóa độc chất và thực hiện các chức năng chuyển hóa quan trọng. Đồng thời, dòng máu ứ trệ và tình trạng thiếu oxy trong gan kích hoạt phản ứng viêm, làm tăng stress oxy hóa, thúc đẩy tổn thương tế bào gan tiến triển.
- Sinh xơ và thay đổi cấu trúc gan Tổn thương gan kéo dài có thể kích hoạt các tế bào hình xơ khiến chúng chuyển dạng thành nguyên bào sợi cơ. Quá trình này làm tăng lắng đọng collagen dẫn đến xơ hóa và biến dạng cấu trúc gan. Khi mô xơ phát triển, sức cản trong gan tăng lên sẽ tạo tiền đề tăng áp lực tĩnh mạch cửa và phát sinh các biến chứng như cổ trướng hoặc giãn tĩnh mạch.
- Các chất trung gian gây viêm và sinh xơ Một số chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và TGF-beta tham gia vào quá trình tổn thương tế bào gan, hình thành mô xơ, làm bệnh tiến triển nặng hơn. Những chất này được giải phóng khi gan bị thiếu oxy, sung huyết kéo dài và chịu tác động từ tình trạng viêm toàn thân do suy tim sung huyết.
- Thiếu máu cục bộ và hoại tử gan Trong các trường hợp nặng, sung huyết gan kéo dài có thể làm dòng máu đến gan suy giảm nghiêm trọng. Khi không được cung cấp đủ oxy, tế bào gan có thể bị thiếu máu cục bộ và hoại tử, đặc biệt ở vùng trung tâm tiểu thùy. Tình trạng này làm rối loạn chức năng gan nặng hơn và có thể góp phần thúc đẩy suy gan cấp ở người bệnh suy tim nặng.
- Mối liên hệ chặt chẽ giữa gan và tim Các cơ chế gây gan sung huyết liên quan mật thiết đến rối loạn chức năng tim và tuần hoàn toàn thân. Khi tim bơm máu kém, gan vừa bị ứ máu do áp lực tĩnh mạch tăng, vừa giảm tưới máu do lượng máu động mạch đến gan không đủ. Hai cơ chế này làm tế bào gan dễ bị thiếu oxy, kích hoạt phản ứng viêm và tạo điều kiện cho xơ hóa tiến triển nếu bệnh tim nền không được kiểm soát tốt.

Dấu hiệu bệnh gan sung huyết
Hầu hết người mắc bệnh gan sung huyết ở giai đoạn đầu hoặc mức độ nhẹ đều không có biểu hiện triệu chứng rõ ra bên ngoài. Khi tình trạng sung huyết gan tiến triển, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu sau: (2)
- Đau hoặc khó chịu vùng hạ sườn phải do gan to và bao gan bị kéo căng.
- Gan to, căng tức và đau khi ấn, đôi khi gan có thể vượt xuống dưới bờ sườn.
- Khó thở khi gắng sức, khi nằm hoặc giảm khả năng vận động do bệnh tim phổi nền.
- Xuất hiện hiện tượng cổ trướng, bụng căng to, nặng bụng, gây khó chịu hoặc khiến người bệnh nhanh no khi ăn uống.
- Dịch tích tụ gây phù chân, phù mắt cá chân, phù cẳng chân và có thể tiến triển thành phù toàn thân ở giai đoạn muộn.
- Vàng da, vàng mắt do chức năng gan suy giảm và bilirubin tích tụ trong máu.
- Nước tiểu sẫm màu, phân nhạt màu hoặc màu đất sét khi dòng chảy mật bị ảnh hưởng.
- Mệt mỏi kéo dài, suy nhược, giảm sức bền và ảnh hưởng chất lượng sống.
- Buồn nôn, nôn hoặc rối loạn tiêu hóa do sung huyết gan ảnh hưởng đến dòng chảy mật và tiêu hóa.
- Hiện tượng nôn ra máu có thể xảy ra trong một số trường hợp bệnh tiến triển nặng hoặc xuất hiện các biến chứng tiêu hóa nguy hiểm.
- Tình trạng lách to tuy ít gặp hơn nhưng có thể xuất hiện, thường liên quan đến tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch kéo dài.
- Phản hồi gan - tĩnh mạch cổ khi tăng áp lực tĩnh mạch trung tâm truyền ngược, thường được bác sĩ ghi nhận khi thăm khám.
- Kết quả cận lâm sàng cho thấy tình trạng tăng men gan, tăng bilirubin hoặc các bất thường chức năng gan khác phát hiện qua xét nghiệm máu.
Phương pháp chẩn đoán
Chẩn đoán bệnh gan sung huyết cần kết hợp khai thác bệnh sử, thăm khám lâm sàng, xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh.
1. Khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng
Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc khai thác bệnh sử chi tiết, đặc biệt là tiền sử suy tim sung huyết, bệnh van tim, bệnh cơ tim, tăng áp phổi, bệnh phổi mạn tính hoặc các đợt khó thở, phù chân, nhập viện vì suy tim. Người bệnh cũng được hỏi về các triệu chứng gợi ý rối loạn chức năng gan như vàng da, đau tức vùng bụng, nặng vùng hạ sườn phải, bụng to do cổ trướng hoặc mệt mỏi kéo dài. Trong quá trình thăm khám, bác sĩ sẽ kiểm tra gan to, đau khi ấn vùng gan, vàng da, vàng mắt, cổ trướng, phù ngoại biên và các dấu hiệu suy tim đi kèm.
2. Xét nghiệm máu đánh giá chức năng gan
Xét nghiệm máu giúp phát hiện tổn thương tế bào gan, bất thường chức năng gan và rối loạn đông máu. Các xét nghiệm thường được chỉ định gồm AST, ALT, bilirubin, albumin, thời gian prothrombin hoặc INR, cùng một số chỉ số phản ánh chức năng thận, điện giải và tình trạng toàn thân.
- Men gan AST, ALT: Sự gia tăng các men gan này có thể phản ánh tổn thương tế bào gan thứ phát do sung huyết gan.
- LDH: Chỉ số này có thể tăng cao, thậm chí khoảng 10 - 20 lần giới hạn trên của bình thường, nhất là sau khi tình trạng huyết động ở người suy tim sung huyết xấu đi.
- Bilirubin: Bilirubin có thể tăng nhưng thường ở mức thấp hơn nhiều bệnh gan mật khác, trung bình thường dưới 6mg/dL. Nếu bilirubin tăng rõ vượt mức này, bác sĩ cần cảnh giác nguy cơ tổn thương gan nặng hoặc suy gan cấp.
- Albumin, thời gian prothrombin hoặc INR: Các chỉ số này giúp đánh giá khả năng tổng hợp protein và chức năng đông máu của gan.
- BNP: BNP trong huyết thanh hoặc dịch cổ trướng có thể hỗ trợ phân biệt cổ trướng do tim với cổ trướng do xơ gan. Một số nghiên cứu ghi nhận BNP trên 364pg/mL có độ nhạy khoảng 98% và độ đặc hiệu khoảng 99% trong dự đoán cổ trướng do nguyên nhân tim mạch.

3. Siêu âm gan và Doppler mạch máu gan
Siêu âm bụng thường là phương pháp hình ảnh đầu tay trong đánh giá gan sung huyết vì dễ thực hiện, không xâm lấn và cung cấp nhiều thông tin ban đầu. Qua siêu âm, bác sĩ có thể ghi nhận gan to, thay đổi cấu trúc nhu mô gan, tăng hồi âm gan, cổ trướng hoặc lách to; đây là những dấu hiệu gợi ý sung huyết gan hoặc tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
Doppler mạch máu gan giúp đánh giá dòng chảy trong tĩnh mạch gan, tĩnh mạch cửa và các mạch máu liên quan. Khi áp lực tĩnh mạch trung tâm truyền ngược về gan, dòng máu có thể thay đổi bất thường; nhờ đó, Doppler hỗ trợ nhận diện rối loạn dẫn lưu máu ra khỏi gan và phân biệt với một số bệnh lý mạch máu gan khác.
4. Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định CT, MRI hoặc siêu âm tim để đánh giá chi tiết tổn thương gan, biến chứng đi kèm và nguyên nhân tim mạch nền.
- Chụp CT: Chụp CT giúp đánh giá hình thái gan, cấu trúc mô gan, sự phân bố dòng máu và các bất thường liên quan đến gan sung huyết. Phương pháp này cũng hỗ trợ phát hiện cổ trướng, giãn tĩnh mạch, lách to hoặc loại trừ nguyên nhân khác gây gan to, đau bụng, rối loạn chức năng gan.
- Quét MRI: MRI cung cấp hình ảnh chi tiết về cấu trúc gan và đặc điểm tưới máu giúp mô tả rõ hơn các thay đổi hình thái do gan sung huyết. Kỹ thuật này hữu ích khi cần phân biệt với bệnh gan khác hoặc đánh giá biến chứng như xơ hóa, nốt gan, cổ trướng, giãn tĩnh mạch.
- Đánh giá tim bằng siêu âm tim: Siêu âm tim giúp đánh giá chức năng co bóp của tim, kích thước buồng tim, bệnh van tim, áp lực động mạch phổi và dấu hiệu suy tim phải. Đây là bước quan trọng vì gan sung huyết thường liên quan đến suy tim sung huyết hoặc rối loạn chức năng tim giúp bác sĩ xác định nguyên nhân nền và định hướng điều trị đúng trọng tâm.
5. Sinh thiết gan trong trường hợp cần thiết
Sinh thiết gan không phải xét nghiệm thường quy trong chẩn đoán gan sung huyết. Bác sĩ chỉ cân nhắc khi chẩn đoán chưa rõ, cần đánh giá mức độ xơ hóa, nghi ngờ bệnh gan đi kèm hoặc kết quả xét nghiệm và hình ảnh học chưa thống nhất.
Mẫu mô gan giúp quan sát trực tiếp tình trạng sung huyết xoang gan, tổn thương tế bào gan, xơ hóa và biến đổi cấu trúc gan. Tuy nhiên vì đây là thủ thuật xâm lấn, sinh thiết cần được chỉ định thận trọng, nhất là ở người rối loạn đông máu, cổ trướng nhiều hoặc đang dùng thuốc chống đông.

Các biến chứng của bệnh gan sung huyết
Bệnh gan sung huyết kéo dài có thể làm tổn thương tế bào gan, gây xơ hóa, rối loạn chức năng gan và tăng nguy cơ biến chứng do tăng áp lực tĩnh mạch.
- Xơ hóa gan và xơ gan do tim: Sung huyết gan kéo dài khiến tế bào gan thiếu oxy, tổn thương lặp lại và kích hoạt quá trình lắng đọng collagen. Theo thời gian, mô xơ làm biến đổi cấu trúc gan; nếu nguyên nhân xuất phát từ suy tim phải, tình trạng này có thể tiến triển thành xơ gan do tim.
- Tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Sự phát triển của mô xơ làm tăng sức cản dòng máu trong gan góp phần tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Biến chứng này có thể dẫn đến cổ trướng, lách to, hình thành tuần hoàn bàng hệ hoặc giãn tĩnh mạch tiêu hóa.
- Cổ trướng và vàng da: Cổ trướng gây bụng căng to, nặng bụng, khó chịu và trong một số trường hợp cần dùng thuốc lợi tiểu, chọc tháo dịch hoặc truyền albumin. Vàng da thường liên quan đến rối loạn chức năng gan, cần điều trị nguyên nhân nền kết hợp chăm sóc hỗ trợ.
- Suy chức năng gan tiến triển: Tổn thương tế bào gan kéo dài có thể làm giảm khả năng tổng hợp albumin, sản xuất yếu tố đông máu, chuyển hóa bilirubin và khử độc. Người bệnh có thể bị phù, rối loạn đông máu, vàng da nặng hơn hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng.
- Nguy cơ suy gan cấp trong trường hợp nặng: Sung huyết gan kéo dài kèm giảm tưới máu nghiêm trọng có thể gây thiếu máu cục bộ, hoại tử tế bào gan và làm chức năng gan suy giảm nhanh. Đây là tình huống nặng, thường gặp ở người suy tim mất bù hoặc huyết động không ổn định.
- Ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống: Người bệnh có thể mệt mỏi, giảm sức bền, khó thở, phù chân, bụng báng, ăn uống kém và hạn chế vận động. Những vấn đề này ảnh hưởng đến sinh hoạt, giấc ngủ và tâm lý, nhất là khi bệnh tim nền chưa được kiểm soát tốt.
Điều trị bệnh gan sung huyết
Việc điều trị bệnh gan sung huyết chủ yếu hướng đến kiểm soát nguyên nhân nền, đặc biệt là suy tim và tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch làm máu ứ lại trong gan. Nếu gan sung huyết xuất phát từ suy tim trái dẫn đến suy tim phải sung huyết, lựa chọn điều trị có thể bị hạn chế và cần được cá thể hóa theo tình trạng người bệnh.
- Điều trị suy tim bằng thuốc hoặc can thiệp: Tùy mức độ suy tim, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hoặc các phương pháp hỗ trợ tuần hoàn như bóng đối xung động mạch chủ, thiết bị hỗ trợ thất, thay van tim, tim nhân tạo hoặc ghép tim. Trường hợp suy tim đột ngột nặng lên, đặc biệt liên quan đến nhiễm trùng, kỹ thuật oxy hóa qua màng ngoài cơ thể (ECMO) có thể được cân nhắc trong bối cảnh hồi sức chuyên sâu.
- Ghép gan hoặc gan nhân tạo trong trường hợp đặc biệt: Một số người bệnh có thể cần ghép gan nếu tổn thương gan không hồi phục. Gan nhân tạo có thể được sử dụng tạm thời trong thời gian ngắn như cầu nối trong lúc chờ ghép gan hoặc chờ gan hồi phục.

Chế độ ăn uống và sinh hoạt cho người bệnh
Chế độ ăn uống và sinh hoạt phù hợp có thể hỗ trợ kiểm soát bệnh gan sung huyết. Người bệnh nên ưu tiên chế độ ăn ít muối, thường dưới 2g natri mỗi ngày, tương đương khoảng dưới 5g muối ăn để hạn chế giữ nước, phù chân và báng bụng; đồng thời tránh thực phẩm nhiều natri như đồ hộp, thức ăn chế biến sẵn, dưa muối, nước chấm mặn. Trong một số trường hợp suy tim hoặc ứ dịch rõ, lượng nước nạp vào hằng ngày cũng cần được điều chỉnh theo hướng dẫn của bác sĩ.
Bữa ăn nên cân bằng, dễ tiêu và đủ chất, ưu tiên rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, cá, thịt nạc, đậu và chất béo tốt. Người bệnh nên hạn chế món nhiều dầu mỡ, đường tinh luyện, thức ăn quá mặn và tránh rượu bia vì có thể làm tăng gánh nặng cho gan, ảnh hưởng đến tim mạch và hiệu quả điều trị.
Bên cạnh dinh dưỡng, người bệnh nên theo dõi cân nặng, mức độ phù, vòng bụng, tình trạng khó thở và mức độ mệt mỏi hằng ngày. Nếu cân nặng tăng nhanh trên 1kg trong 24 giờ hoặc trên 2kg trong một tuần, kèm phù nhiều hơn, bụng to nhanh hoặc khó thở tăng, người bệnh nên liên hệ bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế sớm vì đây có thể là dấu hiệu ứ dịch nặng lên. Người bệnh cũng nên vận động nhẹ đến vừa sức tùy khả năng, tránh gắng sức quá mức, dùng thuốc đúng chỉ định và không tự ý ngưng thuốc tim mạch, thuốc lợi tiểu hoặc dùng thêm thuốc bổ gan khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.
Bệnh gan sung huyết thường liên quan đến suy tim và tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch kéo dài. Bệnh có thể diễn tiến âm thầm, nhưng nếu không được kiểm soát tốt, gan có nguy cơ xơ hóa, tiến triển thành xơ gan do tim, cổ trướng, vàng da và suy giảm chức năng. Khi xuất hiện phù chân, khó thở, bụng to nhanh, đau tức hạ sườn phải hoặc vàng da, người bệnh nên thăm khám sớm để được chẩn đoán và điều trị nguyên nhân nền kịp thời.





