Hơn 900 loại thuốc đã được xác định là có khả năng gây ảnh hưởng đến gan, tổn thương gan do thuốc chiếm 5% tổng số ca nhập viện và 50% tổng số ca suy gan cấp tính. Cùng ECO Pharma tìm hiểu rõ hơn về tình trạng gan bị tổn thương do dùng thuốc trong bài viết dưới đây.

Tổn thương gan do thuốc là gì?
Tổn thương gan do thuốc (DILI) là tác dụng phụ do sử dụng một số loại thuốc. Gan có rất nhiều chức năng khác nhau, một trong số đó là phân giải (chuyển hóa) thuốc, để loại bỏ thuốc ra khỏi cơ thể. Tuy nhiên, đôi khi một số thành phần của thuốc vẫn còn hoạt tính sau khi bị phân hủy hoặc biến đổi thành dạng nguy hiểm hơn. Nếu tích tụ trong gan, những chất này có thể gây tổn thương cho gan.
Tình trạng gan bị tổn thương do thuốc có thể được phân thành 3 loại như sau:
- Tổn thương tế bào gan đặc trưng bởi sự gia tăng đáng kể nồng độ alanine aminotransferase (ALT) hoặc aspartate aminotransferase (AST), thường gấp ba lần hoặc hơn so với giới hạn bình thường (ULN).
- Tổn thương ứ mật biểu hiện bằng sự tăng cao không cân xứng của phosphatase kiềm (ALP).
- Tổn thương hỗn hợp bao gồm sự tăng cao cả aminotransferase và ALP.
Hiện nay, có hơn 20.000 loại thuốc kê đơn được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt, với 15 đến 55 loại thuốc mới được bổ sung hàng năm. Hơn 100.000 loại thảo dược và thực phẩm chức năng được báo cáo là đang được sử dụng tại nước này. Tổn thương gan do thuốc có tỷ lệ mắc hàng năm ước tính trên toàn thế giới từ 14 đến 19,1 trên 100.000 người. Tỷ lệ mắc cũng khác nhau tùy theo từng khu vực địa lý trên thế giới. (1)
Những nhóm thuốc thường gây tổn thương gan
Thuốc giảm đau hạ sốt, thuốc kháng sinh, thuốc điều trị ung thư,... là những nhóm thuốc có thể gây tác dụng phụ khiến gan bị tổn thương.
1. Thuốc giảm đau hạ sốt
Một số loại thuốc giảm đau hạ sốt thông thường có thể gây hại cho gan. Ví dụ, Acetaminophen (Tylenol) được xem là an toàn khi dùng đúng liều lượng nhưng rất nguy hiểm khi dùng quá liều. Trên thực tế, dùng quá liều là nguyên nhân phổ biến nhất gây suy gan cấp tính. Acetaminophen có trong hơn 600 loại thuốc, vì vậy hãy luôn kiểm tra nhãn thuốc để tìm "acetaminophen," "acetam" hoặc "APAP." (2)
2. Thuốc kháng sinh
Một số loại kháng sinh được sử dụng rộng rãi như amoxicillin-clavulanate có thể gây tổn thương gan. Thuốc kháng sinh cefazolin cũng được phát hiện gây hại cho gan từ 1-3 tuần sau khi truyền một liều duy nhất. Trường hợp cực đoan khác là tổn thương gan do nitrofurantoin, có thể xảy ra sau vài năm điều trị và dẫn đến suy gan cấp tính (ALF) hoặc phản ứng giống tự miễn dịch. Hầu hết bệnh nhân bị tổn thương gan liên quan đến việc sử dụng kháng sinh đều có tiên lượng tốt. Tuy nhiên, người bị vàng da có khoảng 10% nguy cơ tử vong do suy gan và/hoặc cần ghép gan.
3. Thuốc điều trị lao
Tất cả các loại thuốc điều trị lao đều có thể gây độc cho gan. Khi bắt đầu điều trị bệnh này, bác sĩ thường kê đơn các thuốc ít gây độc cho gan nhất (E, Lfx hoặc Mfx, Cs hoặc Trd, Dlm, Am hoặc S, Ipm/Cln hoặc Mpm), sau đó là các thuốc gây độc cho gan ở mức độ vừa phải (Bdq, Cfz, Amx/Clav), cuối cùng là thuốc gây độc cho gan mạnh nhất (Z, H, R, Eto hoặc Pto, PAS). Thông thường, bác sĩ sẽ thêm từng thuốc một sau mỗi 5 đến 7 ngày và kiểm tra chức năng gan (LFT). (3)
4. Thuốc chống động kinh
Các loại thuốc dùng để điều trị động kinh đôi khi có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng. Một số loại thuốc mới đã được phê duyệt trong 2 thập kỷ qua và chúng không độc hại đối với gan nhiều như các loại thuốc chống động kinh thế hệ cũ. Cụ thể, các thuốc như acid valproic, phenytoin và felbamate có liên quan rõ rệt đến sự tổn thương gan. Các thuốc chống động kinh khác như phenobarbital, benzodiazepine, ethosuximide và các thuốc thế hệ mới, hiếm khi gây độc cho gan.
5. Thuốc tim mạch và hạ mỡ máu
Amiodarone (Pacerone) là một loại thuốc được sử dụng để điều trị rối loạn nhịp tim. Tình trạng tăng men gan xảy ra ở khoảng một nửa số người dùng amiodarone lâu dài. Điều này thường không gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Tuy nhiên, ở một số người bệnh, amiodarone có thể gây tổn thương gan nặng hơn. Những trường hợp này thường gặp ở những bệnh nhân dùng thuốc với liều cao và trong thời gian dài.
Bên cạnh đó, nhóm thuốc statin giúp điều trị rối loạn mỡ máu và giảm các nguy cơ tim mạch do cholesterol cao gây ra, cũng có thể ảnh hưởng đến gan. Đôi khi, việc sử dụng statin có thể gây tăng nồng độ enzyme trong gan. Các enzyme này là dấu hiệu của tình trạng viêm. Nếu chỉ tăng nhẹ, bạn có thể tiếp tục dùng statin. Trong một số trường hợp hiếm gặp, mức tăng nghiêm trọng, bạn có thể cần dùng một loại statin khác theo chỉ định.
6. Thuốc điều trị ung thư và miễn dịch
Nhiều loại thuốc điều trị ung thư bao gồm hóa trị và thuốc nội tiết tố có thể gây ra các vấn đề về gan. Pembrolizumab (Keytruda) và nivolumab (Opdivo) là hai ví dụ. Những loại thuốc này là thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (ICIs), cho phép hệ thống miễn dịch nhận diện tế bào ung thư tốt hơn. Tuy nhiên, đôi khi chúng lại kích thích hệ thống miễn dịch tạo ra phản ứng quá mức và tấn công các tế bào khỏe mạnh. Điều này gây viêm gan ở tối đa 6% số người được điều trị bằng ICIs.
Ngoài ra, Azathioprine (Imuran) là một loại thuốc có tác dụng ức chế hệ miễn dịch. Thuốc này thường được dùng sau khi ghép tạng và để điều trị các bệnh tự miễn dịch. Azathioprine có thể gây tổn thương gan. Đó có thể là sự tăng nhẹ, có thể hồi phục các chỉ số xét nghiệm chức năng gan hoặc các tổn thương lâu dài, phát triển từ 1 đến 5 năm sau khi bắt đầu điều trị bằng azathioprine.

7. Thuốc đông y, thảo dược và thực phẩm bảo vệ sức khỏe
Việc lạm dụng hoặc sử dụng không đúng cách thuốc đông y, thảo dược và thực phẩm bảo vệ sức khỏe có thể gây ngộ độc, tổn thương tế bào gan. Nguyên nhân thường gặp là do tự ý sử dụng quá liều, tương tác thuốc hoặc dùng sản phẩm bị pha trộn tạp chất, các thành phần chưa được kiểm nghiệm.
Ai có nguy cơ cao bị tổn thương gan do thuốc?
Nhiều yếu tố nguy cơ gây tổn thương gan do thuốc đã được xác định. Việc hiểu rõ hơn về các yếu tố này có thể giúp bác sĩ cải thiện khả năng dự đoán và phòng ngừa tổn thương gan cho người bệnh tốt hơn trong thực tiễn lâm sàng.
- Tuổi: Người quá trẻ hoặc quá già đều nằm trong nhóm nguy cơ bị tổn thương gan do thuốc. Ví dụ, so với bệnh nhân từ 25 - 34 tuổi, tỷ lệ mắc tổn thương gan do thuốc isoniazide tăng gấp 2 lần ở bệnh nhân từ 35 - 49 tuổi và gấp 5 lần ở bệnh nhân trên 50 tuổi. Điều này có thể là do bệnh lý kèm theo và sự thay đổi dược động học ở những nhóm tuổi nhất định.
- Giới tính: So với nam giới, phụ nữ có nguy cơ bị tổn thương gan do thuốc cao hơn. Ví dụ, trong việc sử dụng thuốc acetaminophen thì nữ giới có khả năng bị tổn thương gan cao hơn đáng kể. Điều này có thể là do sự khác biệt về nồng độ hormone giữa nam và nữ.
- Bệnh đồng mắc: Người bị viêm gan B và C có khả năng bị tổn thương gan do thuốc cao hơn. Tỷ lệ bị tổn thương gan ở bệnh nhân viêm gan C đang điều trị lao là 31,7%, ở bệnh nhân đồng nhiễm viêm gan B và C thì tỷ lệ mắc cao hơn, lên tới 75%, trong khi nhóm đối chứng chỉ là 10%.
- Bệnh lý khác: Béo phì, tiểu đường và bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa cũng là các yếu tố nguy cơ khiến gan bị tổn thương do thuốc. Lý do là vì những bệnh này làm tăng stress oxy hóa ở gan và rối loạn chức năng ty thể.
- Chất kích thích: Những người sử dụng các chất kích thích như rượu bia và thuốc lá đều có khả năng bị tổn thương gan do sử dụng thuốc cao hơn.

Dấu hiệu nhận biết tổn thương gan do thuốc
Các triệu chứng của tổn thương gan do thuốc rất giống với triệu chứng của một số bệnh gan. Đối với một số người, các dấu hiệu không rõ ràng, những người khác có thể cảm thấy rất khó chịu. Một số trường hợp không có triệu chứng và tổn thương gan chỉ được phát hiện khi làm xét nghiệm máu hoặc chụp chiếu để kiểm tra một bệnh lý khác.
Nếu có triệu chứng, chúng thường xảy ra trong vòng vài ngày hoặc vài tuần sau khi bắt đầu dùng thuốc mới. Một số triệu chứng phổ biến nhất của tổn thương gan do thuốc gây ra là:
- Mệt mỏi, kiệt sức
- Mất cảm giác thèm ăn
- Da hoặc mắt bị vàng
- Ngứa
- Đau ở phía bên phải cơ thể, dưới xương sườn (vùng thượng vị bên phải)
- Cảm thấy buồn nôn
- Phát ban da
Chẩn đoán tổn thương gan do thuốc
Không có xét nghiệm cụ thể nào để chẩn đoán tổn thương gan do thuốc. Thông thường, bác sĩ sẽ chẩn đoán bằng cách loại trừ các vấn đề khác, bao gồm cả các bệnh lý về gan. Nếu nghi ngờ gan bị tổn thương do thuốc, bác sĩ sẽ yêu cầu bạn cung cấp danh sách tất cả các loại thuốc bạn đã dùng trong 3 đến 6 tháng qua. Danh sách này bao gồm thuốc do bác sĩ kê đơn, thuốc tự mua từ hiệu thuốc, thuốc thảo dược và kể cả những chất kích thích đã sử dụng.
Điều quan trọng là bạn phải cho bác sĩ biết về tất cả các loại thuốc bạn đã dùng. Ngay cả khi chúng dường như không phải là nguyên nhân gây ra vấn đề. Đôi khi, một loại thuốc có thể bất ngờ làm thay đổi cách hoạt động của một loại thuốc khác. Bác sĩ có thể hướng dẫn ngừng dùng hoặc đổi thuốc. Nếu tình trạng gan bắt đầu cải thiện sau khi ngừng thuốc, thì rất có thể thuốc đó đã gây ra tổn thương gan. Tuy nhiên, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi ngừng dùng thuốc theo toa.
Bên cạnh đó, bác sĩ cũng có thể yêu cầu thực hiện xét nghiệm máu, siêu âm gan, sinh thiết và một số phương pháp chẩn đoán hình ảnh, tùy vào từng trường hợp.

Điều trị tổn thương gan do thuốc
Thông thường, tổn thương gan sẽ hết khi ngừng dùng thuốc. Điều này sẽ được bác sĩ cân nhắc tùy từng trường hợp. Một số loại thuốc điều trị hỗ trợ cũng có thể được kê đơn để làm giảm các triệu chứng.
1. Ngừng thuốc nghi ngờ gây độc gan
Cách tốt nhất để điều trị tổn thương gan do thuốc là ngừng sử dụng loại thuốc gây ra tình trạng đó, nhưng điều này cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Nếu thuốc được dùng để điều trị một bệnh lý nghiêm trọng khác hoặc một bệnh lý có triệu chứng nặng, thì việc ngừng thuốc là không khả thi. Không bao giờ được giảm liều hoặc ngừng bất kỳ loại thuốc nào mà chưa tham khảo ý kiến bác sĩ.
Trong một số trường hợp, có thể dùng loại thuốc khác thay thế hoặc tạm ngừng thuốc một thời gian rồi thử dùng lại trong khi theo dõi sát sao chức năng gan. Quá trình này có thể mất thời gian và bạn có thể phải thử nhiều phương pháp khác nhau để xem phương pháp nào hiệu quả nhất.
2. Điều trị hỗ trợ và theo dõi chức năng gan
Bác sĩ có thể điều trị hỗ trợ bằng cách áp dụng một số phương pháp giúp giảm bớt các triệu chứng trong khi chờ hồi phục. Ví dụ, một loại thuốc gọi là axit ursodeoxycholic có thể giúp ích nếu bạn bị vàng da hoặc các triệu chứng khác liên quan đến đường mật. Người bệnh cũng có thể được chỉ định dùng thuốc steroid nếu tổn thương gan do thuốc gây ra dẫn đến viêm gan tự miễn dịch. Trong quá trình này, việc theo dõi chức năng gan sẽ được thực hiện kỹ lưỡng.
Cần lưu ý, gan bị tổn thương do thuốc có thể gây ra xơ gan. Trong những trường hợp rất nặng, khi gan bị tổn thương nghiêm trọng, ghép gan có thể là cần thiết nhưng điều này rất hiếm gặp.
Cách phòng ngừa tổn thương gan do thuốc
Để phòng ngừa gan bị tổn thương do thuốc, nguyên tắc cốt lõi là sử dụng thuốc đúng liều lượng, tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ và chủ động theo dõi chức năng gan. Không được dùng quá liều lượng khuyến cáo đối với các loại thuốc không kê đơn có chứa acetaminophen (Tylenol).
Bên cạnh đó, hãy ghi chép lại tất cả các loại thuốc bạn đang dùng, những thông tin cần ghi lại là:
- Tên thuốc được ghi trên bao bì.
- Ngày bạn bắt đầu dùng thuốc.
- Liều lượng, đây sẽ là một con số theo sau là một vài chữ cái, ví dụ 500µg, 200µg, 75mg.
- Bạn dùng bao nhiêu và liều lượng đó có thay đổi không, ví dụ uống 1 viên, 3 lần/ngày hoặc uống 2 viên, 1 lần/ngày.
- Bạn luôn uống đủ liều thuốc hay thỉnh thoảng có bỏ sót liều nào?
- Bạn đã ngừng dùng thuốc hoàn toàn trong bao lâu.
Tổn thương gan do thuốc là một vấn đề sức khỏe có thể phòng ngừa hiệu quả nếu người bệnh sử dụng thuốc đúng chỉ định và theo dõi sức khỏe định kỳ. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần thiết sẽ góp phần bảo vệ lá gan khỏi những tổn thương nguy hiểm. Bạn có thể bổ sung các tinh chất thiên nhiên như Wasabia và S.Marianum để tăng khả năng chống độc, kiểm soát hoạt động của tế bào Kupffer trong gan, giúp bảo vệ và phục hồi chức năng gan một cách an toàn, hiệu quả.





