Khó ngủ là một dạng rối loạn giấc ngủ phổ biến, có thể xảy ra ở mọi đối tượng. Ban đầu, tình trạng này chỉ gây mệt mỏi nhất thời, nhưng về lâu dài có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nguy hiểm như suy giảm chức năng não, huyết áp cao, nhồi máu cơ tim... Vậy khó ngủ nên làm gì để khắc phục và tránh gây hại về sau? Bạn có thể theo dõi bài viết này của ECO Pharma để hiểu rõ hơn.

Khó ngủ là gì?
Khó ngủ là tình trạng mất nhiều thời gian để chìm vào giấc ngủ, thường phải trằn trọc lâu mới ngủ được. Người bị khó ngủ cũng thường ngủ không sâu giấc, cảm thấy mệt mỏi, uể oải vào ban ngày. Thời gian để cơ thể chuyển từ trạng thái hoàn toàn tỉnh táo sang trạng thái ngủ bị tác động bởi nhiều yếu tố. Trong đó, các yếu tố như độ tuổi và giới tính là một phần quan trọng.
Về độ tuổi, trẻ em và thanh thiếu niên, có thể ngủ thiếp đi chỉ trong vòng 5 đến 10 phút. Người trưởng thành cần khoảng 10 - 20 phút. Người trên 60 tuổi có thể cần đến 30 phút hoặc lâu hơn để chìm vào giấc ngủ.
Về giới tính, nam giới và nữ giới có thể có thời gian đi vào giấc ngủ khác nhau. Các nghiên cứu cho thấy phụ nữ thường mất nhiều thời gian hơn nam giới để chìm vào giấc ngủ ngon, đặc biệt là đối với phụ nữ cao tuổi.
Khó ngủ có phải là mất ngủ không?
Phân loại Rối loạn Giấc ngủ Quốc tế (ICSD) đã phân loại rối loạn giấc ngủ dựa trên các triệu chứng, cách chúng ảnh hưởng đến người bệnh (sinh lý bệnh). Phiên bản sửa đổi mới nhất là ICSD-3R, phiên bản này cho biết mất ngủ là tình trạng khó ngủ và khó duy trì giấc ngủ. Vì thế, có thể hiểu khó ngủ chính là một biểu hiện của tình trạng mất ngủ. (1)
Nguyên nhân khó ngủ thường gặp
Khó ngủ có thể đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau, từ thói quen sinh hoạt hàng ngày cho đến các yếu tố môi trường, tâm lý,... cụ thể: (2)
1. Thói quen sinh hoạt và môi trường
- Lịch trình ngủ không ổn định: Thường xuyên thức khuya, ngủ nướng hoặc thay đổi giờ giấc ngủ liên tục làm rối loạn đồng hồ sinh học (nhịp sinh học).
- Sử dụng chất kích thích: Dùng caffeine (cà phê, trà, nước tăng lực) hoặc nicotine (có trong thuốc lá) gần giờ đi ngủ khiến hệ thần kinh bị kích thích.
- Sử dụng thiết bị điện tử: Ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính, TV làm ức chế sản sinh melatonin, hormone tự nhiên giúp cơ thể buồn ngủ.
- Ăn quá no trước khi ngủ: Ăn nhiều hoặc ăn đồ khó tiêu vào buổi tối dễ gây đầy bụng, ợ nóng, khó chịu khi nằm, từ đó gây khó ngủ.
- Môi trường ngủ không phù hợp: Phòng ngủ quá sáng, quá ồn, quá nóng hoặc quá lạnh.
2. Tâm lý bất thường
- Stress và lo âu: Áp lực từ công việc, học tập, tài chính hoặc mối quan hệ khiến não bộ liên tục hoạt động, khó đi vào trạng thái thư giãn.
- Rối loạn tâm lý: Trầm cảm, lo âu hay các biến cố tâm lý đột ngột thường đi kèm với triệu chứng mất ngủ mãn tính hoặc thức giấc giữa đêm.
3. Bệnh lý và yếu tố thể chất
- Đau mãn tính: Đau lưng, đau khớp, đau đầu khiến cơ thể không thể thư giãn để chìm vào giấc ngủ.
- Các bệnh khác: Trào ngược dạ dày thực quản (GERD), tiểu đường, bệnh tim mạch, hen suyễn hay dị ứng cũng ảnh hưởng đến giấc ngủ.
4. Tác dụng phụ của thuốc và thay đổi nội tiết
- Thuốc điều trị: Một số loại thuốc huyết áp, thuốc chống trầm cảm, thuốc corticoid hoặc thuốc cảm có thể gây ra tác dụng phụ khó ngủ.
- Thay đổi nội tiết tố: Phụ nữ trong thời kỳ mang thai, tiền mãn kinh hoặc trong chu kỳ kinh nguyệt thường gặp khó khăn trong việc chìm vào giấc ngủ.
Triệu chứng thường gặp khi khó ngủ
Khó ngủ không chỉ là việc nằm trằn trọc trên giường mà còn biểu hiện qua nhiều triệu chứng cả về thể chất lẫn tinh thần. Các triệu chứng bao gồm:
1. Biểu hiện vào ban đêm
- Khó đi vào giấc ngủ: Nằm trằn trọc quá 30 phút mà vẫn chưa ngủ được.
- Giấc ngủ chập chờn: Dễ bị giật mình thức giấc nhiều lần trong đêm và rất khó để ngủ lại.
- Thức dậy quá sớm: Tỉnh giấc từ sáng sớm và không thể tiếp tục ngủ.
- Cảm giác ngủ không sâu: Giấc ngủ chập chờn, mộng mị liên tục hoặc cảm giác như chưa từng ngủ sau khi thức dậy.
2. Biểu hiện vào ban ngày
- Mệt mỏi, uể oải: Cơ thể thiếu năng lượng, kiệt sức ngay cả khi không vận động nặng.
- Suy giảm tập trung: Khó ghi nhớ, giảm chú ý, phản xạ chậm và giảm hiệu suất công việc hay học tập.
- Thay đổi tâm trạng: Dễ tức giận, cáu gắt, lo âu, bồn chồn hoặc cảm thấy chán nản.
- Đau đầu, căng cơ: Thường xuyên bị nặng đầu, đau vai gáy hoặc đau nhức toàn thân.
- Buồn ngủ ngày: Luôn ngáp, buồn ngủ hoặc dễ ngủ gật vào ban ngày, đặc biệt khi ngồi yên hoặc lái xe.
Khó ngủ kéo dài có nguy hiểm không?
Tình trạng khó ngủ, ngủ không đủ giấc kéo dài gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nguy hiểm như:
- Huyết áp cao: Khó ngủ, ngủ ít hơn 5 đến 6 tiếng mỗi đêm có liên quan đến huyết áp cao. Giấc ngủ đóng vai trò trực tiếp trong việc điều chỉnh các hormone kiểm soát căng thẳng. Khi giấc ngủ bị gián đoạn, cơ thể sản sinh ra nhiều cortisol và các hormone gây căng thẳng khác, khiến huyết áp luôn ở mức cao ngay cả khi thức.
- Nhồi máu cơ tim và đột quỵ: Các vấn đề về giấc ngủ có thể làm tăng nguy cơ gặp phải các biến cố tim mạch gây tử vong. Những người ngủ ít hơn 6 tiếng mỗi đêm có tỷ lệ mắc bệnh tim mạch vành, ngừng tim và đột quỵ cao hơn so với những người ngủ từ 7 đến 8 tiếng. Hệ tim mạch cần giấc ngủ để phục hồi và tự điều chỉnh. Nếu thiếu ngủ, sự hao mòn sẽ tích lũy theo năm tháng và nguy cơ tăng lên theo thời gian.
- Tăng cân và béo phì: Khi khó ngủ và thiếu ngủ, nồng độ cortisol tăng lên, dẫn đến ăn nhiều hơn do căng thẳng. Ghrelin - hormone được sản xuất trong dạ dày kích thích cảm giác đói, sẽ tăng cao khi ngủ không đủ giấc. Leptin - hormone báo hiệu cảm giác no, sẽ giảm xuống. Tác động tổng hợp này dẫn đến việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm giàu calo, đặc biệt là carbohydrate và đường. Mệt mỏi cũng làm giảm hoạt động thể chất và động lực tập thể dục. Theo thời gian, những thay đổi về hormone và hành vi này góp phần đáng kể trong việc làm cơ thể tăng cân.
- Bệnh tiểu đường loại 2: Nghiên cứu đã chỉ ra rằng thiếu ngủ làm giảm độ nhạy cảm của insulin và làm suy yếu khả năng điều chỉnh lượng đường trong máu của cơ thể. Đây cũng chính là cơ chế trong bệnh tiểu đường loại 2. Những người thường xuyên ngủ ít hơn 6 tiếng mỗi đêm có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường loại 2 cao hơn đáng kể so với những người ngủ từ 7 đến 8 tiếng.
- Trầm cảm và lo âu: Mối quan hệ giữa giấc ngủ và sức khỏe tinh thần là hai chiều. Hiệp hội Lo âu và Trầm cảm Hoa Kỳ lưu ý rằng rối loạn lo âu có liên quan chặt chẽ với các vấn đề về giấc ngủ, trong đó việc thiếu ngủ mãn tính làm giảm khả năng chịu đựng của một người đối với các căng thẳng hàng ngày. (3)
- Suy giảm chức năng não: Sau một đêm khó ngủ, hầu hết mọi người đều trải qua tình trạng đầu óc mơ hồ, phản xạ chậm hơn và khó tập trung. Với tình trạng thiếu ngủ mãn tính, những dấu hiệu này càng trở nên nghiêm trọng hơn. Đặc biệt, lái xe hoặc vận hành máy móc khi buồn ngủ là một vấn đề tiềm ẩn nhiều nguy hiểm.
- Hệ miễn dịch suy yếu: Các nghiên cứu cho thấy những người ngủ ít hơn 6 tiếng mỗi đêm có nguy cơ bị cảm lạnh cao hơn đáng kể khi tiếp xúc với virus so với những người ngủ từ 7 tiếng trở lên. Thiếu ngủ kéo dài ảnh hưởng đến chức năng miễn dịch theo cách tương tự như căng thẳng mãn tính, khiến cơ thể suy yếu khả năng chống lại virus, vi khuẩn và các tác nhân gây bệnh khác.
- Giảm khả năng sinh sản: Giấc ngủ ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản ở cả nam và nữ. Nằm trằn trọc và ngủ ít hơn 7 tiếng mỗi đêm thường xuyên có thể làm giảm nồng độ testosterone ở nam giới và ảnh hưởng đến thời điểm rụng trứng ở phụ nữ. Hai điều này đều có thể khiến việc thụ thai trở nên khó khăn hơn.
Cách chẩn đoán
Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân gốc rễ gây khó ngủ thông qua việc thăm khám lâm sàng và hỏi về thói quen ngủ của bạn. Trong buổi khám, hãy cho bác sĩ biết về các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm chức năng bạn đang sử dụng. Một số loại thuốc và thực phẩm chức năng có thể gây kích thích quá mức và làm gián đoạn giấc ngủ nếu dùng quá gần giờ đi ngủ.
Ngoài ra, hãy cho bác sĩ biết nếu bạn đang gặp các vấn đề khác như trầm cảm, lo âu hoặc đau mãn tính. Những yếu tố này cũng có thể ảnh hưởng đến thời gian bạn cần để chìm vào giấc ngủ.
Để xác định nguyên nhân gây mất ngủ, bác sĩ có thể hướng dẫn bạn ghi nhật ký giấc ngủ. Hãy ghi lại các hoạt động trong ngày và thói quen ngủ của bạn. Ví dụ:
- Giờ đi ngủ
- Giờ thức dậy
- Lượng thức ăn và đồ uống đã tiêu thụ
- Tâm trạng
- Mức độ hoạt động thể chất
- Chất lượng giấc ngủ
Việc ghi chép lại những thông tin này giúp bác sĩ xác định chính xác những thói quen có thể gây ra các vấn đề về giấc ngủ.
Nếu nghi ngờ bạn mắc chứng ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên hoặc một rối loạn giấc ngủ khác, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện đo đa ký giấc ngủ. Với phương pháp này, bạn sẽ cần ngủ lại qua đêm tại bệnh viện. Bạn sẽ được đeo thiết bị trong khi ngủ để kiểm tra các chỉ số sau:
- Huyết áp
- Nhịp tim
- Nhịp thở
- Nồng độ oxy
- Sóng não
Cách khắc phục tình trạng khó ngủ
Dưới đây là một số điều bạn nên thực hiện để cải thiện tình trạng khó chìm vào giấc ngủ.
1. Điều chỉnh hành vi
Khi bị khó ngủ, người bệnh không nên cố ép bản thân phải ngủ ngay, vì điều này có thể làm tăng căng thẳng và khiến não càng tỉnh táo hơn. Thay vào đó, bạn nên hít thở sâu, thả lỏng toàn bộ cơ thể và thư giãn tâm trí. Nếu nằm quá 20 phút mà chưa ngủ được, hãy ra khỏi phòng và đọc sách dưới ánh sáng dịu nhẹ cho đến khi thấy buồn ngủ trở lại.
2. Hạn chế sử dụng thiết bị điện tử
Màn hình các thiết bị điện tử như điện thoại, máy tính bảng, laptop,... phát ra ánh sáng xanh bước sóng ngắn, đánh lừa não bộ rằng vẫn đang là ban ngày. Điều này khiến tuyến tùng giảm tiết melatonin, hormone điều hòa giấc ngủ tự nhiên, làm bạn cảm thấy không buồn ngủ. Vì thế, trước khi ngủ khoảng 1 tiếng, bạn không nên sử dụng các thiết bị điện tử để tránh tình trạng khó ngủ.
3. Thư giãn cơ thể và tinh thần
Để cơ thể và tinh thần dễ dàng đi vào giấc ngủ ngon, bạn có thể áp dụng một số cách dưới đây:
- Tắm nước ấm hoặc ngâm chân: Tắm hoặc ngâm chân bằng nước ấm trước khi ngủ khoảng 1–2 tiếng giúp cơ thể được thư giãn, giảm căng thẳng và dễ ngủ hơn.
- Thực hành bài tập thở 4-7-8: Hít vào bằng mũi trong 4 giây, giữ hơi thở trong 7 giây và thở ra từ từ bằng miệng trong 8 giây. Lặp lại 4–5 lần để làm chậm nhịp tim và ổn định hệ thần kinh.
- Viết nhật ký hoặc những suy nghĩ: Viết ra giấy những việc trong ngày, việc cần làm cho ngày mai hoặc những lo âu trong đầu để cảm thấy nhẹ nhõm hơn trước khi đặt lưng xuống giường.
- Nghe âm thanh thư giãn: Nghe nhạc không lời, tiếng ồn trắng hoặc tiếng mưa để làm dịu tâm trí.
4. Duy trì thói quen ngủ – thức ổn định
Duy trì thói quen ngủ và thức dậy vào cùng một khung giờ mỗi ngày là một trong những cách hiệu quả để hạn chế tình trạng khó ngủ vào ban đêm. Nguyên nhân là vì cơ thể con người hoạt động theo đồng hồ sinh học. Khi bạn ngủ và thức đúng giờ mỗi ngày, não bộ sẽ ghi nhớ thời điểm cơ thể cần nghỉ ngơi và thời điểm cần tỉnh táo. Đến giờ ngủ, cơ thể sẽ tự động tiết ra hormone melatonin giúp tạo cảm giác buồn ngủ, từ đó dễ đi vào giấc ngủ hơn.
5. Vận động cơ thể
Hoạt động thể chất có thể giúp bạn ngủ ngon hơn theo nhiều cách. Thứ nhất, vận động làm tăng sản xuất melatonin, một loại hormone điều chỉnh chu kỳ ngủ - thức. Kết quả là, hoạt động thể chất có thể giúp bạn ngủ nhanh hơn và ngủ ngon hơn. Thứ hai, hoạt động thể chất làm giảm căng thẳng, một vấn đề gây khó khăn cho việc đi vào giấc ngủ và duy trì giấc ngủ. Bạn nên chọn loại bài tập phù hợp với tình trạng sức khỏe của cơ thể và không tập luyện quá gần giờ đi ngủ để tránh gây khó ngủ.
6. Chế độ dinh dưỡng
Để khắc phục tình trạng khó ngủ, bạn nên xây dựng một chế độ dinh dưỡng cân bằng và khoa học. Nên tiêu thụ các loại rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá béo,... Trong đó, hãy ưu tiên một số loại thực phẩm sau để giúp hỗ trợ giấc ngủ chất lượng hơn:
- Chuối: Chuối là nguồn cung cấp magie và kali, giúp thư giãn các cơ bị căng thẳng. Vì thế, đây là món ăn nhẹ lý tưởng trước khi đi ngủ. Ngoài ra, chuối còn chứa tryptophan, chất này kích thích sản xuất các hormone làm dịu não bộ.
- Hạt bí ngô: Một loại thực phẩm khác giúp dễ ngủ là hạt bí ngô, loại hạt này rất giàu magie, một khoáng chất giúp làm dịu và thư giãn cơ bắp, từ đó thúc đẩy giấc ngủ.
- Khoai lang: Khoai lang giúp kích thích sản sinh melatonin và dần dần cung cấp năng lượng cho cơ thể suốt đêm, giúp bạn ngủ ngon hơn.
- Quả kiwi: Kiwi cũng được xem là một trong những thực phẩm lý tưởng để ăn trước khi đi ngủ. Tác dụng hỗ trợ giấc ngủ của kiwi đôi khi được cho là nhờ vào serotonin, một chất hóa học trong não bộ có vai trò điều hòa chu kỳ giấc ngủ. Việc bổ sung các loại trái cây như kiwi vào chế độ ăn uống có thể giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ.
- Quả óc chó: Tiêu thụ quả óc chó giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ, vì đây là một trong những thực phẩm cung cấp melatonin tốt nhất. Thành phần axit béo trong quả óc chó cũng có thể góp phần cải thiện giấc ngủ tốt hơn.
Một điều quan trọng khác, bạn cần bổ sung thêm các tinh chất quý như Anthocyanin và Pterostilbene từ Blueberry (việt quất), cùng Flavonoid và Terpenoid từ Ginkgo Biloba (bạch quả). Các tinh chất này có tác dụng trung hòa gốc tự do, tăng cường lưu thông máu và dưỡng chất đến não. Từ đó, cải thiện tình trạng khó ngủ, mất ngủ một cách hiệu quả.
7. Tối ưu môi trường ngủ
Để chìm vào giấc ngủ nhanh hơn, bạn cần tạo ra một môi trường hoàn toàn thư giãn, giúp kích thích cơ thể tiết ra hormone melatonin tự nhiên. Trước hết, hãy đảm bảo phòng ngủ tối, mát mẻ và yên tĩnh bằng cách dùng rèm cản sáng, duy trì nhiệt độ điều hòa ở mức cơ thể cảm thấy dễ chịu. Việc giữ không gian thông thoáng, kết hợp xông tinh dầu cũng giúp làm dịu hệ thần kinh.
Bên cạnh đó, nên đầu tư vào một bộ nệm gối nâng đỡ tốt với chất liệu thoáng khí như cotton. Bạn cũng cần dọn dẹp phòng ngủ gọn gàng, tối giản để mang lại cảm giác thư giãn, thoải mái, dễ chìm vào giấc ngủ hơn.
Xem thêm: Khi bị khó ngủ phải làm sao?
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay?
Hãy bắt đầu bằng cách tự hỏi mình bằng những câu hỏi sau: (4)
- Tôi có gặp khó khăn khi đi vào giấc ngủ và/hoặc duy trì giấc ngủ không?
- Tôi có cảm thấy mệt mỏi hoặc kiệt sức vào ban ngày, ngay cả khi đã đi ngủ đúng giờ và cảm thấy như mình đã ngủ ngon suốt đêm không?
Nếu bạn trả lời “có” cho một hoặc cả hai câu hỏi, hãy cân nhắc thăm khám sớm. Chẩn đoán và điều trị là điều cần thiết để có được giấc ngủ ngon, từ đó bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Tóm lại, khó ngủ không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất và tinh thần. Việc xác định đúng nguyên nhân, điều chỉnh lối sống lành mạnh và áp dụng các biện pháp hỗ trợ phù hợp sẽ giúp cải thiện tình trạng này hiệu quả. Nếu chứng khó ngủ kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng, bạn nên tìm đến chuyên gia để được tư vấn và điều trị kịp thời.





