Các biến chứng thủy đậu nguy hiểm thường gặp

Thủy đậu – dân gian Việt Nam gọi là trái rạ, là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Varicella-zoster gây ra. Đa số tiến triển lành tính, nhưng những người miễn dịch yếu hoặc bị bội nhiễm có thể gặp phải các biến chứng nghiêm trọng. Cùng ECO Pharma tìm hiểu các biến chứng thủy đậu thường gặp ngay sau đây.

Các biến chứng thủy đậu thường gặp

Các biến chứng của thủy đậu thường gặp có thể từ nhẹ đến nặng, tùy thuộc vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe và cách chăm sóc của người bệnh. Những biến chứng này thường xảy ra do bị bội nhiễm, rối loạn miễn dịch, ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể. (1)

1. Bội nhiễm

Bội nhiễm là biến chứng thường gặp nhất của thủy đậu, xảy ra khi các nốt mụn nước bị vỡ và nhiễm trùng do vi khuẩn có hại từ môi trường như tụ cầu khuẩn hoặc liên cầu khuẩn. Người bệnh gãi nhiều do ngứa sẽ làm tổn thương da, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào vết thương hở. Các nốt mụn nước bị bội nhiễm sẽ sưng đỏ, có mủ, gây đau và để lại sẹo lõm vĩnh viễn trên da sau khi lành.

2. Các biến chứng thần kinh nguy hiểm

Virus Varicella-zoster có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương và gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm:

• Viêm não, viêm màng não: Đây là biến chứng thần kinh nghiêm trọng, dù hiếm gặp nhưng tỷ lệ tử vong cao. Virus thủy đậu tấn công vào hệ thần kinh trung ương gây ra viêm não hoặc viêm màng não. Bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng như sốt cao liên tục, đau đầu dữ dội, co giật, rối loạn tri giác, mất thăng bằng, nói ngọng, co giật và hôn mê. (2)
• Hội chứng Reye: Hội chứng Reye là biến chứng hiếm gặp và nguy hiểm gây phù não và tổn thương gan nghiêm trọng dẫn đến lú lẫn, co giật, mất ý thức. Tình trạng này có thể xảy ra ở trẻ em và thanh thiếu niên dùng aspirin trong thời gian bị thủy đậu.

2. Viêm phổi

Viêm phổi do virus thủy đậu thường xảy ra ở người có hệ miễn dịch suy yếu, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi, hút thuốc mạn tính, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và suy giảm miễn dịch. Virus thủy đậu có thể tấn công vào các tế bào phế nang phổi gây ra viêm phổi kẽ. Các triệu chứng bao gồm sốt cao, ho khan, khó thở, tức ngực và có thể dẫn đến suy hô hấp cấp.

Nghiên cứu cho thấy, nếu bệnh thủy đậu phát triển ở người lớn, các biến chứng về phổi sẽ phát triển ở 5% – 15% các trường hợp. Thông thường, các triệu chứng như ho, khó thở, đau ngực và ho ra máu phát triển từ 1 – 6 ngày sau khi phát ban trên da. Ho ra máu xảy ra chỉ vài giờ sau khi phát ban trên da. Một số ít nghiên cứu đã báo cáo các triệu chứng phổi trước khi xuất hiện phát ban.

3. Biến chứng ở phụ nữ mang thai và thai nhi

Phụ nữ mang thai là đối tượng có nguy cơ cao gặp biến chứng của bệnh thủy đậu. Virus có thể lây truyền sang thai nhi gây ra những hậu quả nghiêm trọng.

Đối với mẹ

Phụ nữ mang thai mắc bệnh thủy đậu có nguy cơ mắc nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau như viêm gan, viêm màng đáy mắt nhưng phổ biến nhất là viêm phổi. Viêm phổi ở bà bầu có thể gây suy hô hấp, nguy cơ sảy thai hoặc sinh non, thậm chí tử vong. Do đó, phụ nữ mang thai mắc thủy đậu cần phải có sự can thiệp y tế khẩn cấp.

Đối với thai nhi

Đối với thai nhi, nguy cơ thủy đậu biến chứng phụ thuộc vào thời điểm nhiễm trùng xảy ra.

• 3 tháng đầu: Nếu phụ nữ mang thai mắc thủy đậu trong 3 tháng đầu thai kỳ, virus có thể lây truyền qua nhau thai và gây ra hội chứng thủy đậu bẩm sinh ở thai nhi. Biến chứng thủy đậu này có thể dẫn đến dị tật bẩm sinh nghiêm trọng như teo cơ, sẹo da, đầu nhỏ, đục thủy tinh thể, thậm chí là tổn thương não. Những thay đổi này có thể được phát hiện trên siêu âm trước khi sinh.
• 3 tháng giữa: Nguy cơ dị tật ở thai nhi khi mẹ mắc bệnh trong giai đoạn này thấp hơn so với 3 tháng đầu, nhưng virus vẫn có thể gây tổn thương cho thai nhi.
• Gần ngày sinh: Nếu mẹ mắc thủy đậu từ 5 ngày trước đến 2 ngày sau sinh, trẻ sơ sinh có thể bị thủy đậu sơ sinh. Tình trạng này rất nguy hiểm do hệ miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện để chống lại virus dẫn đến tổn thương đa cơ quan, viêm phổi và tỷ lệ tử vong cao.

4. Các biến chứng hiếm gặp khác

Ngoài ra, thủy đậu còn có thể gây ra một số biến chứng của thủy đậu hiếm gặp nhưng nguy hiểm như:

• Viêm gan: Virus thủy đậu có thể gây viêm gan, đặc biệt ở những người có hệ miễn dịch suy yếu. Bệnh nhân có thể có các triệu chứng như mệt mỏi, chán ăn, vàng da và vàng mắt.
• Xuất huyết: Biến chứng xuất huyết xảy ra khi virus gây rối loạn đông máu. Các triệu chứng bao gồm xuất huyết dưới da, chảy máu cam, chảy máu chân răng và có thể xuất huyết nội tạng, gây nguy hiểm đến tính mạng.
• Nhiễm trùng máu: Đây là một biến chứng cực kỳ nguy hiểm, xảy ra khi vi khuẩn từ các nốt mụn nước bội nhiễm xâm nhập vào máu và lan truyền khắp cơ thể. Nhiễm trùng máu có thể dẫn đến sốc nhiễm khuẩn và suy đa tạng, với tỷ lệ tử vong rất cao.

Biến chứng muộn của thủy đậu – Zona thần kinh

Nếu đã từng bị thủy đậu, bạn có nguy cơ mắc một biến chứng gọi là zona thần kinh. Virus varicella-zoster vẫn tồn tại trong các tế bào thần kinh sau khi phát ban thủy đậu đã khỏi. Nhiều năm sau, virus có thể tái phát và gây ra zona thần kinh, đặc trưng bởi phát ban đau rát, mụn nước tập trung thành dải ở một bên cơ thể, dọc theo đường đi của dây thần kinh.

Virus này dễ tái phát hơn ở người lớn tuổi và những người có hệ miễn dịch suy yếu. Cơn đau do bệnh zona có thể kéo dài rất lâu sau khi mụn nước đã lành và có thể rất nghiêm trọng. Tình trạng này được gọi là đau dây thần kinh sau zona.

Ai có nguy cơ cao bị các biến chứng thủy đậu?

Không phải ai mắc thủy đậu cũng sẽ gặp biến chứng. Tuy nhiên, một số đối tượng có nguy cơ cao hơn và cần được theo dõi sát sao bao gồm:

• Trẻ sơ sinh có mẹ không mắc bệnh thủy đậu hoặc không tiêm vắc xin.
• Thanh thiếu niên trên 18 tuổi.
• Người lớn.
• Phụ nữ mang thai.
• Những người có hệ miễn dịch suy yếu (khả năng chống lại vi trùng và bệnh tật của cơ thể) do bệnh tật hoặc thuốc men. Ví dụ những người mắc HIV/AIDS hoặc ung thư; những bệnh nhân đã được ghép tạng; những người đang điều trị bằng hóa trị, thuốc ức chế miễn dịch hoặc sử dụng steroid trong thời gian dài.

Các dấu hiệu biến chứng của thủy đậu cần nắm

Người bệnh hãy đến bệnh viện thăm khám ngay lập tức nếu xuất hiện các triệu chứng sau:

• Sốt cao liên tục trên 39 độ C.
• Đau đầu dữ dội, co giật, lơ mơ, hôn mê.
• Khó thở, thở nhanh, tức ngực.
• Nốt phỏng mưng mủ lan rộng, chảy máu.
• Nôn ói nhiều, không ăn uống được.
• Phát ban xuất hiện ở vùng mắt, miệng, bộ phận sinh dục, hậu môn.

Hướng dẫn cách giảm thiểu biến chứng nguy hiểm của thủy đậu

Để giảm thiểu biến chứng nguy hiểm của thủy đậu, việc chủ động phòng ngừa bằng cách tiêm vắc xin, chăm sóc khi bị bệnh hoặc xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp đóng vai trò quan trọng:

1. Tiêm phòng thủy đậu chủ động

Tiêm vắc xin là phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa thủy đậu. Vắc xin thủy đậu giúp cơ thể tạo ra kháng thể chống lại virus varicella-zoster, giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC Mỹ), hai liều vắc xin có hiệu quả phòng bệnh lên đến hơn 90%. Ngay cả khi đã tiêm vắc xin mà vẫn bị bệnh, các triệu chứng cũng thường nhẹ hơn, ít nốt mụn nước hơn và nguy cơ biến chứng cũng thấp hơn rất nhiều.

Tại Mỹ, có hai loại vắc xin thủy đậu được cấp phép sử dụng:

• Varivax: Chỉ chứa vắc xin thủy đậu, được dùng cho người từ 1 tuổi trở lên.
• ProQuad (MMRV): Vắc xin kết hợp thủy đậu với sởi, quai bị và rubella, dành cho trẻ em từ 1 đến 12 tuổi.

Lịch tiêm chủng và đối tượng cần tiêm

• Trẻ em: Theo lịch tiêm chủng định kỳ, trẻ em sẽ tiêm hai liều vắc xin thủy đậu. Liều đầu tiên từ 12 – 15 tháng tuổi và liều thứ hai từ 4 – 6 tuổi.
• Thanh thiếu niên và người lớn: Những người từ 13 tuổi trở lên chưa từng tiêm phòng nên tiêm hai liều vắc xin cách nhau ít nhất 4 tuần.

Nếu bạn không nhớ mình đã từng mắc thủy đậu hay đã tiêm vắc xin chưa, bác sĩ có thể làm xét nghiệm máu để kiểm tra kháng thể. Đối với một số trẻ em từ 12 – 23 tháng tuổi, vắc xin kết hợp MMRV có thể làm tăng nguy cơ sốt và co giật sau tiêm. Vì thế, ba mẹ hãy thảo luận với bác sĩ để cân nhắc những lợi ích và rủi ro của loại vắc xin này.

Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC có đầy đủ vắc xin ngừa thủy đậu cho trẻ em và người lớn như vắc xin Varivax của Mỹ, vắc xin Varicella của Hàn Quốc, vắc xin Varilix của Bỉ. VNVC có hàng trăm trung tâm tiêm chủng vắc xin trải dài trên khắp mọi miền tổ quốc, với hơn 11 triệu liều vắc xin các loại, phòng chống hơn 40 bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Trung tâm tiêm chủng vắc xin cho trẻ em và người lớn VNVC cam kết bình ổn giá, không tăng giá khi vắc xin khan hiếm, quy trình tiêm chủng khép kín, đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng giỏi chuyên môn, giàu kinh nghiệm.

2. Chăm sóc đúng cách khi bị bệnh

Khi bị thủy đậu, điều quan trọng nhất là bạn cần ở nhà, tránh đến trường học hoặc nơi làm việc cho đến khi tất cả các nốt mụn nước đã khô, đóng vảy hoàn toàn. Quá trình này thường mất khoảng 5 ngày kể từ khi các nốt mụn đầu tiên xuất hiện.

Dưới đây là những cách bạn có thể tự chăm sóc tại nhà để giảm nhẹ các triệu chứng của bệnh:

• Uống nhiều chất lỏng: Giữ cơ thể đủ nước là rất quan trọng. Bạn có thể thử cho trẻ ăn kem que nếu bé không chịu uống nước.
• Dùng thuốc giảm đau và hạ sốt: Dùng paracetamol để giúp giảm đau và khó chịu.
• Hạn chế gãi ngứa: Cắt móng tay cho trẻ, đeo tất tay vào ban đêm để ngăn trẻ gãi, tránh làm vỡ các nốt mụn nước, ngăn ngừa nhiễm trùng và sẹo.
• Sử dụng kem và gel làm mát: Bạn có thể mua các loại kem hoặc gel làm mát tại nhà thuốc để giúp làm dịu cảm giác ngứa ngáy trên da.
• Tham khảo ý kiến dược sĩ về thuốc kháng histamine: Nếu cảm giác ngứa quá nhiều, hãy hỏi ý kiến của dược sĩ về việc dùng thuốc kháng histamine để giảm ngứa hiệu quả.
• Tắm bằng nước mát: Tắm bằng nước mát và thấm khô da nhẹ nhàng (không chà xát) để làm dịu da.
• Mặc quần áo rộng rãi: Chọn quần áo rộng, thoáng mát để giảm ma sát lên da và tránh kích ứng.
• Cách ly: Hạn chế tiếp xúc với người xung quanh, đặc biệt là phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người có hệ miễn dịch yếu để tránh lây lan virus.

Ngoài ra, khi bị bệnh bạn tuyệt đối không dùng ibuprofen, trừ khi có chỉ định của bác sĩ, vì loại thuốc này có thể gây ra các bệnh nhiễm trùng da nghiêm trọng khi mắc thủy đậu. Hơn nữa, ba mẹ không cho trẻ dưới 16 tuổi uống aspirin. Điều này có thể gây ra hội chứng Reye, một biến chứng hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm. Đặc biệt, tuyệt đối không gãi các nốt mụn nước, làm vỡ mụn, gây nhiễm trùng và để lại sẹo vĩnh viễn trên da.

3. Chế độ dinh dưỡng phù hợp

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hệ thống miễn dịch, chữa lành da và tăng cường sức đề kháng trong quá trình mắc bệnh thủy đậu. Khi bị thủy đậu bạn nên ăn những thực phẩm sau:

• Trái cây: Các loại trái cây họ cam quýt giàu vitamin C giúp tăng cường hệ miễn dịch. Ngoài ra, bạn nên ăn đu đủ, xoài và ổi vì chúng chứa nhiều folate, kali, vitamin A, vitamin K, hỗ trợ quá trình chữa lành.
• Rau củ: Rau lá xanh như rau chân vịt, cà rốt, ớt chuông, bông cải xanh cung cấp vitamin A, vitamin C, vitamin K, sắt và canxi, những dưỡng chất thiết yếu giúp cơ thể phục hồi.
• Protein: Protein đóng vai trò quan trọng trong việc sửa chữa và tái tạo các mô bị tổn thương. Bạn nên bổ sung các nguồn protein lành mạnh như đậu lăng, đậu phụ và sữa chua để tăng tốc độ phục hồi.
• Sản phẩm từ sữa: Sữa, phô mai và sữa bơ là nguồn cung cấp canxi dồi dào, giúp thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào da, hạn chế sẹo, vết thâm.
• Chất béo lành mạnh: Các loại hạt như hạnh nhân, quả óc chó, hạt lanh, hạt chia và dầu oliu chứa chất béo lành mạnh, giúp hỗ trợ hệ miễn dịch, giảm viêm.
• Cung cấp đủ nước: Uống đủ nước là rất quan trọng vì thủy đậu có thể gây sốt cao và mất nước. Hãy uống nhiều nước lọc, nước ép trái cây tươi (không thêm đường) để bù đắp lượng chất lỏng đã mất và ngăn ngừa biến chứng.

Đồng thời, người bệnh cần tránh ăn đồ cay nóng, nhiều dầu mỡ, gia vị, thực phẩm nhiều đường và chế biến sẵn vì sẽ làm chậm quá trình phục hồi. Bạn hãy hạn chế đồ uống có ga, nước ép đóng hộp, các loại bánh ngọt, kem và sô cô la; Tránh các loại thực phẩm dễ gây dị ứng như đậu phộng, hải sản và trứng do nguy cơ gây ra phản ứng dị ứng, làm trầm trọng thêm các triệu chứng của bệnh.

Mặc dù là bệnh lành tính nhưng nếu không được chăm sóc và điều trị đúng cách, bệnh có thể gây ra các biến chứng thủy đậu như bội nhiễm da, sẹo vĩnh viễn, viêm phổi, viêm não hay ảnh hưởng đến thai nhi. Trước khi có vắc xin, thủy đậu đã gây ra hàng ngàn ca nhập viện và tử vong mỗi năm. Do đó, chủ động tiêm phòng vắc xin đầy đủ, chăm sóc đúng cách khi mắc bệnh, xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học và theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường là biện pháp hiệu quả giúp phòng ngừa, giảm thiểu những rủi ro.