Ung thư tuyến tiền liệt là là một trong những ung thư thường gặp ở nam giới. Ngoài phẫu thuật, xạ trị, liệu pháp nội tiết, vắc xin ung thư tuyến tiền liệt hiện đang nổi lên như một hướng tiếp cận đầy tiềm năng trong điều trị bằng cách kích hoạt hệ miễn dịch chống lại tế bào ung thư để làm chậm tiến triển và ngăn ngừa tái phát. Cùng ECO Pharma tìm hiểu rõ hơn trong bài viết sau đây.
Hiện tại mới chỉ có vắc xin điều trị ung thư tuyến tiền liệt, chưa có vắc xin phòng ngừa. Các nhà khoa học vẫn đang tiến hành nghiên cứu để khám phá tiềm năng của vắc xin phòng ngừa nhưng còn nhiều thách thức và chưa có kết quả cụ thể nào được công bố. Phòng ngừa hiện nay vẫn chủ yếu là thông qua công tác sàng lọc sớm (bằng các xét nghiệm PSA và thăm khám lâm sàng), thay đổi lối sống và quản lý các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, tiền sử gia đình, chế độ ăn uống. (1)
Đối với lĩnh vực điều trị, hiện có vắc xin ung thư tuyến tiền liệt và chất ức chế điểm kiểm soát được chấp nhận. Trong đó liệu pháp tế bào T CAR vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng; Và vắc xin trị liệu Sipuleucel-T (Provenge) đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt để điều trị ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn tiến triển. Vắc xin này kích thích hệ thống miễn dịch của cơ thể tấn công các tế bào ung thư tuyến tiền liệt để tiêu diệt chúng. (2)
Sipuleucel-T là vắc xin điều trị ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn tiến triển đầu tiên và duy nhất hiện nay được FDA phê duyệt năm 2010. Đây là một liệu pháp miễn dịch tế bào mang đến cách tiếp cận mới trong kiểm soát bệnh, giúp các bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt sống lâu hơn; đặc biệt triển vọng ở các bệnh nhân đã bị di căn không còn đáp ứng với liệu pháp hormone.
Sipuleucel-T hoạt động dựa trên nguyên lý liệu pháp miễn dịch tự thân, tức là sử dụng chính các tế bào miễn dịch của bệnh nhân để tiêu diệt tế bào ung thư tuyến tiền liệt. Vắc xin Sipuleucel-T được cho là hoạt động thông qua APC để kích thích phản ứng miễn dịch của tế bào T nhắm vào phosphatase axit tuyến tiền liệt (PAP) – một kháng nguyên được biểu hiện nhiều trong hầu hết các tế bào ung thư tuyến tiền liệt. (3)
Quá trình này bắt đầu bằng việc lấy tế bào bạch cầu đơn nhân từ máu của bệnh nhân thông qua kỹ thuật gạn tách bạch cầu. Các tế bào này sau đó được nuôi cấy bên ngoài cơ thể với kháng nguyên tổng hợp được tạo thành từ protein dung hợp của phosphatase axit tuyến tiền liệt (PAP) (một kháng nguyên đặc hiệu của tế bào ung thư tuyến tiền liệt) và yếu tố kích thích đại thực bào (hạt bạch cầu (GM-CSF)).
Protein này kích thích tế bào miễn dịch, đặc biệt là tế bào trình diện kháng nguyên (APCs) để trình bày kháng nguyên PAP cho tế bào T từ đó khởi phát phản ứng miễn dịch nhắm vào các tế bào ung thư tuyến tiền liệt. Sau khi được hoạt hóa các tế bào này sẽ được truyền trở lại cơ thể bệnh nhân giúp tăng cường khả năng tấn công có chọn lọc các tế bào ung thư tuyến tiền liệt.
Sipuleucel-T không phải là lựa chọn điều trị cho tất cả các trường hợp ung thư tuyến tiền liệt mà được chỉ định cụ thể cho những bệnh nhân đáp ứng các tiêu chí nhất định:
Sipuleucel-T không được khuyến cáo cho bệnh nhân di căn nội tạng rộng hoặc những người có tình trạng suy giảm miễn dịch nghiêm trọng và mắc gan nặng. Quyết định sử dụng Sipuleucel-T cần được cá nhân hóa dựa trên đánh giá lâm sàng và tình trạng bệnh lý cụ thể, thường được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa ung thư hoặc tiết niệu.
Vắc xin Sipuleucel-T không ngăn chặn các tế bào ung thư tuyến tiền liệt phát triển cũng không làm giảm mức PSA – một loại protein trong máu báo hiệu ung thư tuyến tiền liệt. Nhưng Sipuleucel-T đã được chứng minh lâm sàng về khả năng kéo dài thêm thời gian sống cho bệnh nhân mắc ung thư tuyến tiền liệt di căn kháng cắt tinh hoàn (mCRPC).
Sipuleucel-T thường được dung nạp tốt nhưng nếu có tác dụng phụ sẽ xảy ra sau khi được truyền tĩnh mạch các tế bào đã được điều trị. Các tác dụng phụ phổ biến nhất là gây ra triệu chứng sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, buồn nôn, đau đầu, đau lưng và đau khớp giống như bệnh cúm. Tác dụng phụ sẽ biến mất trong vòng 1 – 2 ngày và thường ở mức độ nhẹ đến trung bình. Mặc dù vậy một số ít người có thể gặp phải các triệu chứng nghiêm trọng hơn như khó thở và huyết áp cao do đó cần được bác sĩ theo dõi chặt chẽ trong quá trình điều trị.
Nhiều vắc xin ung thư tuyến tiền liệt vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng. Những nỗ lực nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá các cơ chế miễn dịch mới nhằm cải thiện hiệu quả điều trị, giảm thiểu tác dụng phụ và mở rộng chỉ định cho nhiều đối tượng bệnh nhân hơn.
Prostvac (rilimogene galvacirepvec/rilimogene glafolivec) là liệu pháp miễn dịch điều trị ung thư đang được Bavarian Nordic phát triển lâm sàng. Mặc dù có tiềm năng điều trị tất cả các dạng ung thư tuyến tiền liệt nhưng các thử nghiệm lâm sàng hiện tại của Prostvac đang tập trung vào trường hợp ung thư tuyến tiền liệt di căn kháng cắt tinh hoàn giai đoạn tiến triển hơn.
Prostvac là loại vắc xin được thiết kế nhằm kích hoạt hệ thống miễn dịch nhận biết và tấn công các tế bào ung thư tuyến tiền liệt. Vắc xin này hoạt động bằng cách tạo ra một phản ứng miễn dịch tế bào T đặc hiệu và có mục tiêu chống lại các tế bào ung thư biểu hiện kháng nguyên liên quan đến khối u là kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA).
Vắc xin Prostvac sử dụng các poxvirus tái tổ hợp biểu hiện PSA cùng với ba phân tử đồng kích thích tăng cường miễn dịch được gọi chung là Tricom (LFA-3, ICAM-1 và B7.1) để kích thích phản ứng miễn dịch. Liệu trình điều trị bắt đầu bằng việc tiêm dưới da một liều khởi đầu của vắc xin mã hóa PSA-TRICOM. Sau đó bệnh nhân sẽ được tiêm sáu liều nhắc lại của vắc xin mã hóa cùng bộ gen PSA-TRICOM. Bằng cách sử dụng phác đồ tiêm chủng dị loại này hệ thống miễn dịch sẽ được tập trung vào việc tạo ra các phản ứng tế bào T đặc hiệu PSA được thiết kế để tiêu diệt các tế bào khối u biểu hiện PSA.
VTP-850 là một loại vắc xin đang được phát triển lâm sàng nhắm vào bốn kháng nguyên đặc hiệu của ung thư tuyến tiền liệt thay vì một. Phương pháp này được kỳ vọng sẽ tạo ra một phản ứng miễn dịch mạnh mẽ và toàn diện hơn. VTP-850 sử dụng nền tảng công nghệ vắc xin vector virus ChAdOx1 và MVA tương tự như vắc xin COVID-19 của AstraZeneca. Nó được thiết kế để tạo ra phản ứng miễn dịch tế bào T mạnh mẽ chống lại các kháng nguyên đặc trưng của ung thư tuyến tiền liệt.
Một thử nghiệm lâm sàng hiện đang đánh giá hiệu quả và tính an toàn của VTP-850 ở những nam giới có nồng độ PSA cao. PSA được sử dụng để đánh giá nguy cơ hoặc sự tái phát của ung thư tuyến tiền liệt. Mục tiêu chính của VTP-850 là tiêu diệt các tế bào ung thư và ngăn chặn bệnh tiến triển, đặc biệt ở những bệnh nhân đã từng xạ trị tuyến tiền liệt hoặc đã được phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt.
PGV001 là vắc xin ung thư tân kháng nguyên đa peptide cá nhân hóa mới đầy hứa hẹn được phát triển để nhắm mục tiêu vào các neoantigen đặc hiệu của từng bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt. Vắc-xin sử dụng nhiều peptide (chuỗi axit amin) để giúp hệ thống miễn dịch nhận biết và tấn công các tế bào ung thư, ngăn chặn bệnh tái phát.
Vắc xin PGV001 được tạo ra bằng cách phân tích trình tự gen để xác định các đột biến đặc trưng trong khối u của bệnh nhân từ đó thiết kế các peptide kích thích đáp ứng miễn dịch tế bào T đặc hiệu. Các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I đang đánh giá tính an toàn và khả năng sinh miễn dịch của PGV001 ở nhóm nhỏ người mắc bệnh u nguyên bào thần kinh đệm, ở bệnh nhân ung thư biểu mô niệu quản kết hợp với ICI và ung thư tuyến tiền liệt. Kết quả ban đầu cho thấy vắc xin có tính an toàn cao và khả năng kích thích đáp ứng miễn dịch nhưng cần thêm dữ liệu từ các giai đoạn thử nghiệm tiếp theo để xác định hiệu quả lâm sàng.
Poly-ICLC (Hiltonol) không phải là vắc xin truyền thống mà là một chất kích thích miễn dịch dựa trên polyriboinosinic-polyribocytidylic axit được sử dụng để tăng cường đáp ứng miễn dịch trong các liệu pháp điều trị ung thư, bao gồm ung thư tuyến tiền liệt. Poly-ICLC hoạt động bằng cách kích hoạt các thụ thể Toll-like receptor 3 (TLR3), thúc đẩy sản xuất cytokine và tăng cường hoạt động của tế bào T và tế bào NK.
Trong các thử nghiệm lâm sàng Poly-ICLC thường được sử dụng kết hợp với các vắc xin hoặc liệu pháp miễn dịch khác để tăng cường hiệu quả điều trị ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn tiến triển. Dữ liệu sơ bộ cho thấy tiềm năng cải thiện đáp ứng miễn dịch nhưng cần thêm nghiên cứu để xác nhận hiệu quả. (4)
Vắc xin axit nucleic hoạt động bằng cách đưa các trình tự DNA hoặc RNA mã hóa các kháng nguyên khối u vào cơ thể. Khi được đưa vào các trình tự này sẽ được tế bào của bệnh nhân tiếp nhận và tổng hợp các kháng nguyên khối u từ đó kích hoạt một phản ứng miễn dịch mạnh mẽ chống lại các tế bào ung thư và tiêu diệt chúng.
Ưu điểm chính của vắc xin axit nucleic là có tính linh hoạt cao, khả năng tạo ra một phổ rộng các phản ứng miễn dịch (cả miễn dịch tế bào và miễn dịch dịch thể), an toàn và ổn định. Các nghiên cứu sơ bộ đã chứng minh hiệu quả của chúng trong việc tăng cường các phản ứng miễn dịch, đặc biệt là hiệu quả liên quan đến các tế bào lympho T gây độc tế bào CD8+ đặc hiệu với khối u. Sự phát triển của các loại vắc xin này đang được kỳ vọng sẽ mang lại những đột phá mới trong điều trị ung thư tuyến tiền liệt.
Mặc dù vắc xin ung thư tuyến tiền liệt được đánh giá là an toàn và dung nạp tốt nhưng cũng tiềm ẩn một số phản ứng bất lợi. Các tác dụng phụ phổ biến thường nhẹ và thoáng qua bao gồm mệt mỏi, ho, buồn nôn, ngứa, phát ban da, chán ăn, táo bón, đau khớp và tiêu chảy.
Tác dụng phụ khác nghiêm trọng hơn ít khi xảy ra bao gồm:
Do đó người bệnh cần phải báo cáo ngay lập tức cho bác sĩ nếu xuất hiện bất kỳ tác dụng phụ nào. Nếu xảy ra tác dụng phụ nghiêm trọng cần phải tạm ngừng điều trị và bệnh nhân có thể được chỉ định dùng corticosteroid liều cao để ức chế phản ứng quá mức của hệ thống miễn dịch.
Ưu điểm nổi bật của vắc xin điều trị ung thư là khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch đặc hiệu giúp cơ thể nhận diện và tiêu diệt các tế bào ung thư. Vắc xin ung thư tuyến tiền liệt hiệu quả nhất đối với các loại ung thư có số lượng lớn các kháng nguyên đặc trưng chỉ có ở tế bào ung thư. Khi đó hệ miễn dịch dễ phân biệt tế bào ung thư với tế bào bình thường sẽ tạo ra phản ứng tấn công mạnh mẽ hơn. Vắc xin điều trị ung thư cũng có tác dụng phụ nhẹ hơn so với hóa trị hoặc xạ trị.
Tuy nhiên ung thư tuyến tiền liệt thường có ít kháng nguyên đặc hiệu chỉ có ở tế bào ung thư hơn so với một số loại ung thư khác. Điều này khiến cho hệ thống miễn dịch gặp khó khăn trong việc phân biệt tế bào ung thư tuyến tiền liệt với các tế bào bình thường của cơ thể. Đây là thách thức lớn đối với các nhà khoa học đang nghiên cứu phát triển vắc xin điều trị. Các nhà khoa học đang nỗ lực tìm hiểu sâu hơn lý do vì sao một số loại ung thư lại khó bị hệ miễn dịch phát hiện hơn những loại khác. Bên cạnh đó họ cũng đang khám phá thêm những phương pháp cải tiến mới để tăng cường hiệu quả của các vắc xin điều trị, hướng đến việc khắc phục hạn chế hiện có và tối ưu hóa phản ứng miễn dịch chống ung thư.
Miễn dịch học đã mở ra một kỷ nguyên mới trong điều trị ung thư bao gồm cả ung thư tuyến tiền liệt. Bằng cách huấn luyện hệ thống miễn dịch của chính bệnh nhân chống lại các tế bào ung thư liệu pháp miễn dịch đã giúp cải thiện tiên lượng sống, giảm tác dụng phụ và nâng cao chất lượng sống cho họ.
Ví dụ như vắc xin Sipuleucel-T (Provenge), mặc dù không làm giảm nồng độ PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) hoặc ngăn chặn sự phát triển của khối u ung thư tuyến tiền liệt nhưng có thể làm tăng tỷ lệ sống thêm ở những bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt kháng cắt tinh hoàn di căn có ít hoặc không có triệu chứng.
Vắc xin ung thư tuyến tiền liệt có nhiều triển vọng nhưng vẫn còn tồn tại không ít thách thức, bao gồm sự phức tạp của môi trường vi mô khối u và nhu cầu xác thực thêm các kết quả nghiên cứu hiện tại. Để nâng cao hiệu quả và tăng khả năng tiếp cận của các liệu pháp này, việc tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu cần thiết để đem đến hy vọng về các lựa chọn điều trị có mục tiêu và bền vững hơn trong tương lai.
Vắc xin ung thư tuyến tiền liệt là hướng đi đầy triển vọng trong can thiệp miễn dịch trị liệu cả trong phòng ngừa lẫn điều trị khối u. Chúng có khả năng tạo ra phản ứng miễn dịch đặc hiệu với kháng nguyên khối u và thiết lập trí nhớ miễn dịch, đem đến lợi ích lâm sàng đáng kể. Các nghiên cứu đã và đang làm rõ cơ chế hoạt động của vắc xin ung thư tuyến tiền liệt, đồng thời phân loại và cập nhật tiến trình trong các thử nghiệm lâm sàng.
Trong những năm qua có nhiều nghiên cứu sâu rộng về vắc xin ung thư tuyến tiền liệt nhưng chỉ có Sipuleucel-T được chấp thuận để ứng dụng lâm sàng, trong khi phần lớn các vắc-xin ung thư vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I/II. Những nỗ lực hiện tại trong liệu pháp miễn dịch ung thư tuyến tiền liệt chủ yếu tập trung vào các hướng như nghiên cứu và điều chỉnh các chiến lược miễn dịch trị liệu mới; kiểm tra vai trò của các chất ức chế điểm kiểm soát miễn dịch; phát triển các tác nhân miễn dịch trị liệu mới.
Ung thư tuyến tiền liệt được mô tả là khối u lạnh nguyên mẫu, biểu hiện mức độ thâm nhiễm tế bào T thấp và các yếu tố khác cản trở chức năng miễn dịch. Do đó việc tăng cường độ nhạy miễn dịch của ung thư tuyến tiền liệt là vô cùng quan trọng để điều trị hiệu quả. Đồng thời những tiến bộ trong công nghệ giải trình tự gen đang tạo điều kiện thuận lợi cho việc phân tích và tổng hợp nhanh chóng các tân kháng nguyên khối u đặc hiệu cho từng bệnh nhân, định vị vắc xin dựa trên tân kháng nguyên là trọng tâm quan trọng trong lĩnh vực này. Hơn nữa bản chất phức tạp của môi trường vi mô miễn dịch khối u khiến liệu pháp đơn trị không đủ hiệu quả. Điều này cho thấy liệu pháp kết hợp có thể là chiến lược hiệu quả nhất để giải quyết thách thức này từ đó làm nổi bật một hướng đi thiết yếu cho ứng dụng của vắc xin ung thư.
Bên cạnh câu hỏi vắc xin ngừa ung thư tuyến tiền liệt có chưa thì dưới đây là một số thắc mắc liên quan về vấn đề tiêm ngừa ung thư tuyến tiền liệt được nhiều người quan tâm:
Ở Việt Nam vắc xin điều trị ung thư tuyến tiền liệt như Sipuleucel-T chưa được ứng dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng. Các phương pháp điều trị ung thư tuyến tiền liệt chủ yếu vẫn là phẫu thuật, xạ trị, hóa trị và liệu pháp nội tiết.
Hiện tại vắc xin ung thư tuyến tiền liệt bao gồm cả vắc xin điều trị như Sipuleucel-T và các vắc xin đang thử nghiệm vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị truyền thống như phẫu thuật hoặc xạ trị. Phẫu thuật và xạ trị vẫn là hai phương pháp điều trị ung thư tuyến tiền liệt ở giai đoạn khu trú hoặc khi cần loại bỏ khối u phổ biến.
Tóm lại vắc xin ung thư tuyến tiền liệt đã được nghiên cứu ở cả hai lĩnh vực phòng ngừa và điều trị. Nhưng hiện tại mới chỉ có một loại vắc xin điều trị ung thư tuyến tiền liệt được FDA cấp phép là Sipuleucel-T (Provenge), những loại khác vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm; vắc xin ngừa ung thư tuyến tiền liệt vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu và hiện chưa có loại nào được thử nghiệm lâm sàng hoặc cấp phép. Hy vọng sẽ sớm có vắc xin ngừa ung thư tuyến tiền liệt để mọi nam giới được bảo vệ tốt hơn khỏi căn bệnh ác tính này.
