Hiện nay, khoảng 35 triệu người trên toàn cầu chịu ảnh hưởng bởi bệnh sán lá gan. Bệnh do hai nhóm ký sinh trùng chính gây ra, gồm sán lá gan nhỏ (họ Opisthorchiidae) và lớn (họ Fasciolidae), mỗi loại đều có nguồn lây, mức độ tổn thương gan khác nhau. Cùng theo dõi bài viết sau của ECO Pharma để hiểu rõ về đường lây truyền, triệu chứng điển hình, từ đó có biện pháp phòng ngừa hiệu quả.
Bệnh sán lá gan là gì?
Sán lá gan là loại giun dẹp kí sinh có thể lây nhiễm và gây tổn thương gan, túi mật và ống dẫn mật. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, ấu trùng di chuyển đến gan, phát triển thành sán trưởng thành và ký sinh trong đường mật, gây viêm, cản trở lưu thông dịch mật, làm suy giảm chức năng gan.
Không chỉ ký sinh ở người, loại sán này còn tồn tại trên nhiều loài động vật ăn cỏ và động vật thủy sinh. Con người mắc bệnh chủ yếu do ăn phải thực phẩm hoặc uống nước chứa ấu trùng sán.
Các loại sán lá gan thường gặp ở người
Sán gây bệnh thường được phân thành hai nhóm chính:
1. Sán lá gan nhỏ
Sán lá gan nhỏ thuộc họ Opisthorchiidae, gồm ba loài gây bệnh chính là Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini và Opisthorchis felineus. Trong đó, Clonorchis sinensis lưu hành chủ yếu ở Trung Quốc, Hàn Quốc, miền Đông nước Nga, Đài Loan và miền Bắc Việt Nam; còn Opisthorchis viverrini phổ biến tại Lào và Đông Bắc Thái Lan.
Đây là nhóm gây bệnh phổ biến nhất với khoảng 35 triệu ca nhiễm trên toàn thế giới, tập trung chủ yếu tại châu Á. Tỷ lệ nhiễm tại Trung Quốc dao động 10-85% tùy khu vực; riêng hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây ghi nhận khoảng 8,5 triệu ca. Tại Đông Bắc Thái Lan, tỷ lệ nhiễm trung bình khoảng 22%, nhưng ở một số vùng lưu hành có thể đạt 60-80%, thậm chí 94%. Nguồn lây chủ yếu là cá nước ngọt sống, tái, chưa nấu chín. Nhiễm sán lâu ngày có thể gây viêm đường mật mãn tính, sỏi mật và làm tăng nguy cơ ung thư đường mật. (1)
2. Sán lá gan lớn
Sán lá gan lớn thuộc họ Fasciolidae, gồm Fasciola hepatica và Fasciola gigantica, thường ký sinh ở trâu, bò, cừu, dê nhưng vẫn có thể lây sang người.
Sán lớn hiện diện tại hơn 70 quốc gia, phân bố ở hầu hết các châu lục, ngoại trừ Nam Cực, đặc biệt phổ biến tại những vùng chăn nuôi gia súc. Con người thường nhiễm bệnh khi ăn rau thủy sinh còn sống, nhất là cải xoong, dùng rau tưới bằng nguồn nước ô nhiễm hoặc uống nước chứa ấu trùng sán. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, ấu trùng xuyên qua thành ruột, di chuyển đến nhu mô gan rồi vào đường mật. Người bệnh có thể sốt, đau hạ sườn phải, gan to, tăng bạch cầu ái toan; nếu không điều trị, bệnh có nguy cơ gây viêm đường mật, tắc mật hoặc áp xe gan.
Giai đoạn phát triển bệnh sán lá gan
Sau khi nuốt phải ấu trùng từ thực phẩm hoặc nguồn nước nhiễm bẩn, ký sinh trùng sẽ phát triển qua nhiều giai đoạn trong cơ thể. Mỗi giai đoạn có đặc điểm bệnh sinh và biểu hiện lâm sàng khác nhau.
1. Giai đoạn 1 - Nuốt phải ấu trùng sán
Bệnh khởi phát khi người bệnh ăn rau thủy sinh sống, thực phẩm hoặc uống nước chứa ấu trùng. Tại ruột non, ấu trùng thoát nang, xuyên qua thành ruột và bắt đầu di chuyển đến gan. (2)
2. Giai đoạn 2 - Sán non di chuyển đến gan (giai đoạn cấp)
Sau khi vượt qua thành ruột, ấu trùng đi qua ổ bụng để vào nhu mô gan. Quá trình này gây tổn thương tế bào gan và kích hoạt phản ứng viêm. Giai đoạn cấp thường kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. (3)
Người bệnh có thể sốt, đau hạ sườn phải, buồn nôn, nôn, chán ăn, mệt mỏi, gan to, tăng bạch cầu ái toan.
3. Giai đoạn 3 - Sán trưởng thành ký sinh trong đường mật
Khoảng 3-4 tháng sau khi nhiễm, sán non di chuyển vào đường mật và phát triển thành sán trưởng thành. Chúng bám vào niêm mạc đường mật để hút chất dinh dưỡng và đẻ trứng. Nếu không điều trị, sán có thể tồn tại trong cơ thể nhiều năm.
4. Giai đoạn 4 - Nhiễm sán mãn tính
Khi ký sinh kéo dài trong đường mật, bệnh chuyển sang giai đoạn mãn tính. Sán với trứng tồn tại lâu ngày gây viêm kéo dài, làm cản trở lưu thông dịch mật, tổn thương đường mật.
Lúc này, người bệnh thường có biểu hiện đau hạ sườn phải tái phát, viêm đường mật, vàng da, vàng mắt, rối loạn tiêu hóa, thiếu máu và tắc mật. Nếu chậm trễ điều trị có thể dẫn đến xơ hóa đường mật và suy giảm chức năng gan.
5. Giai đoạn 5 - Xuất hiện biến chứng
Không được điều trị kịp thời, bệnh có thể gây viêm đường mật, áp xe gan, xơ hóa đường mật, tắc mật kéo dài, rối loạn chức năng túi mật và làm tăng nguy cơ ung thư đường mật ở người nhiễm sán lá gan nhỏ lâu năm.
Phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ giúp loại bỏ ký sinh trùng, hạn chế tổn thương gan, giảm nguy cơ biến chứng.
Sán lá gan lây qua đường nào?
Sán lá gan không lây trực tiếp từ người sang người. Bệnh chỉ xảy ra khi con người nuốt phải ấu trùng sán có trong thực phẩm hoặc nguồn nước ô nhiễm.
Tùy từng loài sán, đường lây truyền có sự khác nhau:
- Sán lá gan nhỏ: Lây chủ yếu khi ăn cá nước ngọt sống, tái, gỏi hoặc chưa nấu chín.
- Sán lá gan lớn: Lây qua rau thủy sinh sống (đặc biệt là cải xoong), rau được tưới bằng nước nhiễm ấu trùng hoặc uống nước chưa qua xử lý.
Dấu hiệu bệnh sán lá gan thường gặp
Triệu chứng của sán lá gan thay đổi theo giai đoạn nhiễm, số lượng ký sinh trùng và mức độ tổn thương gan hay đường mật. Giai đoạn đầu thường ít biểu hiện hoặc chỉ có triệu chứng nhẹ nên bệnh dễ bị bỏ sót. (4)
Các dấu hiệu thường gặp gồm:
- Đau hạ sườn phải: Đây là triệu chứng điển hình nhất. Cơn đau xuất hiện khi ấu trùng di chuyển qua nhu mô gan hoặc khi sán trưởng thành gây viêm, kích thích và tắc nghẽn đường mật.
- Buồn nôn, nôn và tiêu chảy: Thường gặp trong giai đoạn cấp hoặc khi đường mật bị viêm, tắc.
- Sốt: Xuất hiện do phản ứng viêm trong giai đoạn cấp hoặc khi có viêm đường mật.
- Nổi mề đay, phát ban: Phản ứng xảy ra do cơ thể dị ứng với ký sinh trùng, thường xuất hiện khi ấu trùng đang di chuyển trong gan.
- Mệt mỏi, chán ăn: Người bệnh cảm thấy uể oải, khả năng tập trung kém và giảm sức lao động do bị viêm kéo dài.
- Sụt cân: Thường thấy ở người nhiễm mãn tính do chán ăn và hấp thu dưỡng chất kém.
Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám nếu có dấu hiệu đau hạ sườn phải kéo dài, sốt, buồn nôn, nổi mề đay hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, đặc biệt khi có một trong các yếu tố nguy cơ như:
- Thường xuyên ăn cá nước ngọt sống, tái, chưa nấu chín
- Ăn rau thủy sinh sống
- Uống nước chưa được xử lý
- Sinh sống hoặc từng đến khu vực lưu hành bệnh sán lá gan.
Chẩn đoán sán lá gan như thế nào?
Để chẩn đoán sán lá gan, bác sĩ sẽ kết hợp đánh giá triệu chứng lâm sàng, tiền sử phơi nhiễm với các xét nghiệm cận lâm sàng nhằm xác định chính xác tác nhân gây bệnh và tổn thương gan, đường mật.
1. Khai thác triệu chứng cùng yếu tố nguy cơ
Bác sĩ sẽ đánh giá các triệu chứng như đau hạ sườn phải, sốt, buồn nôn, vàng da, nổi mề đay, rối loạn tiêu hóa. Đồng thời, hỏi thêm về các yếu tố nguy cơ nhiễm ký sinh trùng, bao gồm:
- Ăn rau thủy sinh sống, chưa nấu chín, đặc biệt là cải xoong
- Ăn cá nước ngọt sống, tái, chưa chế biến kỹ
- Uống nước chưa đun sôi, chưa xử lý
- Sinh sống, làm việc hoặc từng đến vùng có dịch bệnh lưu hành
Thông tin này giúp định hướng chẩn đoán và lựa chọn xét nghiệm phù hợp.
2. Xét nghiệm máu
- Công thức máu (CBC): Ở giai đoạn cấp, dấu hiệu gợi ý quan trọng là tăng bạch cầu ái toan, đôi khi chiếm 20-80% tổng số bạch cầu.
- Sinh hóa gan: Được thực hiện để đánh giá tổn thương gan và tình trạng ứ mật thông qua các chỉ số AST, ALT, ALP, GGT, bilirubin toàn phần.
3. Chẩn đoán hình ảnh
Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh giúp phát hiện tổn thương tại gan và hệ thống đường mật, đồng thời đánh giá biến chứng nếu có.
- Siêu âm ổ bụng: Phát hiện gan to, tổn thương nhu mô gan, giãn hoặc dày thành đường mật.
- Chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ: Được chỉ định khi cần đánh giá chi tiết tổn thương hoặc nghi ngờ áp xe gan, tắc mật cùng các biến chứng khác.
4. Xét nghiệm xác định ký sinh trùng
Để khẳng định chẩn đoán, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc nhiều xét nghiệm chuyên biệt:
- Xét nghiệm phân: Tìm trứng sán, có giá trị khi sán đã trưởng thành và bắt đầu đẻ trứng.
- Xét nghiệm miễn dịch: Phát hiện kháng nguyên hoặc kháng thể của sán trong máu, ngay cả khi xét nghiệm phân chưa phát hiện trứng.
- Xét nghiệm sinh học phân tử: Phát hiện vật liệu di truyền của ký sinh trùng với độ nhạy và độ đặc hiệu cao, hỗ trợ xác định chính xác loài sán.
Nếu xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng, người bệnh nên đến cơ sở y tế uy tín thăm khám và làm xét nghiệm sán lá gan sớm.
Hiện nay, Trung tâm Xét nghiệm, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM triển khai đầy đủ các xét nghiệm chẩn đoán ký sinh trùng. Dựa trên kết quả, bác sĩ có thể xác định người bệnh nhiễm sán nhỏ hay lớn, qua đó xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.
Đối với sán lá gan nhỏ, người bệnh thường được chỉ định xét nghiệm phân hoặc dịch tá tràng để tìm trứng sán. Với sán lớn, ngoài xét nghiệm phân, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm miễn dịch ELISA nhằm phát hiện kháng thể đặc hiệu trong huyết thanh. ELISA (xét nghiệm miễn dịch hấp phụ gắn men) giúp định lượng kháng thể IgG và IgE do cơ thể tạo ra khi nhiễm sán. Phương pháp này giúp phát hiện sán từ giai đoạn sớm với độ chính xác cao, kể cả khi trứng sán chưa xuất hiện trong mẫu phân.
Sán lá gan có nguy hiểm không?
Sán lá gan là bệnh ký sinh trùng có thể gây tổn thương gan và đường mật nghiêm trọng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.
Sau khi xâm nhập vào cơ thể, ấu trùng sán xuyên qua thành ruột, di chuyển đến nhu mô gan rồi ký sinh trong đường mật. Tại đây, ký sinh trùng gây viêm, làm tổn thương tế bào gan và cản trở lưu thông dịch mật. Sau khoảng 4-6 tháng, sán trưởng thành bắt đầu đẻ trứng, có thể sống trong đường mật 20-30 năm nếu không được điều trị, làm tăng nguy cơ viêm mãn tính và tổn thương gan mật kéo dài.
Ở giai đoạn cấp, người bệnh có thể sốt, đau hạ sườn phải, buồn nôn, nôn, gan to, mệt mỏi và tăng bạch cầu ái toan. Nếu không được điều trị, bệnh có thể chuyển sang giai đoạn mãn tính với các biến chứng như viêm đường mật, tắc mật, đau hạ sườn phải tái phát, vàng da, vàng mắt, thiếu máu, xơ hóa đường mật hoặc xơ gan. Người nhiễm sán nhỏ kéo dài còn có nguy cơ mắc ung thư đường mật.
Mặc dù sán lá gan hiếm khi gây tử vong khi được điều trị đúng phác đồ, chẩn đoán muộn có thể khiến tổn thương gan, đường mật nặng hơn, ảnh hưởng lâu dài đến chức năng gan và chất lượng sống.
Điều trị bệnh sán lá gan
Điều trị sớm giúp loại bỏ sán và trứng sán, giảm triệu chứng, ngăn ngừa tổn thương gan, đường mật. Phác đồ điều trị được lựa chọn dựa trên loài ký sinh trùng, mức độ nhiễm và biến chứng đi kèm.
- Điều trị bằng thuốc đặc hiệu: Triclabendazole là thuốc điều trị đặc hiệu được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo đối với bệnh sán lá gan lớn. Thuốc có hiệu quả trên cả ấu trùng và sán trưởng thành, nên có thể dùng ở giai đoạn cấp, mãn tính. Thuốc giúp loại bỏ sán, giảm viêm tại gan, đường mật; cải thiện những triệu chứng như đau bụng, sốt, mệt mỏi, đồng thời hạn chế nguy cơ xơ hóa gan và biến chứng gan mật lâu dài. Phần lớn người bệnh đáp ứng tốt nếu được chẩn đoán và điều trị sớm.
- Điều trị biến chứng: Ngoài thuốc diệt ký sinh trùng, bác sĩ sẽ đánh giá chức năng gan, mức độ tắc mật, viêm đường mật, thiếu máu và tình trạng dinh dưỡng để phát hiện, xử trí biến chứng nếu có. Trường hợp tắc mật nặng, viêm đường mật kéo dài hoặc xuất hiện biến chứng khác, người bệnh có thể cần can thiệp nội soi hay phẫu thuật.
- Theo dõi sau điều trị: Sau khi hoàn tất điều trị, cần tái khám theo lịch hẹn để đánh giá hiệu quả, phát hiện sớm nguy cơ tái nhiễm. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, phân tìm trứng sán, siêu âm hoặc thực hiện các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khi cần. Theo dõi giúp xác nhận sán lá gan đã được loại bỏ hoàn toàn hay chưa, đồng thời đánh giá mức độ hồi phục của gan và đường mật.
- Phòng ngừa tái nhiễm: Ngay cả khi đã điều trị khỏi, người bệnh vẫn có nguy cơ tái nhiễm nếu tiếp tục tiếp xúc với nguồn lây. Để phòng ngừa, cần tránh ăn cá nước ngọt, rau thủy sinh sống, chưa nấu chín; chỉ uống nước sạch đã qua xử lý; rửa kỹ thực phẩm trước khi chế biến và tuân thủ nguyên tắc vệ sinh an toàn thực phẩm.
Cách phòng ngừa sán lá gan
Để giảm nguy cơ nhiễm sán và ngăn chặn ký sinh trùng lây lan, cần thực hiện các biện pháp phòng bệnh sán lá gan sau:
- Ăn chín, uống sôi: Không ăn cá sống, gỏi cá, cá tái, cá chưa được nấu chín. Chỉ uống nước đã đun sôi hoặc nước đạt tiêu chuẩn an toàn.
- Nấu chín rau thủy sinh: Không ăn sống các loại rau mọc dưới nước như cải xoong, rau ngổ, rau muống nước tại vùng có nguy cơ. Rau xanh phải được rửa kỹ bằng nước sạch và nấu chín trước khi dùng.
- Đảm bảo vệ sinh khi chế biến thực phẩm: Sử dụng riêng dao, thớt cho thực phẩm sống và thực phẩm chín để hạn chế nhiễm chéo ký sinh trùng.
- Quản lý nguồn phân và vật nuôi: Không dùng phân người, phân gia súc chưa xử lý để bón cây, nuôi thủy sản; đồng thời xử lý chất thải chăn nuôi đúng quy định nhằm hạn chế trứng sán phát tán ra môi trường.
- Khám và tẩy ký sinh trùng theo chỉ định: Người sống tại vùng lưu hành hoặc có nguy cơ phơi nhiễm cao nên khám sức khỏe định kỳ và chỉ sử dụng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ.
- Khám sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ: Nếu xuất hiện đau hạ sườn phải kéo dài, sốt, rối loạn tiêu hóa, nổi mề đay hoặc tăng bạch cầu ái toan, cần đến cơ sở y tế để được xét nghiệm và điều trị kịp thời.
Mặc dù có thể gây nhiều biến chứng tại gan và đường mật, bệnh sán lá gan vẫn được điều trị hiệu quả nếu phát hiện sớm. Thực hiện ăn chín, uống sôi, giữ vệ sinh an toàn thực phẩm và thăm khám kịp thời khi có dấu hiệu nghi ngờ sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, bảo vệ sức khỏe gan, mật lâu dài.
