Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC), năm 2022, tỷ lệ mắc viêm khớp ở người lớn tại Hoa Kỳ là 18.9%. Nhiều người lo ngại liệu viêm khớp có di truyền không? Yếu tố nào quyết định? Cùng ECO Pharma tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây.
Viêm khớp có di truyền không?
Viêm khớp là một nhóm gồm hơn 100 bệnh liên quan đến đau, viêm ở khớp. Mỗi loại đều có nguyên nhân và yếu tố nguy cơ di truyền khác nhau.
Nếu người thân cùng huyết thống của bạn có tiền sử viêm khớp, bạn sẽ có khả năng thừa hưởng những kiểu gen làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên, không phải ai có kiểu gen đó cũng sẽ bị viêm khớp. Những tác nhân bên ngoài như chấn thương, lối sống, chế độ dinh dưỡng,... cũng góp phần gây bệnh.
Những loại bệnh viêm khớp có tính di truyền
Một số loại viêm khớp có tính chất di truyền:
1. Viêm khớp thoái hóa
Viêm khớp thoái hóa (hay còn gọi viêm xương khớp) xảy ra khi lớp sụn bảo vệ đầu xương bị mòn theo thời gian, khiến xương cọ xát vào nhau khi cử động. Điều này dẫn đến đau, sưng, cứng khớp, hạn chế khả năng vận động. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến bất kỳ khớp nào trên cơ thể, nhưng phổ biến là khớp tay, đầu gối, háng, lưng dưới và cổ. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, có hơn 32.5 triệu người lớn ở Hoa Kỳ mắc viêm khớp thoái hóa. (1)
Vậy viêm xương khớp có di truyền không? Các chuyên gia ước tính khoảng 40 - 70% trường hợp có yếu tố di truyền, liên quan đến khớp háng, bàn tay và cột sống. Nguyên nhân do đột biến ở những gen giúp hình thành và duy trì xương, sụn. Một số nhóm gen làm tăng nguy cơ mắc viêm khớp thoái hóa gồm (2):
- Gen cấu trúc ma trận ngoại bào sụn: Biến thể gen COL2A1 có thể làm giảm độ bền của sụn, dẫn đến hạn chế khả năng chống đỡ áp lực ở háng và các khớp.
- Gen truyền tín hiệu tế bào sụn: Biến thể gen FRZB làm tăng nguy cơ mắc viêm khớp thoái hóa ở phụ nữ.
- Gen cytokine gây viêm: Biến thể gen IL-1R1 có thể gây viêm khớp thoái hóa ở tay.
Ngoài ra, nếu người bệnh mắc một số tình trạng di truyền nhất định, chẳng hạn như hội chứng Ehlers-Danlos (EDS) sẽ có nguy cơ mắc viêm khớp thoái hóa cao hơn. Vì mức collagen trong cơ thể thấp, làm giảm khả năng hỗ trợ cơ và khớp.
2. Viêm cột sống dính khớp
Viêm cột sống dính khớp là tình trạng viêm mạn tính, xảy ra khi các đốt sống dính lại với nhau, gây cứng, đau, giảm khả năng vận động và dẫn đến tư thế khom lưng. Ngoài các khớp ở cột sống, bệnh cũng có thể ảnh hưởng khớp cùng chậu, khớp ở chi, điểm bám gân.
Gen chính liên quan đến viêm cột sống dính khớp là gen kháng nguyên bạch cầu người B27 (HLA-B27). Nếu thừa hưởng gen HLA-B27 từ gia đình huyết thống, bạn sẽ có nguy cơ cao mắc bệnh. Các chuyên gia ước tính có hơn 80% người bị viêm cột sống dính khớp mang gen này. (3)
3. Viêm khớp vảy nến
Bệnh vảy nến gây ra các mảng da đỏ, có vảy hoặc làm móng tay, móng chân dày lên và bị rỗ. Trong khi đó, viêm khớp là tình trạng viêm gây đau, cứng khớp. Cả vảy nến và viêm khớp đều là bệnh tự miễn, do hệ thống miễn dịch tấn công cơ thể thay vì bảo vệ nó. Viêm khớp vảy nến xảy ra khi xuất hiện triệu chứng vảy nến trên da và viêm ở khớp cùng lúc.
Bệnh có thể ảnh hưởng đến bất kỳ bộ phận nào của cơ thể, bao gồm ngón tay, cột sống, từ mức độ nhẹ đến nặng. Biểu hiện viêm khớp vảy nến thường xuất hiện và biến mất theo từng đợt, gọi là đợt bùng phát.
Khoảng 33 - 50% người bệnh viêm khớp vảy nến có người thân huyết thống cấp 1 (như cha mẹ ruột, chị em ruột) cũng bị bệnh này. Sự khác biệt ở một số gen làm tăng khả năng mắc bệnh (4). Các gen được nghiên cứu nhiều nhất thuộc phức hợp kháng nguyên bạch cầu người (HLA). Chúng giúp hệ thống miễn dịch phân biệt protein của cơ thể với protein do tác nhân lạ (virus, vi khuẩn) tạo ra. Biến thể của một số gen HLA có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc viêm khớp vảy nến. Ngoài ra, biến thể của những gen khác cũng liên quan. Bao gồm: CARD14, HLA-B, HLA-DRB1, IL23R, HLA-C, IL12B, IL13, TRAF3IP2.
4. Viêm khớp do Lupus ban đỏ
Lupus ban đỏ hệ thống là bệnh tự miễn mạn tính, gây viêm ở bất kỳ cơ quan nào trong cơ thể, bao gồm khớp. Nguyên nhân do hệ miễn dịch tấn công các mô khỏe mạnh, dẫn đến tổn thương. Triệu chứng thường gặp của bệnh gồm đau, sưng, cứng khớp; mệt mỏi; sốt; nổi phát ban trên da; rụng tóc; khô miệng, khô mắt.
Không có gen hoặc nhóm gen đơn lẻ nào gây ra bệnh Lupus. Các chuyên gia cho rằng nhiều gen khác nhau góp phần vào sự khởi phát bệnh, bao gồm: IRF5, NCF2, PTPN22, STAT4, TREX1. Khả năng bị viêm khớp do Lupus ban đỏ của bạn cao hơn nếu như cha mẹ, anh chị em ruột đã được chẩn đoán mắc bệnh. (5)
5. Gout
Gout xảy ra do sự tích tụ axit uric. Cơ thể tạo ra axit uric khi phân hủy purin (có trong một số thực phẩm). Sau đó thận sẽ lọc axit uric ra khỏi máu và đào thải qua nước tiểu. Nhưng nếu lượng axit uric quá nhiều hoặc khả năng lọc của thận không đủ nhanh, khiến nồng độ axit uric tăng cao, dẫn đến tích tụ các tinh thể urat sắc nhọn trong khớp.
Biểu hiện đặc trưng là sưng, đỏ, đau dữ dội và đột ngột, thường gặp ở ngón chân cái. Bệnh cũng có thể ảnh hưởng đến nhiều khớp khác, như đầu gối, mắt cá chân, bàn chân, bàn tay, cổ tay, khuỷu tay.
Có nhiều gen đóng vai trò trong quá trình khởi phát bệnh gout. Trong đó, hai gen SLC2A9 và ABCG2 được cho là ảnh hưởng lớn nhất đến nồng độ urat:
- Gen SLC2A9: Tạo ra một loại protein trong thận, giúp tái hấp thu urat vào máu hoặc giải phóng nó vào nước tiểu. Những thay đổi trong gen SLC2A9 có thể làm tăng tái hấp thu urat hoặc giảm bài tiết urat, dẫn đến chỉ số axit uric trong máu cao, gây bệnh gout.
- Gen ABCG2: Tạo ra một loại protein giúp giải phóng urat vào ruột, từ đó đào thải khỏi cơ thể. Những thay đổi trong gen ABCG2 có thể làm giảm bài tiết urat, gây tăng axit uric máu.
Yếu tố quyết định tới di truyền ở người bệnh viêm khớp
Viêm khớp có di truyền không? Viêm khớp có tính chất di truyền. Một số yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng này là:
- Tiền sử gia đình: Nếu trong gia đình có người bị viêm khớp, nguy cơ mắc bệnh của bạn cao hơn. Tuy nhiên, di truyền chỉ là một yếu tố rủi ro, không phải là yếu tố quyết định duy nhất.
- Biến thể gen: Một số thay đổi trong gen làm tăng khả năng mắc viêm khớp, chẳng hạn như gen liên quan đến hệ miễn dịch (HLA). Vì chúng ảnh hưởng đến phản ứng của hệ miễn dịch với các yếu tố bên ngoài hoặc mô cơ thể, dẫn đến viêm.
- Sự tương tác giữa gen và môi trường: Tác nhân từ môi trường như nhiễm trùng, chế độ ăn uống, chấn thương,... có thể kích hoạt yếu tố di truyền gây viêm khớp.
Các yếu tố nguy cơ khác dẫn đến viêm khớp
Ngoài yếu tố di truyền, bệnh viêm khớp có thể khởi phát do nhiều tác nhân khác:
1. Tuổi tác và sự lão hóa của cơ thể
Càng lớn tuổi, nguy cơ mắc viêm khớp càng cao, vì các khớp dần bị hao mòn theo thời gian. Quá trình tái tạo tế bào chậm lại, giảm khả năng phục hồi của khớp. Ngoài ra, khối lượng cơ cũng thấp hơn do lão hóa, ảnh hưởng đến sự nâng đỡ, ổn định khớp, dễ gây té ngã, chấn thương.
2. Thói quen sinh hoạt thiếu lành mạnh
Những thói quen thiếu lành mạnh góp phần khởi phát bệnh viêm khớp:
- Chế độ ăn uống không khoa học: Tiêu thụ nhiều thực phẩm chứa đường (bánh kẹo, nước ngọt), chất béo bão hòa (xúc xích, phô mai), purin (thịt đỏ như thịt lợn, thịt bò); uống rượu bia;... có thể thúc đẩy tình trạng viêm trong cơ thể, bao gồm khớp.
- Hút thuốc lá: Làm suy yếu hệ thống miễn dịch và gây viêm trầm trọng hơn, tăng nguy cơ viêm khớp.
- Lười vận động: Giảm lực cơ nâng đỡ các khớp, khiến khớp mất sự ổn định, dễ bị tổn thương và viêm.
3. Béo phì và áp lực lên khớp
Thừa cân, béo phì tạo áp lực quá mức lên khớp, đặc biệt là khớp gối, háng, cột sống. Điều này làm sụn khớp và các mô quanh khớp bị tổn thương, mài mòn nghiêm trọng, dẫn đến viêm khớp. Ngoài ra, các tế bào mỡ có thể giải phóng hóa chất gây viêm, góp phần thúc đẩy bệnh tiến triển nặng hơn.
4. Chấn thương hoặc áp lực lặp đi lặp lại lên khớp
Các chấn thương cấp tính như bong gân, trật khớp, gãy xương,... có thể làm hỏng cấu trúc khớp, tăng nguy cơ viêm khớp sau này. Bên cạnh đó, những hoạt động đòi hỏi sử dụng khớp liên tục, bao gồm chơi thể thao, làm việc (như khuân vác nặng) cũng gây áp lực lên khớp trong thời gian dài, thúc đẩy khởi phát bệnh viêm khớp.
Cách phòng ngừa viêm khớp do yếu tố di truyền
Yếu tố di truyền không hoàn toàn quyết định bạn có mắc viêm khớp hay không. Các tác nhân từ môi trường cũng đóng vai trò nhất định. Do đó, bạn hãy ngăn ngừa bệnh bằng cách:
1. Thường xuyên ăn các thực phẩm có khả năng chống viêm
Bổ sung thực phẩm chứa các dưỡng chất:
- Axit béo omega-3: Giúp giảm viêm, giữ cho khớp được bôi trơn, tăng cường lưu thông máu, bảo vệ sụn. Bạn nên ăn cá hồi, hạt chia, hạt lanh, quả óc chó, dầu hạt cải, bông cải xanh, đậu Hà Lan.
- Chất chống oxy hóa: Gồm vitamin C, vitamin E, beta carotene có tác dụng chống oxy hóa, giảm viêm, bảo vệ xương khớp khỏi các gốc tự do có hại. Thực phẩm nên tăng cường gồm cam, quýt, cà rốt, rau chân vịt, cải xoăn, mâm xôi, việt quất, dâu tây.
Ngoài thực phẩm chống viêm, canxi và vitamin D cũng rất cần thiết, hỗ trợ duy trì cấu trúc xương khớp chắc khỏe. Bạn nên bổ sung sữa hoặc chế phẩm từ sữa, đậu bắp, đậu trắng, hạnh nhân, khoai lang, cá ngừ, cá thu, lòng đỏ trứng, nấm.
2. Giảm các hoạt động lặp đi lặp lại
Nếu có thể, hãy giảm các hoạt động lặp đi lặp lại gây áp lực lên khớp. Trường hợp do tính chất công việc bắt buộc, bạn nên áp dụng kỹ thuật khuân vác đúng cách và nghỉ ngơi thường xuyên để tránh nguy cơ tổn thương khớp. Bên cạnh đó, sử dụng dụng cụ hỗ trợ như đai đeo, nẹp bảo vệ khớp cũng rất cần thiết.
3. Thường xuyên vận động
Tập thể dục đều đặn giúp duy trì độ linh hoạt, dẻo dai của khớp. Ngoài ra còn tăng cường sức mạnh các cơ xung quanh, hỗ trợ ổn định khớp. Bạn nên thực hiện các bài tập như đi bộ, bơi lội, yoga,... Lưu ý, điều chỉnh cường độ và thời gian vận động phù hợp với thể trạng, tránh gắng sức dẫn đến chấn thương.
4. Duy trì cân nặng phù hợp
Duy trì cân nặng hợp lý thông qua chế độ ăn uống cân đối, tập thể dục đều đặn, nhằm giảm áp lực lên khớp. Nếu bạn đang bị thừa cân, béo phì, nên đến thăm khám tại Trung tâm Dinh dưỡng Nutrihome. Bác sĩ sẽ đo chỉ số cơ thể, siêu âm, xét nghiệm,... và xây dựng thực đơn phù hợp nhu cầu, điều kiện cá nhân, hỗ trợ bạn giảm cân an toàn, bền vững, nhờ đó bảo vệ chức năng xương khớp.
5. Hạn chế té ngã, chấn thương
Hạn chế nguy cơ té ngã bằng cách sử dụng giày dép, thảm chống trượt trong nhà tắm. Đảm bảo không gian sinh hoạt có đủ ánh sáng, bao gồm cả đèn ngủ để thuận tiện di chuyển ban đêm. Hãy lắp đặt tay vịn dọc cầu thang nếu cần thiết. Khi chơi thể thao hoặc làm công việc có khả năng chấn thương, bạn nên đội mũ bảo hiểm, đeo miếng đệm đầu gối, khuỷu tay.
6. Thăm khám thường xuyên
Thăm khám định kỳ giúp phát hiện các dấu hiệu viêm khớp và có phác đồ điều trị kịp thời, tránh ảnh hưởng đến khả năng vận động, làm giảm chất lượng cuộc sống. Hãy ưu tiên khám tại những địa điểm sở hữu máy móc hiện đại, chẳng hạn như Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Nhờ trang bị hệ thống cộng hưởng từ thế hệ mới Magnetom Amira BioMatrix, hệ thống X-quang treo trần DigiRAD-FP, máy đo loãng xương bằng tia X Horizon W,... hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán và điều trị các bệnh về xương khớp chính xác, hiệu quả.
Viêm khớp có di truyền không? Một số loại viêm khớp chứa yếu tố di truyền. Tuy nhiên, bạn vẫn có thể phòng bệnh bằng cách điều chỉnh lối sống khoa học, chế độ dinh dưỡng hợp lý. Ngoài ra, bổ sung dưỡng chất chuyên biệt như Eggshell Membrane, Collagen Type 2 không biến tính & Collagen Peptide thủy phân,... cũng đã được chứng minh có hiệu quả bảo vệ, tái tạo sụn khớp; làm chậm quá trình thoái hóa khớp.
