HBsAg dương tính giả: Có nên kiểm tra lại không?

Kết quả HBsAg dương tính giả có thể khiến nhiều người hoang mang, dù thực tế không hề nhiễm virus viêm gan B. Việc nhận diện đúng các sai số này chính là cách tránh điều trị sai hướng và ổn định tâm lý. Cùng ECO Pharma tìm hiểu chi tiết nguyên nhân và cách xử trí chính xác ngay trong bài viết dưới đây.

HBsAg dương tính giả là gì?

HBsAg dương tính giả là tình huống xét nghiệm phát hiện kháng nguyên bề mặt virus viêm gan B (HBsAg) cho kết quả dương tính, nhưng thực chất người bệnh không nhiễm virus HBV.

Xét nghiệm HBsAg như bước sàng lọc ban đầu nhờ độ nhạy cao. Nhưng chính đặc điểm này khiến xét nghiệm đôi khi ghi nhận các tín hiệu miễn dịch giống với kháng nguyên virus, tạo ra kết quả dương tính không phản ánh đúng tình trạng nhiễm bệnh. (1)

Một số yếu tố trong máu, phản ứng miễn dịch chéo, sai số kỹ thuật có thể làm hệ thống xét nghiệm nhận diện nhầm các protein hoặc kháng thể khác thành HBsAg. Vì vậy, khi kết quả sàng lọc cho thấy HBsAg dương tính, bác sĩ thường chỉ định thêm xét nghiệm bổ sung để kiểm tra lại trước khi kết luận người bệnh nhiễm HBV.

Theo hướng dẫn giám sát của Trung tâm Dự phòng và Kiểm soát bệnh tật (CDC), những người vừa tiêm vắc xin viêm gan B có thể xuất hiện HBsAg dương tính tạm thời do kháng nguyên từ vắc xin lưu hành trong máu. Hiện tượng này thường kéo dài tối đa 18 ngày, sau đó cần xét nghiệm lại để xác định chính xác tình trạng nhiễm virus.

Các nguyên nhân thường gặp gây HBsAg dương tính giả

Kết quả HBsAg dương tính giả thường xuất phát từ 3 nhóm nguyên nhân chính sau:

1. Nguyên nhân tiền phân tích

Đây là những sai sót xảy ra trước khi mẫu máu được đưa vào phòng thí nghiệm. Dù phổ biến, phần lớn các tình huống này có thể phòng tránh nếu tuân thủ đúng quy trình lấy và xử lý mẫu.

• Nhầm lẫn mẫu bệnh phẩm: Sai sót khi ghi nhãn, nhập dữ liệu hoặc trao đổi ống máu giữa người bệnh có thể khiến kết quả không chính xác.
• Nhiễm chéo mẫu: Dụng cụ lấy mẫu hoặc pipette có thể mang theo một lượng nhỏ kháng nguyên từ mẫu dương tính sang mẫu âm tính, làm xuất hiện tín hiệu giả.
• Phản ứng chéo với kháng thể do nhiễm virus khác: Một số bệnh truyền nhiễm như Epstein-Barr, Parvovirus B19, viêm gan A có thể tạo ra kháng thể liên kết không đặc hiệu với hệ thống xét nghiệm HBsAg. Phản ứng tương tự cũng có thể xảy ra ở người nhiễm flavivirus (gây sốt xuất huyết) hoặc viêm gan C, khiến kết quả xét nghiệm xuất hiện dương tính giả. (2)
• Kỹ thuật lấy, bảo quản máu không phù hợp: Mẫu máu bị huyết tán, bảo quản quá lâu trước khi quay ly tâm hoặc dùng sai loại ống chứa cũng làm thay đổi đặc tính mẫu xét nghiệm.
• Mẫu huyết thanh chưa đông hoàn toàn: Sự tồn tại của các sợi fibrin trong huyết thanh đôi khi gây nhiễu tín hiệu và khiến máy đọc kết quả dương tính.

2. Nguyên nhân phân tích

Nhóm nguyên nhân này liên quan trực tiếp đến quy trình xét nghiệm và thiết bị tại phòng thí nghiệm.

• Hiệu ứng móc (Hook effect): Trong một số tình huống hiếm gặp, nồng độ kháng nguyên quá cao có thể làm rối loạn phản ứng miễn dịch của hệ thống xét nghiệm.
• Rửa chưa sạch trong xét nghiệm miễn dịch: Với kỹ thuật như ELISA hoặc ECLIA, nếu bước rửa không loại bỏ hết các thành phần phản ứng không đặc hiệu, kháng thể đánh dấu còn sót lại có thể phát tín hiệu khiến máy đọc kết quả sai.
• Lỗi thiết bị hoặc kit xét nghiệm: Máy chưa được hiệu chuẩn, hóa chất hết hạn hoặc bảo quản sai nhiệt độ cũng làm thay đổi hiệu suất phản ứng.
• Chất gây nhiễu sinh hóa: Một số yếu tố trong máu như biotin liều cao (vitamin B7), mỡ máu cao hoặc protein huyết thanh bất thường cũng ảnh hưởng đến phản ứng miễn dịch của bộ kit xét nghiệm.

3. Nguyên nhân sinh học và bối cảnh đặc biệt

Một số yếu tố sinh học từ cơ thể người bệnh cũng có thể khiến hệ thống xét nghiệm nhận diện nhầm HBsAg, cho kết quả HBsAg dương tính giả.

• Tiêm vắc xin viêm gan B gần đây: Vắc xin chứa kháng nguyên bề mặt virus nhằm kích thích hệ miễn dịch. Sau tiêm, kháng nguyên này xuất hiện tạm thời trong máu và gây phản ứng dương tính trên xét nghiệm. Một nghiên cứu ở người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy khoảng 2,56% trường hợp có HBsAg dương tính ngay sau tiêm, nhưng khi kiểm tra lại sau 1 tuần đều trở về âm tính. (3)
• Kháng thể dị loài (heterophilic antibodies): Một số người có kháng thể chống lại protein động vật, ví dụ HAMA – Human Anti-Mouse Antibodies. Những kháng thể này tạo cầu nối giữa các thành phần trong bộ kit xét nghiệm, sinh ra tín hiệu dương tính giả.
• Tác động của thuốc, liệu pháp sinh học: Việc dùng G-CSF (yếu tố kích thích tạo cụm bạch cầu hạt) hay một số kháng thể điều trị có thể làm thay đổi phản ứng miễn dịch, từ đó gây nhiễu và cho kết quả không chính xác.
• Bệnh tự miễn, yếu tố dạng thấp (RF): Các bệnh lý như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ thường có nồng độ yếu tố dạng thấp cao, dễ gây phản ứng miễn dịch chéo trong xét nghiệm HBsAg.
• Thai kỳ, đa thai: Phụ nữ mang thai đôi khi có thay đổi miễn dịch và protein huyết thanh làm tăng nguy cơ xuất hiện tín hiệu dương tính giả.
• Nhiễm trùng khác trong cơ thể: Một số virus hoặc ký sinh trùng có thể kích thích cơ thể tạo ra protein có cấu trúc tương tự HBsAg, từ đó gây phản ứng chéo khi xét nghiệm.

Cách chuẩn bị trước khi làm test HBsAg để giảm sai số

Xét nghiệm HBsAg là phương pháp sàng lọc ban đầu. Mặc dù không yêu cầu chuẩn bị quá nghiêm ngặt, người bệnh vẫn nên tuân thủ một số lưu ý trước khi lấy máu để hạn chế HBsAg dương tính giả.

• Thông báo về tiền sử tiêm vắc xin viêm gan B: Nếu bạn vừa tiêm vắc xin viêm gan B trong vòng 2-3 tuần gần đây, cần thông báo với nhân viên y tế.
• Khai báo thuốc, viên uống đang sử dụng: Một số thuốc, thực phẩm bổ sung có thể gây nhiễu xét nghiệm. Đặc biệt, biotin thường có trong các sản phẩm hỗ trợ da, tóc ảnh hưởng đến nhiều xét nghiệm miễn dịch. Người bệnh nên ngưng dùng biotin trước khi kiểm tra theo hướng dẫn của bác sĩ. Ngoài ra, cần thông báo nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh tự miễn hoặc liệu pháp kháng thể.
• Chọn thời điểm lấy máu phù hợp: Nên thực hiện xét nghiệm vào buổi sáng khi cơ thể ở trạng thái ổn định. Nếu đang mắc bệnh truyền nhiễm như Epstein-Barr, sốt xuất huyết, nên cân nhắc hoãn xét nghiệm để tránh tình trạng miễn dịch chéo.
• Hạn chế rượu bia, chất kích thích: Trong vòng 24 giờ trước khi lấy máu, không nên uống rượu, bia, hút thuốc lá hoặc dùng các chất kích thích mạnh. Những yếu tố này có thể làm thay đổi thành phần huyết thanh và ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm.
• Nhịn ăn khi thực hiện cùng các xét nghiệm khác: Xét nghiệm HBsAg thường không bắt buộc phải nhịn ăn. Tuy nhiên, nếu thực hiện đồng thời với xét nghiệm chức năng gan, mỡ máu, người bệnh nên nhịn ăn khoảng 8-12 giờ để tránh tình trạng đục huyết thanh do lipid.
• Giữ tâm lý ổn định, uống đủ nước: Giữ tâm lý thoải mái và uống đủ nước sẽ giúp quá trình lấy máu thuận lợi, đồng thời đảm bảo chất lượng mẫu máu.
• Lựa chọn cơ sở xét nghiệm uy tín: Các phòng xét nghiệm đạt chuẩn thường tuân thủ chặt chẽ quy trình tiền phân tích, từ lấy mẫu, dán nhãn đến bảo quản và vận chuyển mẫu, giúp giảm thiểu tối đa sai sót.
• Mang theo kết quả xét nghiệm trước đây: Nếu đã từng làm xét nghiệm viêm gan B, người bệnh nên mang theo kết quả cũ để bác sĩ so sánh và đánh giá diễn tiến bệnh.

Quy trình xử trí đúng khi nghi ngờ HBsAg dương tính giả

Khi kết quả xét nghiệm HBsAg cho thấy dương tính nhưng không phù hợp với triệu chứng lâm sàng hoặc bệnh sử, bác sĩ sẽ tiến hành kiểm tra lại theo từng bước để đảm bảo chính xác. Mục tiêu của quy trình này là phân biệt giữa nhiễm virus viêm gan B thực sự và HBsAg dương tính giả do các yếu tố gây nhiễu.

1. Kiểm tra loại xét nghiệm và mức độ dương tính

Bước đầu tiên là xem lại phương pháp xét nghiệm HBsAg đã sử dụng. Hiện nay, HBsAg được phát hiện bằng nhiều kỹ thuật như test nhanh miễn dịch, ELISA hoặc hệ thống xét nghiệm miễn dịch tự động. Mỗi phương pháp có độ nhạy và độ đặc hiệu khác nhau nên đôi khi xuất hiện phản ứng dương tính không đặc hiệu.

Ngoài ra, bác sĩ cũng đánh giá mức độ phản ứng của kết quả, thường biểu thị qua chỉ số S/Co hay COI. Khi giá trị này chỉ tăng nhẹ hoặc nằm gần ngưỡng cắt, nguy cơ HBsAg dương tính giả sẽ cao hơn.

Theo đó, cũng sẽ rà soát các yếu tố có thể gây nhiễu như:

• Tiêm vắc xin viêm gan B gần đây
• Thuốc hoặc thực phẩm bổ sung đang dùng (ví dụ biotin)
• Tình trạng sức khỏe hiện tại như mang thai, nhiễm trùng cấp tính hoặc bệnh tự miễn.

2. Lặp lại xét nghiệm HBsAg đúng cách

Nếu kết quả ban đầu chưa rõ ràng, bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm HBsAg lại bằng mẫu máu mới. Việc lấy mẫu mới giúp loại trừ sai sót có thể xảy ra trong giai đoạn tiền phân tích.

Trong nhiều trường hợp, kết quả mới có thể trở về âm tính, cho thấy kết quả trước đó chỉ là dương tính giả.

Ngoài ra, nếu xét nghiệm được thực hiện ngay sau khi tiêm vắc xin viêm gan B, bác sĩ thường khuyến nghị kiểm tra lại sau 2-4 tuần để loại trừ ảnh hưởng của kháng nguyên vắc xin.

3. Làm xét nghiệm xác nhận và bộ marker đi kèm

Khi kết quả HBsAg vẫn dương tính sau khi xét nghiệm lại, bác sĩ sẽ tiến hành chẩn đoán chuyên sâu. Một trong những xét nghiệm quan trọng là xét nghiệm trung hòa HBsAg. Phương pháp này dùng kháng thể đặc hiệu để kiểm tra tính xác thực của tín hiệu xét nghiệm.

Ngoài ra, bác sĩ sẽ chỉ định bộ chỉ dấu viêm gan B đầy đủ, bao gồm anti-HBc (Total hoặc IgM), anti-HBs, HBeAg và anti-HBe.

Trong những trường hợp cần thiết, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm HBV-DNA bằng kỹ thuật PCR để phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền của virus trong máu. Nếu HBV-DNA âm tính và các chỉ dấu huyết thanh không phù hợp với nhiễm viêm gan B, kết quả trước đó có khả năng là HBsAg dương tính giả.

Để hạn chế sai lệch, người bệnh nên kiểm tra tại cơ sở y tế có hệ thống xét nghiệm hiện đại, quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ và bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm.

Tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, người bệnh được tiếp cận trung tâm xét nghiệm đạt tiêu chuẩn quốc tế như CAP và ISO 15189:2012, cùng hệ thống thiết bị, chẩn đoán hình ảnh hiện đại hỗ trợ đánh giá toàn diện bệnh lý gan. Bệnh viện cũng triển khai nhiều xét nghiệm chuyên sâu liên quan đến virus viêm gan, góp phần tăng độ chính xác và theo dõi sớm nguy cơ biến chứng.

Với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm cùng hệ thống máy móc đồng bộ, người bệnh sẽ được tư vấn thực hiện đầy đủ các xét nghiệm cần thiết, nhằm xác định đúng tình trạng bệnh, xây dựng hướng theo dõi, điều trị phù hợp.

Tóm lại, HBsAg dương tính giả có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ yếu tố kỹ thuật đến đặc điểm sinh học của người bệnh. Chuẩn bị đúng, đầy đủ trước xét nghiệm, lặp lại xét nghiệm khi cần sẽ giúp bác sĩ đưa ra chẩn đoán chính xác và có hướng xử lý bệnh tối ưu.