Theo Quỹ nghiên cứu ung thư thế giới quốc tế (WCRF), có khoảng 1.467.854 ca mắc ung thư tuyến tiền liệt được ghi nhận vào năm 2022. Đây là loại ung thư phổ biến thứ tư trên toàn cầu và đứng thứ hai trong các bệnh ung thư ở nam giới. Trước những con số đáng báo động này có một câu hỏi được đặt ra rằng “ung thư tuyến tiền liệt có di truyền không?”. Để tìm hiểu rõ chi tiết về vấn đề này, ECO Pharma mời bạn đọc theo dõi trong bài viết sau đây. (1)
Ung thư tuyến tiền liệt là bệnh ung thư phát triển trong tuyến tiền liệt của nam giới, thường tiến triển chậm và ít triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu. Khi bệnh nặng hơn có thể gây khó tiểu, tiểu đêm, có máu trong nước tiểu/tinh dịch hoặc đau. Trong số các yếu tố nguy cơ mắc bệnh thì di truyền (tiền sử gia đình) rất phổ biến. Tuy nhiên, hầu hết các trường hợp ung thư tuyến tiền liệt xảy ra ở nam giới không có tiền sử gia đình mắc bệnh. (2)
Mặc dù vậy, tiền sử gia đình vẫn là một yếu tố nguy cơ quan trọng. Nguy cơ này cao nhất nếu nam giới có người thân cấp độ một (bố hoặc anh trai) mắc bệnh, đặc biệt khi họ được chẩn đoán ở độ tuổi trẻ. Theo nghiên cứu Tiền sử gia đình mắc ung thư vú hoặc ung thư tuyến tiền liệt và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, nam giới có anh trai mắc ung thư tuyến tiền liệt có nguy cơ được chẩn đoán bệnh và nguy cơ ung thư xâm lấn ở tuổi 75 cao gấp 2 lần. Nếu có cả bố và anh trai đều mắc bệnh, nguy cơ phát triển ung thư tuyến tiền liệt và dạng bệnh ác tính cao gấp ba lần ở tuổi 75 so với người bình thường. Ngoài ra, việc có cả người thân cấp độ hai (ông nội, chú) và cấp độ ba (ông cố, anh em họ) mắc bệnh cũng làm tăng nguy cơ này.
Mối liên hệ di truyền này là do các thành viên trong gia đình có chung nhiều gen. Ngoài ra, một số thay đổi gen (còn gọi là biến thể hoặc đột biến) được di truyền từ cha mẹ cũng có thể làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, dù chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng số các trường hợp.
Để hiểu rõ hơn về các gen ảnh hưởng đến việc di truyền ung thư tuyến tiền liệt, mời bạn đọc theo dõi tiếp phần bên dưới.
Theo Hiệp hội Ung thư Mỹ, đột biến gen và các hội chứng di truyền gây ra khoảng 5% đến 10% các trường hợp ung thư tuyến tiền liệt. Cụ thể hơn về các gen liên quan trực tiếp bao gồm:
Khi đã nắm rõ về việc di truyền của ung thư tuyến tiền liệt thì nam giới cần biết rằng ung thư tuyến tiền liệt còn có thể phát triển do một số yếu tố nguy cơ khác.
Dưới đây là một số yếu tố làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt nên biết:
Nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt tăng lên đáng kể theo tuổi tác. Có khoảng 1 trong 350 nam giới dưới 50 tuổi được chẩn đoán mắc bệnh nhưng tỷ lệ này tăng lên 1 trên 52 ở nam giới từ 50 đến 59 tuổi. Đặc biệt, có gần 60% các trường hợp ung thư tuyến tiền liệt được chẩn đoán ở nam giới trên 65 tuổi.
Chủng tộc cũng cho thấy sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt. Tại Mỹ, nam giới người Mỹ gốc Phi có tỷ lệ mắc cao nhất (157,6 trường hợp trên 100.000 người), cao hơn so với người da trắng (93,9), Châu Á/Thái Bình Dương (52,4) và Mỹ bản địa/Alaska (46,9).
Sự chênh lệch này được giải thích bởi cả điều kiện kinh tế xã hội và yếu tố sinh học. Về mặt xã hội, nam giới Mỹ gốc Phi thường nhận được dịch vụ chăm sóc sức khỏe kém chất lượng hơn, ít có khả năng được tầm soát PSA. Đáng chú ý là nồng độ PSA ở nam giới da đen cao hơn đáng kể so với nam giới da trắng, ngay cả khi không mắc ung thư tuyến tiền liệt hay không.
Về mặt sinh học và di truyền thì người Mỹ gốc Phi có các biến thể phổ biến hơn trên nhiễm sắc thể 8q24, được cho là có liên quan đến việc tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Ngoài ra, họ còn có tỷ lệ cao các biến thể gen ức chế khối u (ví dụ EphB2) hoặc các gen điều hòa quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) như BCL2. Hơn nữa, nam giới Mỹ gốc Phi cũng thường mắc phải dạng bệnh ung thư tuyến tiền liệt hung hãn hơn, điều này có thể do sự khác biệt về gen hoặc việc chẩn đoán chậm trễ.
Có nhiều bằng chứng cho thấy một số loại thực phẩm và thói quen ăn uống có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt. Cụ thể là chế độ ăn nhiều chất béo động vật bão hòa (thịt, chất béo và các sản phẩm từ sữa), làm tăng nồng độ androgen, tăng stress oxy hóa, kích thích sự phát triển khối u.
Tiêu thụ thịt đỏ và chế biến sẵn (ăn nhiều hơn 5 khẩu phần thịt chế biến mỗi tuần) cũng liên quan đến nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Đặc biệt, thịt đỏ được nấu ở nhiệt độ cao có thể tạo ra các hợp chất gây đột biến DNA. Ngoài ra tiêu thụ lượng canxi cao (trên 2.000 mg mỗi ngày) từ thực phẩm bổ sung và sữa và lạm dụng rượu cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh, dù bằng chứng về rượu vẫn chưa hoàn toàn thống nhất.
Tiếp xúc với một số hóa chất cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt. Chẳng hạn như asen là một nguyên tố tự nhiên gây độc chủ yếu qua các hợp chất vô cơ, tác động trực tiếp lên cấp độ tế bào. Các hợp chất này gây tổn thương DNA, cản trở sản xuất năng lượng và làm thay đổi chức năng của gen và protein. Những tác động này tích tụ khiến tế bào tiến triển ung thư bao gồm cả ung thư tuyến tiền liệt.
Lính cứu hỏa cũng có nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt cao vì tiếp xúc với khói, khí độc, hạt vật chất, hóa chất từ thiết bị bảo hộ (như PFAS) và khói dầu diesel. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã phân loại nhiều chất mà lính cứu hỏa phải đối mặt là chất gây ung thư. Nguy cơ cao nhất là asen, amiăng, benzen, benzo[a]pyrene, 1,3 Butadiene, cadmium, formaldehyde, phóng xạ, silica (tinh thể), axit sunfuric. Những chất này gây ung thư bằng cách làm hỏng DNA tế bào, gây viêm mãn tính và cản trở quá trình sửa chữa tế bào, thúc đẩy sự phát triển không kiểm soát của các tế bào ác tính.
Ngoài ra, một số nghiên cứu cũng gợi ý về mối liên hệ giữa việc tiếp xúc với chất độc màu da cam (hóa chất được Mỹ dùng trong chiến tranh tại Việt Nam) và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Mặc dù chưa có bằng chứng khẳng định tuyệt đối cho mối liên hệ này nhưng Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Mỹ vẫn đánh giá đây là “bằng chứng hạn chế/gợi ý”.
Các chuyên gia khuyến cáo rằng những người mắc ung thư tuyến tiền liệt và có tiền sử gia đình mắc bệnh thì nên tham khảo ý kiến của bác sĩ để cân nhắc việc tư vấn và xét nghiệm di truyền. Điều này cung cấp thông tin quan trọng về nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt di truyền của bản thân và cảnh bảo các thành viên khác trong gia đình về nguy cơ tương tự.
Ngoài ra, nam giới nên thực hiện xét nghiệm di truyền ung thư tuyến tiền liệt nếu có một hoặc nhiều yếu tố sau:
Xét nghiệm di truyền giúp sàng lọc và định hướng điều trị ung thư tuyến tiền liệt, cung cấp thông tin về nguy cơ di truyền và lựa chọn can thiệp. Quy trình xét nghiệm di truyền được thực hiện thông qua mẫu máu, nước bọt hoặc bằng cách lấy tế bào từ bên trong má bằng tăm bông. Các mẫu này sẽ được gửi đến phòng thí nghiệm để phân tích.
Xét nghiệm di truyền có thể tập trung vào việc tìm kiếm một hoặc một vài đột biến gen cụ thể hoặc thực hiện xét nghiệm mỡ rộng hơn để tìm nhiều đột biến khác nhau. Ví dụ như nếu có thành viên gia đình mang đột biến gen BRCA, xét nghiệm có thể chỉ tập trung vào đột biến đó; đối với người gốc Do Thái Ashkenazi, xét nghiệm có thể tập trung vào các đột biến BRCA đặc trưng; ngược lại nếu không có yếu tố gợi ý đột biến gen cụ thể, xét nghiệm sẽ tìm.
Kết quả xét nghiệm di truyền thường có trong vòng 2 đến 3 tuần và có thể trả về một trong các dạng sau:
Kết quả xét nghiệm di truyền thường phức tạp và dễ gây nhầm lẫn. Vì vậy, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để hiểu rõ hơn về ý nghĩa của kết quả đối với bản thân và gia đình.
Không thể phòng ngừa tuyệt đối ung thư tuyến tiền liệt do các yếu tố không thể thay đổi như tuổi tác, chủng tộc và di truyền. Tuy nhiên, nam giới có thể giảm thiểu rủi ro mắc bệnh bằng cách chủ động thay đổi lối sống và chế độ ăn uống.
Dưới đây là các biện pháp hiệu quả mà nam giới có thể áp dụng:
Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát định kỳ
Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát ung thư tuyến tiền liệt giúp kịp thời phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường. Nam giới nên chủ động tầm soát ung thư tuyến tiền liệt ở độ tuổi 55 hoặc sớm hơn nếu thuộc nhóm nguy cơ cao (ví dụ như có yếu tố di truyền).
Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cung cấp dịch dịch vụ tầm soát ung thư toàn diện, chuyên sâu, giúp phát hiện sớm, nâng cao hiệu quả điều trị.
Tâm Anh trang bị đầy đủ các công nghệ, phương pháp chẩn đoán ung thư hiện đại, xét nghiệm chuyên sâu như chất chỉ điểm u (trong máu, nước tiểu, phân, tổ chức u, dịch cơ thể), sinh thiết, giải trình tự DNA. Ngoài ra, Tâm Anh còn ứng dụng nhiều kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh cao cấp như chụp cắt lớp vi tính (CT-scanner), chụp cộng hưởng từ (MRI), chụp quang tuyến vú (Mammography), đánh giá mức độ xơ gan bằng Fibroscan và chụp cắt lớp vi tính tiểu khung thường quy (từ 64 – 128 dãy, không tiêm thuốc) cho tuyến tiền liệt và các khối u vùng tiểu khung.
Đơn vị này còn có đội ngũ bác sĩ là các chuyên gia đầu ngành, luôn cập nhật các phác đồ điều trị quốc tế, ứng dụng sinh học phân tử để cá thể hóa liệu trình, tăng hiệu quả điều trị. Các gói tầm soát ung thư tuyến tiền liệt được thiết kế chuyên biệt để đáp ứng nhu cầu cụ thể của từng bệnh nhân; phối hợp đa chuyên khoa để lập kế hoạch điều trị toàn diện. Dịch vụ y tế cao cấp với phòng khám thân thiện.
Duy trì lối sống lành mạnh
Nam giới nên duy trì cân nặng khỏe mạnh; tập thể dục đều đặn 150 phút mỗi tuần giúp giảm viêm và tăng cường miễn dịch; bỏ thuốc lá và uống rượu giúp cải thiện sức khỏe tổng thể; bổ sung đủ vitamin D có thể bảo vệ tuyến tiền liệt; duy trì hoạt động tình dục đều đặn giúp loại bỏ các chất tích tụ trong tuyến tiền liệt, có thể giúp giảm nguy cơ viêm nhiễm và các vấn đề về tuyến tiền liệt, bao gồm cả ung thư tuyến tiền liệt.
Chế độ ăn uống khoa học
Tập trung vào chế độ dinh dưỡng giàu chất béo lành mạnh như axit béo omega-3 từ hạt, hạt giống và cá; tăng cường ăn trái cây, rau xanh, đặc biệt là cà chua nấu chín/chế biến (giàu lycopene) và rau họ cải như bông cải xanh/súp lơ (giàu sulforaphane) và ngũ cốc nguyên hạt; bổ sung trà xanh và đậu nành giúp giảm mức PSA và giảm nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới có nguy cơ cao.
Bổ sung tinh chất hỗ trợ tuyến tiền liệt
Để hỗ trợ cải thiện sức khỏe tuyến tiền liệt nam giới có thể chủ động bổ sung các tinh chất thiên nhiên như chiết xuất từ cây Saw Palmetto (cọ lùn) và dầu hạt bí đỏ. Cả hai tinh chất đều hoạt động ức chế enzyme 5α-reductase, giúp giảm chuyển hóa testosterone thành dihydrotestosterone (DHT) – một hormone góp phần vào sự phát triển của tuyến tiền liệt. Ngoài ra, chúng còn có tác dụng chống viêm và giãn cơ trơn ở tuyến tiền liệt và bàng quang, giúp cải thiện các triệu chứng đường tiểu dưới.
Vì còn nhiều điều chưa rõ về việc “ung thư tuyến tiền liệt có di truyền không?” nên đã có nhiều thắc mắc được đặt ra. Dưới đây là một số thắc mắc phổ biến đã được giải đáp.
Nếu cha mắc ung thư tuyến tiền liệt thì con trai cũng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Tuy nhiên, mức độ nguy cơ mắc bệnh của con trai còn phụ thuộc vào độ tuổi của người cha khi được chẩn đoán. Nếu người cha được chẩn đoán mắc bệnh khi tuổi đã cao (gần 72 tuổi) thì khả năng con trai mắc bệnh sẽ tương đương với nam giới nói chung, tức là nguy cơ không quá cao.
Các bác sĩ khuyến nghị nam giới có tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến tiền liệt nên thăm khám, trao đổi với bác sĩ về việc sàng lọc PSA hàng năm bắt đầu từ tuổi 40.
Mặc dù không có triệu chứng nhưng nam giới vẫn nên cân nhắc xét nghiệm gen di truyền ung thư tuyến tiền liệt nếu gia đình có tiền sử mắc ung thư tuyến tiền liệt hoặc các loại ung thư liên quan đáng kể. Đây là bước chủ động quan trọng để quản lý rủi ro sức khỏe cho bản thân và gia đình, giúp xác định nguy cơ di truyền và áp dụng các biện pháp sàng lọc, phòng ngừa hiệu quả.
Vậy với câu hỏi “Ung thư tuyến tiền liệt có di truyền không?” thì câu trả lời là có! Mặc dù đa số trường hợp mắc bệnh không có tiền sử gia đình nhưng ung thư tuyến tiền liệt vẫn có liên quan đến yếu tố di truyền. Nam giới có người có người thân mắc bệnh, đặc biệt là ở độ tuổi trẻ vẫn cần đi khám, tư vấn bác sĩ để cân nhắc xét nghiệm gen là cần thiết. Mặc dù không thể phòng ngừa tuyệt đối yếu tố di truyền nhưng nam giới vẫn nên chủ động khám tầm soát định kỳ, duy trì lối sống lành mạnh giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.
