Mất ngủ do rối loạn tiền đình là như thế nào? Có chữa được không?

Rối loạn tiền đình không chỉ gây ra những cơn chóng mặt đột ngột hay cảm giác quay cuồng khó chịu trong sinh hoạt ban ngày mà còn cản trở giấc ngủ vào ban đêm. Trong bài viết này, cùng ECO Pharma tìm hiểu về tình trạng mất ngủ do rối loạn tiền đình để có cách phòng ngừa hoặc đối phó với tình trạng này.

Rối loạn tiền đình có gây mất ngủ không?

Rối loạn tiền đình và chứng mất ngủ có mối liên hệ mật thiết và tác động qua lại lẫn nhau. Rối loạn tiền đình có thể gây mất ngủ do các triệu chứng khó chịu và căng thẳng thần kinh. Ngược lại, khó ngủ kéo dài cũng có thể làm suy yếu hệ thống tiền đình, ảnh hưởng đến chức năng não bộ và làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn tiền đình. Cả hai đều tạo thành một vòng luẩn quẩn khiến người bệnh mệt mỏi, suy giảm chất lượng sống.

Hệ thống tiền đình là một tập hợp phức tạp của các cấu trúc và đường dẫn truyền thần kinh đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau, góp phần tạo nên cảm giác về vị trí cơ thể và sự cân bằng cơ thể. Trong khi hệ thống tiền đình ngoại biên (gồm năm cơ quan ở tai trong) chịu trách nhiệm về nhận biết thông tin để duy trì sự thăng bằng thì hệ thống tiền đình trung ương (gồm các bộ phận của hệ thần kinh trung ương) lại có nhiệm vụ xử lý các tín hiệu thăng bằng được gửi từ hệ thống tiền đình ngoại biên.

Điều đáng nói là hệ thống thần kinh trung ương có vai trò quan trọng trong việc điều hòa giấc ngủ. Vì vậy bất kỳ rối loạn nào xảy ra trong hệ thống tiền đình đều gây ảnh hưởng xấu đến giấc ngủ. Trong các nghiên cứu về bệnh tiền đình, mất ngủ được phát hiện là triệu chứng rất phổ biến chỉ sau tình trạng mệt mỏi.⁽¹⁾

Rối loạn tiền đình gây khó ngủ thông qua các cơ chế sau đây:

1. Rối loạn dẫn truyền thần kinh

Trung tâm điều hòa giấc ngủ nằm ở vùng dưới đồi (Hypothalamus) và cầu não, vốn có mối liên hệ mật thiết với hệ thống tiền đình. Khi hệ tiền đình bị rối loạn, các tín hiệu thần kinh được truyền từ tai trong đến não bị sai lệch hoặc hỗn loạn, gây ức chế hoạt động của vùng tạo giấc ngủ sâu (GABAergic neurons).

Ngoài ra, khi chuẩn bị đi ngủ, não sẽ lắng nghe hệ thống tiền đình, cảm giác cơ thể và thị giác để biết rằng cơ thể đang nằm thẳng và không di chuyển, do đó não bộ biết rằng cơ thể đang an toàn và sẵn sàng để ngủ. Những người mắc các tình trạng tiền đình có thể khó ngủ hơn vì não của họ khó nhận được thông điệp rằng đã đến lúc nghỉ ngơi.⁽²⁾

2. Tác động hệ thần kinh tự chủ

Rối loạn tiền đình thường dẫn đến bất thường trong việc điều hòa hệ thần kinh tự chủ. Hệ thần kinh tự chủ là một thành phần của hệ thần kinh ngoại biên, chịu trách nhiệm điều hòa các quá trình sinh lý không tự chủ bao gồm hưng phấn tình dục, huyết áp, nhịp tim, hô hấp và tiêu hóa. Vì vậy, những người bị rối loạn tiền đình có thể mất ngủ do các triệu chứng của nhịp tim nhanh, tăng huyết áp, đổ mồ hôi và khó chịu bụng.

3. Tác dụng phụ của thuốc điều trị

Vinpocetin là một loại thuốc điều trị chứng rối loạn tiền đình. Thuốc này có tác dụng cải thiện quá trình chuyển hóa não, giúp tăng sức chịu đựng thiếu oxy của các tế bào não.

Tuy nhiên, thuốc này có tác dụng phụ làm hạ huyết áp tạm thời và gây ra tình trạng rối loạn giấc ngủ. Ngoài ra, các loại thuốc trị rối loạn tiền đình khác cũng có thể gây ra nhiều tác dụng phụ khác như đau đầu, khô miệng, tăng cân, rối loạn tiêu hóa,... cũng có thể tác động xấu đến giấc ngủ.

Đối tượng nào bị mất ngủ do rối loạn tiền đình?

Bất kỳ người nào bị rối loạn tiền đình cũng có thể bị mất ngủ. Những người có yếu tố nguy cơ rối loạn tiền đình càng cao thì nguy cơ rối loạn giấc ngủ cũng tăng lên.

Các yếu tố nguy cơ của rối loạn tiền đình bao gồm:⁽³⁾

• Người cao tuổi: Theo tiến trình lão hóa tự nhiên, các cấu trúc tai trong có chức năng nhận và gửi tín hiệu cân bằng đến não cũng bị suy yếu khi già đi.
• Chấn thương đầu: Chấn thương đầu có thể gây tổn thương tai trong hoặc các phần não liên quan đến hệ thống tiền đình.
• Tiếp xúc với độc tố: Độc tố gây tổn thương tai trong là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra rối loạn tiền đình.
• Viêm: Viêm có thể làm hỏng các cơ quan và dây thần kinh ở tai trong liên quan đến sự cân bằng. Đôi khi, tình trạng viêm là kết quả của biến chứng nhiễm trùng tai giữa do virus hoặc vi khuẩn.
• Các vấn đề về dịch tai trong (nội dịch): Dịch tai trong dịch chuyển để phản ứng với các chuyển động của đầu. Sự dịch chuyển này kích hoạt các dây thần kinh truyền thông tin về vị trí của cơ thể đến não. Các vấn đề về dịch có thể làm gián đoạn tín hiệu, gây ra rối loạn tiền đình.
• Khối u: Các khối u có thể ảnh hưởng đến các dây thần kinh giúp cơ thể giữ thăng bằng.
• Bệnh tự miễn: Mặc dù hiếm gặp, bệnh tự miễn có thể khiến hệ thống miễn dịch tấn công tai trong.
• Tổn thương hệ thống thần kinh trung ương: Các tình trạng ảnh hưởng đến hệ thống thần kinh trung ương có thể làm rối loạn hệ thống cân bằng của cơ thể. Đột quỵ là nguyên nhân phổ biến gây ra rối loạn tiền đình trung ương.

Rối loạn tiền đình mất ngủ gây ảnh hưởng như thế nào?

Bản thân bệnh rối loạn tiền đình đã gây ra nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống và sức khỏe của người bệnh. Khi giấc ngủ cũng bị rối loạn, chắc chắn chúng sẽ làm tăng mức độ ảnh hưởng, khiến người bệnh phải đối diện với nguy cơ sức khỏe nặng nề hơn.

• Té ngã: Vấn đề mất thăng bằng có thể dẫn đến té ngã nguy hiểm, đặc biệt ở người cao tuổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 20% - 30% người cao tuổi ở Mỹ té ngã bị chấn thương đầu nghiêm trọng hoặc gãy xương hông. Nguy cơ té ngã đe dọa tính mạng cao nhất ở những người trên 60 tuổi.
• Mất thính lực lâu dài: Một số rối loạn tiền đình ngoại biên cũng liên quan đến mất thính lực lâu dài. Chẩn đoán và điều trị sớm thường có thể ngăn ngừa tình trạng này.

• Suy giảm chất lượng sống: Các triệu chứng của rối loạn tiền đình, khó ngủ khiến người bệnh không thể thực hiện các hoạt động hàng ngày như lái xe hoặc thậm chí là đi bộ.
• Tăng nguy cơ bệnh tật: Người rối loạn tiền đình bị khó ngủ kéo dài làm tăng khả năng bị trầm cảm, rối loạn lo âu, tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, tiểu đường type 2, béo phì và loạn thần,...

Các phương pháp điều trị mất ngủ do rối loạn tiền đình

Rối loạn tiền đình mất ngủ có chữa được không? Trong một số trường hợp, tiền đình ngoại biên có thể điều trị khỏi cùng với chứng mất ngủ, ví dụ như bệnh tiền đình do nhiễm trùng. Nhưng ở các loại rối loạn tiền đình trung ương cần phải chăm sóc suốt đời thì người bệnh có thể phải sống chung với mất ngủ.

Vì vậy, điều trị do nguyên nhân này đầu tiên là cần phục hồi hoặc kiểm soát tốt chức năng tiền đình. Điều trị mất ngủ có thể diễn ra song song hoặc sau khi các triệu chứng rối loạn tiền đình được kiểm soát tốt.

1. Các phương pháp điều trị rối loạn tiền đình

Các phương pháp điều trị rối loạn tiền đình thường gồm

• Dùng thuốc: Người bệnh cần dùng thuốc để điều trị nguyên nhân gây ra rối loạn tiền đình và kiểm soát các triệu chứng. Tuỳ vào loại nguyên nhân gây rối loạn tiền đình để sử dụng các loại thuốc khác nhau.
• Thủ thuật Epley (thủ thuật tái định vị sỏi ống tai): Đây là một loạt các động tác chuyên biệt của đầu và ngực. Mục tiêu là định vị lại các hạt trong ống bán khuyên để chúng không gây ra các triệu chứng.

• Phẫu thuật: Khi thuốc và các liệu pháp khác không thể kiểm soát các triệu chứng có thể cần phẫu thuật. Loại phẫu thuật phụ thuộc vào nguyên nhân tiềm ẩn gây rối loạn tiền đình. Mục tiêu là ổn định và phục hồi chức năng tai trong.

• Các bài tập phục hồi chức năng tiền đình: Liệu pháp phục hồi tiền đình bao gồm các bài tập giúp người bệnh kiểm soát tình trạng chóng mặt và các vấn đề về thăng bằng. Thông qua phương pháp này, người bệnh sẽ cải thiện khả năng giữ thăng bằng, giảm nguy cơ té ngã, bớt chóng mặt, cải thiện giấc ngủ.

2. Các phương pháp điều trị rối loạn giấc ngủ

Các phương pháp điều trị rối loạn giấc ngủ thường bao gồm:

• Điều trị tâm lý - hành vi: Thông qua những buổi trò chuyện với bác sĩ, người bệnh sẽ học cách thay đổi suy nghĩ và hành vi của mình để đạt được giấc ngủ tốt hơn. Đây là một lựa chọn tốt cho những người muốn tránh các tác dụng phụ hoặc nguy cơ phụ thuộc vào thuốc ngủ.
• Sử dụng thuốc: Bác sĩ có thể kê đơn các loại thuốc như thuốc chủ vận thụ thể benzodiazepine, thuốc chủ vận thụ thể melatonin, thuốc đối kháng thụ thể Orexin, thuốc benzodiazepine,... để điều trị rối loạn giấc ngủ.
• Dụng cụ đeo trong miệng: Đây là ống ngậm được thiết kế riêng, được sử dụng trong khi ngủ, áp dụng cho các trường hợp bị mắc cả chứng ngưng thở khi ngủ. Mục đích là giảm tắc nghẽn luồng khí ở vùng cổ họng bằng cách đẩy hàm dưới và lưỡi về phía trước.

Ngoài ra, liệu pháp ánh sáng, phẫu thuật,... cũng có thể được chỉ định tùy theo từng trường hợp.

Làm thế nào để ngăn ngừa chứng khó ngủ khi bị rối loạn tiền đình?

Dường như không có cách nào để ngăn ngừa rối loạn giấc ngủ ở những người bị rối loạn tiền đình. Nhưng áp dụng nhiều biện pháp kết hợp có thể giúp giảm nhẹ các triệu chứng tiền đình để ít gây ảnh hưởng nhất đến giấc ngủ.

Đầu tiên hãy thử tập 8 bài tập cải thiện chức năng tiền đình tại nhà do BS.CKII Trần Thị Thúy Hằng (Trưởng khoa Tai Mũi Họng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM) biên soạn. Các bài tập có thể giúp cải thiện rối loạn tiền đình cho người lớn và trẻ nhỏ (nếu trẻ hợp tác). Ngoài ra, người bệnh cần bỏ hẳn hút thuốc lá hoặc tránh tiếp xúc với chất kích thích này. Nicotine trong thuốc lá đã được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ của rối loạn tiền đình.

Và áp dụng các biện pháp hỗ trợ giấc ngủ và bảo vệ sức khỏe như:

• Duy trì giờ đi ngủ và giờ thức dậy đều đặn vào cùng một thời điểm mỗi ngày.
• Tối ưu hóa môi trường ngủ, giữ phòng ngủ tối, mát mẻ và thoải mái.
• Hít thở chánh niệm, thiền có thể giúp bạn thư giãn trước khi đi ngủ. Đặc biệt là bài tập thở Bhramari pranayama, đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc giảm lo âu, trầm cảm và cải thiện chất lượng sống.
• Hỏi bác sĩ về việc bổ sung các tinh chất hỗ trợ giấc ngủ. Chẳng hạn như Blueberry và Ginkgo Biloba có khả năng vượt qua hàng rào máu não để trung hòa các gốc tự do, tăng tuần hoàn máu đến não. Chúng đã được chứng minh có khả năng cải thiện và phòng ngừa tình trạng mất ngủ, suy giảm trí nhớ hiệu quả, an toàn để dùng lâu dài.
• Tập thể dục hàng ngày nhưng không phải ngay trước khi đi ngủ.
• Hãy dành chút thời gian ở ngoài trời trong ngày. Sự tiếp xúc với ánh sáng mặt trời, đặc biệt là vào buổi sáng giúp thiết lập lại chu kỳ ngủ - thức của đồng hồ sinh học trong cơ thể.
• Hãy thử sử dụng tiếng ồn trắng nếu tiếng ù tai hoặc tiếng động trong môi trường xung quanh làm phiền giấc ngủ.
• Giảm thiểu hoặc tránh dùng caffeine sau 1 giờ chiều và tốt nhất là bỏ rượu bia.

Câu hỏi liên quan đến mất ngủ do rối loạn tiền đình

1. Mất ngủ do rối loạn tiền đình có tự khỏi không?

Bệnh rất khó biến mất mà không cần điều trị. Ngay cả khi được điều trị, mức độ hồi phục cũng còn tùy thuộc vào nguyên nhân gây rối loạn tiền đình và loại rối loạn tiền đình mắc phải. Vì vậy, người bệnh không nên trông chờ vào khả năng tự khỏi mà cần thăm khám để được điều trị sớm.

2. Mất ngủ do rối loạn tiền đình có nên dùng thuốc ngủ không?

Việc có nên dùng thuốc ngủ hay không ở những người bị mất ngủ do rối loạn tiền đình cần được bác sĩ cân nhắc kỹ lưỡng và có chỉ định riêng cho từng trường hợp. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng bệnh và mức độ rối loạn tiền đình của người bệnh để đưa ra phác đồ điều trị phù hợp nhất; Không nên tự ý dùng thuốc ngủ vì có thể gây ra nhiều tác dụng không mong muốn.

3. Khi bị mất ngủ do rối loạn tiền đình thì phải kiêng gì?

Người bệnh cần hạn chế muối trong chế độ ăn uống hàng ngày vì natri làm tăng áp lực nội dịch tai trong khiến các triệu chứng rối loạn tiền đình nghiêm trọng hơn. Tiếp theo là thuốc lá, rượu bia, đường, dầu mỡ và caffeine. Bạn cũng nên hạn chế đến những nơi nhộn nhịp, đông đúc, nhiều ánh sáng như trung tâm thương mại và cửa hàng tạp hóa vì dễ gây chóng mặt; Hạn chế di chuyển bằng tàu, xe vì dễ say tàu xe hoặc máy bay làm tăng áp lực tai trong.

Ngoài ra, một số người nhận thấy bệnh nghiêm trọng hơn khi thay đổi thời tiết hoặc tiếp xúc với chất gây dị ứng như phấn hoa, vì vậy tốt nhất nên tránh tiếp xúc với các dị nguyên này.

Tóm lại, mất ngủ do rối loạn tiền đình là một vấn đề phức tạp, ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống của người bệnh. Việc tìm kiếm sự can thiệp y tế kịp thời là cần thiết để kiểm soát các triệu chứng tiền đình cũng như mất ngủ và giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng do hai loại rối loạn này.