Theo dữ liệu từ Medscape (một phiên bản Y khoa trên nền tảng Web của WebMD, Mỹ), thuốc là nguyên nhân quan trọng gây tổn thương gan. Hơn 900 loại thuốc, độc tố và thảo dược đã được báo cáo là gây viêm gan, thuốc chiếm 20 – 40% trong số đó. Khoảng 75% các phản ứng thuốc dẫn đến ghép gan hoặc tử vong. Tìm hiểu về tình trạng viêm gan cấp do thuốc sẽ giúp ích cho việc chủ động phòng ngừa, nhận biết triệu chứng nhiễm độc thuốc và can thiệp kịp lúc, tránh tổn thương gan nghiêm trọng dẫn đến ghép gan hoặc tử vong. Mời bạn cùng ECO Pharma theo dõi trong bài viết sau đây.
Gan có chức năng phân hủy một số loại thuốc trong máu. Nếu lượng thuốc này tăng lên quá nhiều sẽ khiến gan không thể xử lý hết, dẫn đến gan bị đỏ, sưng, viêm làm tổn thương gan nghiêm trọng. Đây là một tình trạng hiếm gặp được gọi là viêm gan cấp do thuốc. Viêm gan cấp do thuốc xảy ra ngắn hạn, dưới 6 tháng nhưng có tỷ lệ tử vong tương đối cao, khoảng 50%. (1)
Theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ, các nhóm thuốc và thảo dược gây độc gan dẫn đến viêm gan gồm có:
Trong đó, amoxicillin-clavulanate là một trong những loại thuốc gây độc cho gan phổ biến và nguy hiểm nhất trên toàn thế giới, trong khi acetaminophen là nguyên nhân chính gây tổn thương gan do thuốc ở Mỹ.
Bệnh xảy ra khi một người dùng một lượng nhất định một số loại thuốc, vitamin, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung gây độc gan. Trong hầu hết các trường hợp, người bệnh dùng thuốc trong nhiều tháng trước khi thuốc đạt đến mức độ độc hại và ảnh hưởng đến gan. Tuy nhiên, viêm gan do thuốc cũng có thể xuất hiện nhanh chóng do dùng quá liều, đặc biệt là acetaminophen.
Về sinh lý bệnh, các nhà nghiên cứu chia thành hai cơ chế nội tại và đặc ứng.
Cơ chế nội tại vừa có thể dự đoán được, vừa có thể tái tạo từ các loại thuốc gây tổn thương gan theo cách phụ thuộc vào liều lượng với thời gian tiềm ẩn ngắn. Ví dụ, ngộ độc acetaminophen, chất chuyển hóa của thuốc dẫn đến sản xuất các chất chuyển hóa phản ứng tích tụ quá mức, gây hủy tế bào theo chương trình và hoại tử tế bào gan.
Cơ chế đặc ứng đặc trưng bởi quá trình diễn biến khó lường và không thể tái tạo. Nó xảy ra ở những bệnh nhân nhạy cảm, thường không phụ thuộc vào liều lượng thuốc, với thời gian tiềm ẩn thay đổi, thường bắt đầu từ 7 đến 14 ngày sau lần uống đầu tiên.
Mặc dù cơ chế chính xác vẫn chưa được biết rõ, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng, có thể do sự kết hợp của các yếu tố vật chủ, môi trường và thuốc. Các yếu tố vật chủ gồm tuổi tác, giới tính, tình trạng miễn dịch, di truyền và quá trình chuyển hóa trong cơ thể. Các yếu tố thuốc bao gồm liều lượng, cân nặng và mức độ ưa mỡ, thời gian. Các yếu tố môi trường bao gồm chế độ ăn uống, tình trạng sử dụng rượu, thuốc lá và độc tố đồng thời.
Triệu chứng viêm gan cấp do thuốc của mỗi người có thể khác nhau, có thể xảy ra nhanh chóng hoặc sau khi dùng thuốc kéo dài. Một số triệu chứng thường gặp bao gồm:
Các triệu chứng của viêm gan do thuốc có thể giống với các bệnh lý khác. Vì vậy, người bệnh cần đến bệnh viện ngay khi xuất hiện nhiều triệu chứng cùng lúc, đặc biệt là nôn mửa, đau đầu, đau bụng, mất ý thức.
Chẩn đoán bắt đầu bằng khai thác bệnh sử, các loại thuốc đã sử dụng và loại trừ bệnh gan tiềm ẩn. Sau đó, cần có chỉ số nghi ngờ cao vì không có xét nghiệm cụ thể nào có sẵn để chẩn đoán cho tình trạng này.
Xét nghiệm chức năng gan là xét nghiệm máu đo các chất khác nhau do gan sản xuất. Từ đó cho bác sĩ biết về sức khỏe tổng thể và mức độ hoạt động của gan.
Có 5 xét nghiệm chức năng gan chính trong chẩn đoán viêm gan cấp tính do thuốc đó là:
Các xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán khác: Công thức máu toàn phần (CBC), điện giải, huyết thanh học virus và tự kháng thể để hỗ trợ chẩn đoán.
Mẫu bất thường xét nghiệm gan có thể phân biệt giữa các loại tổn thương gan. Trong tổn thương tế bào gan, có sự gia tăng đáng kể transaminase (thường gấp 3 lần giới hạn trên) so với mức ALP. Trong tình trạng tổn thương ứ mật, ALP thường gấp 3 lần giới hạn trên của mức bình thường (ULN) so với transaminase. Cũng có một kiểu tổn thương hỗn hợp khi cả aminotransferase và ALP đều gấp 3 lần ULN. Trong ALF, có thể quan sát thấy tình trạng rối loạn đông máu, cho thấy chức năng gan bị suy yếu. (2)
Các nghiên cứu hình ảnh như siêu âm bụng hoặc MRI có thể hữu ích trong việc phát hiện tình trạng tổn thương ứ mật để loại trừ các bệnh lý đường mật khác.
Siêu âm là phương pháp sử dụng sóng âm tần số cao tạo ra hình ảnh của gan trên màn hình máy tính. Phương pháp này giúp chẩn đoán viêm gan do thuốc và nhiều tình trạng khác như gan nhiễm mỡ, xơ gan, u nang gan, ung thư gan,… Thời gian thực hiện nhanh chóng, chỉ mất khoảng 30 phút. Tuy nhiên, siêu âm gan thường không đủ để đưa ra chẩn đoán cuối cùng.
Vì vậy, bác sĩ có thể chỉ định thêm sinh thiết gan để có thêm thông tin. Đây là phương pháp dùng kim lấy một mẫu mô gan nhỏ để quan sát dưới kính hiển vi, từ đó xác định chính xác vấn đề mà gan đang gặp phải. Sinh thiết gan không cần thiết để chẩn đoán nhưng có thể hữu ích trong việc loại trừ, đặc biệt là nếu nghi ngờ các nguyên nhân khác gây bệnh gan.
Nếu không được can thiệp đúng cách, viêm gan cấp do thuốc có thể dẫn đến một số biến chứng như suy gan cấp, xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa, làm tăng nguy cơ ghép gan và tử vong.
Đây là một biến chứng ít khi xảy ra. Nguy cơ suy gan cấp phụ thuộc vào mức độ bất thường của nồng độ men gan và sự hiện diện của bệnh gan từ trước. Phụ nữ có khả năng gặp biến chứng này cao hơn nam giới. Việc dùng quá nhiều Acetaminophen (Paracetamol) là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây suy gan cấp tính. Tình trạng này xảy ra khi dùng một liều rất lớn Paracetamol hoặc sau khi sử dụng liều cao hơn khuyến cáo mỗi ngày trong vài ngày.
Tình trạng viêm khiến các tế bào gan bị tổn thương. Phản ứng chữa lành tự nhiên của gan dẫn đến sự hình thành các mô sẹo. Sự tích tụ ngày càng nhiều các mô sẹo này làm thay đổi cấu trúc gan, cản trở chức năng gan và cuối cùng dẫn đến xơ gan. Viêm gan kéo dài càng lâu, nguy cơ xơ gan càng cao. Hiện nay chưa có phương pháp điều trị khỏi viêm gan cũng như chữa lành các tế bào gan bị tổn thương.
Tăng áp lực tĩnh mạch cửa thường xuất hiện sau khi bị xơ gan. Đây là tình trạng huyết áp tăng cao trong tĩnh mạch cửa và các tĩnh mạch nhỏ hơn phân nhánh từ hệ thống tĩnh mạch cửa. Nếu không được can thiệp, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng khác như cổ trướng, xuất huyết đường tiêu hóa, suy thận, bệnh não – gan.
Không có phương pháp điều trị đặc hiệu nào cho bệnh viêm gan do thuốc ngoài việc ngừng dùng thuốc gây ra bệnh và một số phương pháp hỗ trợ điều trị chức năng gan.
Điều quan trọng đầu tiên là cần ngưng dùng loại thuốc khiến gan bị viêm. Tuy nhiên, chỉ nên ngừng thuốc sau khi tham khảo ý kiến của bác sĩ, đặc biệt đối với các loại như thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc chống động kinh.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu nào cho bệnh gan do thuốc. Trong trường hợp ngộ độc do quá liều paracetamol, cần nhập viện ngay để điều trị với N-acetylcysteine tiêm tĩnh mạch. Quá liều axit valproic thường điều trị bằng liệu pháp L-carnitine. Trường hợp hình ảnh mô học của viêm gan do thuốc giống với viêm gan tự miễn thì điều trị bằng liệu pháp glucocorticoid.
Ngoài ra, điều trị triệu chứng bằng các liệu pháp như thuốc cô lập axit mật cho tình trạng viêm gan cấp do thuốc ứ mật hoặc thuốc kháng histamin cho tình trạng ngứa da.
Đối với các bệnh nhân có triệu chứng vàng da, khoảng 10% nguy cơ tử vong, thường cần phải ghép gan. (3)
Người bị viêm gan cấp tính nên tránh vận động mạnh, không uống rượu, paracetamol và bất kỳ chất nào khác gây độc cho gan; Tăng cường rau xanh và trái cây để bổ sung vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa, giúp bảo vệ tế bào gan. Bạn nên ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày giúp gan không bị quá tải và ngủ đủ giấc giúp gan có thời gian phục hồi, tái tạo; Tránh tiếp xúc với các chất độc hại như hóa chất, thuốc trừ sâu, khói bụi và các chất ô nhiễm khác có thể gây tổn thương gan.
Để phòng ngừa tình trạng này, cách tốt nhất là chỉ nên uống thuốc, kể cả thảo dược, thực phẩm chức năng khi thật sự cần thiết. Nếu phải dùng, bạn cần tuân thủ liều lượng, thời gian uống và cách uống theo khuyến cáo; Không dùng đồng thời với rượu bia, trà; không dùng nhiều loại thuốc, thảo dược cùng lúc. Đặc biệt là nhóm không kê đơn chứa acetaminophen (Tylenol).
Luôn luôn cho bác sĩ biết về tất cả các loại thuốc đang dùng, bao gồm cả thuốc không kê đơn, các chế phẩm thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung. Điều này rất quan trọng nếu bạn đang gặp vấn đề về gan.
Dưới đây là một số câu hỏi thường gặp về tình trạng viêm gan cấp do thuốc.
Viêm gan cấp do thuốc là bệnh không có khả năng lây truyền, do nguyên nhân gây bệnh không phải là vi khuẩn hoặc virus. Ngoài ra, viêm gan do nhiễm độc, uống rượu và viêm gan tự miễn cũng không lây lan. Chỉ có viêm gan A, B, C, D, E (do virus HAV, HBV, HCV, HDV, HEV gây ra) mới có khả năng lây truyền. Các con đường lây truyền là đường như ăn uống, quan hệ tình dục và đường máu.
Tình trạng này thường không nguy hiểm và dần cải thiện sau khi ngừng uống thuốc. Tuy nhiên, nếu vẫn tiếp tục dùng thuốc, người bệnh sẽ có nguy cơ suy gan và cần phải ghép gan. Ngoài ra, mức độ nguy hiểm của viêm gan cấp do thuốc phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại thuốc gây viêm gan, liều lượng thuốc, thời gian sử dụng thuốc, cơ địa của người bệnh, thời điểm phát hiện và điều trị.
Thông thường, các triệu chứng sẽ giảm dần khi ngừng thuốc, tình trạng viêm gan cũng sẽ được cải thiện trong vòng vài ngày hoặc vài tuần sau đó. Người bệnh càng tuân thủ đúng theo hướng dẫn điều trị của bác sĩ, thời gian hồi phục sẽ càng được rút ngắn.
Người đang sử dụng bất kỳ loại thuốc nào có những biểu hiện bất thường như nước tiểu sẫm màu, chán ăn, mệt mỏi, buồn nôn, vàng da, phân nhạt màu,… nên đi khám bác sĩ để được kiểm tra sức khỏe. Việc chẩn đoán và điều trị sớm là rất quan trọng đối với viêm gan do thuốc. Bác sĩ sẽ khai thác tiền sử dùng thuốc của bạn, thực hiện các xét nghiệm máu để đánh giá chức năng gan và có thể chỉ định thêm các xét nghiệm khác như siêu âm gan để xác định nguyên nhân và mức độ tổn thương gan.
Viêm gan cấp do thuốc có thể được phòng ngừa hiệu quả thông qua việc uống thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ. Đối với những người bị viêm gan do thuốc, nếu được chẩn đoán sớm và ngừng dùng thuốc kịp thời, bệnh sẽ dần chuyển biến tích cực. Bổ sung tinh chất Wasabia và S.Marianum giúp tăng khả năng chống độc, kiểm soát hoạt động của tế bào Kupffer trong gan, hỗ trợ giảm viêm gan, giúp bảo vệ gan và phục hồi chức năng gan một cách hiệu quả.
