Nguy cơ với viêm gan B mạn tính có cao không?

Viêm gan B mạn tính được ví như “kẻ thù thầm lặng” của lá gan. Virus HBV diễn tiến âm thầm, khó nhận biết, vẫn có thể gây ra xơ gan, suy gan và thậm chí ung thư gan. Chủ động thăm khám và duy trì lối sống khoa học sẽ giúp người bệnh kiểm soát virus, bảo vệ gan khỏe mạnh. Bài viết sau sẽ mang đến kiến thức hữu ích, đồng hành cùng bạn trong hành trình phòng ngừa và kiểm soát viêm gan B, cùng ECO Pharma tìm hiểu.

Thế nào là viêm gan B mạn tính?

Viêm gan B mạn tính là tình trạng cơ thể nhiễm virus viêm gan B (HBV) kéo dài trên 6 tháng. Đây là bệnh truyền nhiễm toàn cầu lây lan chủ yếu qua đường máu, tình dục và từ mẹ sang con. Theo số liệu từ website của Nhà xuất bản Elsevier, tính đến năm 2019 có khoảng 350 – 400 triệu người mang virus HBV mạn tính; châu Á là khu vực chịu gánh nặng lớn nhất.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có khoảng 7,8 triệu người Việt Nam đang sống chung với viêm gan B và gần 1 triệu người nhiễm viêm gan C. Tức là trung bình cứ 9 người Việt thì có 1 người bị nhiễm virus HBV hoặc HCV. Hai loại virus này là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư gan, xơ gan mất bù dẫn đến gánh nặng bệnh tật và tử vong cao. Mỗi năm viêm gan virus B, C gây ra gần 80.000 ca ung thư gan, khoảng 40.000 ca tử vong tại Việt Nam. (1) Các nghiên cứu dịch tễ học cũng chỉ ra rằng gần 90% người bệnh ung thư gan có liên quan đến nhiễm HBV và/hoặc HCV, trong đó viêm gan B mạn tính chiếm tỷ lệ lớn nhất. (2)

Cơ chế hình thành viêm gan B mạn tính

Virus HBV thuộc họ Hepadnaviridae, mang cấu trúc DNA sợi kép không hoàn chỉnh. Sau khi xâm nhập vào máu, virus tìm đến tế bào gan và bắt đầu nhân lên.

• Bám và xâm nhập: Virus HBV bám vào phân tử heparan sulfat (HSPG) trên bề mặt tế bào gan rồi vùng preS1 của virus gắn với thụ thể NTCP đặc hiệu. Nhờ cơ chế vận chuyển nội bào qua clathrin, virus được đưa vào trong tế bào và hòa nhập với màng nội thể.
• Tạo khuôn mẫu nhân bản: Khi vào tế bào gan, vỏ nhân của virus giải phóng DNA dạng vòng hở (rcDNA), sau đó được biến đổi thành cccDNA trong nhân tế bào. Loại cccDNA này như “khuôn mẫu gốc” để virus nhân lên liên tục khiến HBV rất khó loại bỏ hoàn toàn. (3)
• Né tránh miễn dịch: Sự có mặt của kháng nguyên HBsAg cho thấy virus HBV đang hoạt động. Chúng còn giúp virus né tránh, làm hệ miễn dịch cơ thể suy yếu. Nồng độ HBV DNA trong máu phản ánh mức độ virus nhân lên; khi chỉ số này quá cao, hệ miễn dịch dần “phớt lờ” virus khiến bệnh dần diễn tiến thành mãn tính.

Biểu hiện viêm gan B mạn tính

Người nhiễm virus HBV mạn tính thường không có triệu chứng rõ ràng trong nhiều năm do bệnh diễn tiến thầm lặng.

1. Trường hợp không triệu chứng

Ở giai đoạn đầu hoặc trong pha dung nạp miễn dịch, hầu hết người bệnh không có dấu hiệu rõ ràng. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị nhiễm HBV từ khi chào đời có thể sống nhiều năm mà không xuất hiện triệu chứng. Tuy nhiên tổn thương gan vẫn âm thần diễn ra vì vậy người bệnh cần được xét nghiệm và theo dõi chức năng gan định kỳ. (4)

2. Dấu hiệu gợi ý bệnh tiến triển

Khi viêm gan B mạn tính chuyển sang giai đoạn hoạt động, người bệnh bắt đầu có các biểu hiện như: (5)

• Mệt mỏi, suy nhược kéo dài;
• Chán ăn, ăn không ngon miệng;
• Buồn nôn, nôn;
• Đau âm ỉ vùng hạ sườn phải;
• Nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu;
• Vàng da, vàng mắt;
• Đau khớp kèm sốt nhẹ.

Những triệu chứng này thường đi kèm tăng men gan (ALT, AST), dấu hiệu cảnh báo bệnh đang nặng dần, có nguy cơ chuyển sang viêm gan hoặc xơ gan.

Biến chứng nguy hiểm cần cảnh giác

Nếu không được kiểm soát hiệu quả, bệnh viêm gan B ở giai đoạn mạn tính có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng:

• Xơ gan: Tế bào gan dần bị thay thế bởi mô sẹo khiến chức năng gan suy giảm. Hậu quả là tăng áp lực tĩnh mạch cửa dẫn đến báng bụng, xuất huyết do giãn tĩnh mạch thực quản.
• Ung thư gan: Đây là biến chứng nặng nề nhất, chiếm khoảng 90% ung thư gan nguyên phát. Bệnh thường tiến triển từ viêm mạn tính sang xơ gan rồi thành ung thư biểu mô tế bào gan. Nguy cơ còn cao hơn nếu người bệnh đồng nhiễm thêm virus HDV. Theo thống kê năm 2018 trên website của Viện Y tế Quốc gia Mỹ, thế giới có khoảng 840.000 ca ung thư gan mới và 780.000 ca tử vong, với tỷ lệ sống sau 5 năm dưới 20%. (6)
• Suy gan cấp: Suy gan cấp tuy hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, có thể gây tử vong nhanh nếu không được ghép gan kịp thời. Tình trạng này xảy ra khi gan bị tổn thương nặng trong thời gian ngắn, người bệnh có biểu hiện vàng da, rối loạn đông máu, bệnh não gan, đôi khi phù não. Ở người nhiễm HBV cấp tính, suy gan cấp chỉ gặp khoảng 0,4 – 4% trường hợp nhưng nguy cơ có thể tăng nếu virus tái hoạt động trong quá trình hóa trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch. (7)
• Biến chứng ngoài gan: Một số người còn gặp biến chứng lên thận hoặc viêm mạch máu, mặc dù hiếm nhưng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

Phương pháp chẩn đoán

Chẩn đoán các dấu hiệu viêm gan B mạn tính là một thách thức lớn, bởi phần lớn người nhiễm bệnh không hề biết mình mang virus. (8) WHO ước tính đến năm 2022 chỉ khoảng 13% người nhiễm HBV được chẩn đoán, vỏn vẹn 3% trong số đó được điều trị.  (9)

1. Khai thác bệnh sử, thăm khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ tìm hiểu tiền sử bệnh, yếu tố nguy cơ, thói quen sinh hoạt và tiến hành khám tổng quát. Ở giai đoạn đầu bệnh có thể biểu hiện mơ hồ như chán ăn, buồn nôn, đau bụng, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, vàng da nhẹ. Khi gan tổn thương nặng có thể xuất hiện bệnh não gan, rối loạn ý thức, hôn mê, báng bụng, xuất huyết tiêu hóa, rối loạn đông máu hoặc nhiễm trùng.

2. Xét nghiệm huyết học

Đây là công cụ quan trọng để chẩn đoán bệnh:

• HBsAg xuất hiện từ 1 – 12 tuần sau nhiễm; nếu tồn tại trên 6 tháng, được xác định bệnh mạn tính.
• Anti – HBs là biểu hiện miễn dịch sau tiêm vắc xin hoặc sau khi đã nhiễm và hồi phục.
• Anti – HBc IgM là chỉ dấu cho biết cơ thể đang nhiễm viêm gan B cấp tính.
• Anti – HBc IgG chứng minh người bệnh đã từng tiếp xúc với HBV, có thể là mạn tính hoặc đã khỏi.
• HBeAg cho biết tải lượng virus cao, khả năng lây mạnh.
• Anti – HBe cho thấy virus nhân lên ít hơn.

Các xét nghiệm bổ sung:

• Men gan (ALT, AST) thường tăng khi gan bị viêm nhưng vẫn có thể bình thường ở một số trường hợp.
• HBV DNA giúp đo lượng virus HBV trong máu, từ đó hỗ trợ bác sĩ đưa ra quyết định có cần điều trị hay không.
• Kiểu gen HBV cung cấp thông tin về khả năng phát triển bệnh và mức độ đáp ứng với thuốc, đặc biệt là interferon.

3. Chẩn đoán hình ảnh và đánh giá gan

Siêu âm bụng, FibroScan, sinh thiết gan giúp đánh giá xơ hóa, phát hiện sớm xơ gan và ung thư gan ở người bệnh viêm gan B mạn tính.

Phương pháp điều trị bệnh

Theo chiến lược toàn cầu WHO công bố năm 2015, mục tiêu đến năm 2030 là giảm 90% số ca nhiễm mới, 65% số ca tử vong do viêm gan siêu vi. Tuy nhiên báo cáo của Đài quan sát Polaris (2020), Canada cho thấy chưa có quốc gia nào đạt đúng tiến độ. Nếu tình trạng chẩn đoán muộn, thiếu điều trị tiếp diễn, số ca tử vong do viêm gan B mạn tính có thể tăng từ 850.300 ca năm 2015 lên hơn 1,1 triệu ca vào năm 2030.

Ở viêm gan B cấp tính, khoảng 95% người trưởng thành có thể tự khỏi mà không cần điều trị đặc hiệu, chỉ cần chăm sóc hỗ trợ. Tuy nhiên ở viêm gan B giai đoạn mạn tính, việc điều trị đòi hỏi đánh giá toàn diện từ mức độ tổn thương gan, tải lượng HBV DNA đến tình trạng đồng nhiễm.

Mục tiêu điều trị tập trung vào ức chế sự nhân lên của HBV, giảm viêm gan, bảo tồn chức năng gan và ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.

1. Thuốc điều trị chính

Hiện nay hai nhóm thuốc chính được dùng để điều trị bệnh là:

• Interferon giúp tăng cường miễn dịch cơ thể để chống lại virus, thường chỉ định trong những trường hợp được sàng lọc kỹ.
• Thuốc kháng virus đường uống gồm entecavir, tenofovir, lamivudine, telbivudine và adefovir. Trong đó entecavir, tenofovir là lựa chọn ưu tiên nhờ hiệu quả mạnh, bền vững và ít kháng thuốc. Đặc biệt tenofovir còn có tác dụng quan trọng trong việc giảm lây truyền HBV từ mẹ sang con.

2. Chăm sóc và dự phòng

Song song với điều trị bằng thuốc, để kiểm soát triệu chứng viêm gan B giạn đoạn mạn tính cần xây dựng lối sống khoa học để bảo vệ gan, hạn chế lây nhiễm; Tuyệt đối tránh rượu bia vì đây là yếu tố làm gan suy yếu nhanh và thúc đẩy xơ gan.

Người bệnh nên ưu tiên đạm dễ tiêu, rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt đồng thời hạn chế đồ chiên rán, thực phẩm nhiều dầu mỡ, muối, cay nóng. Quan trọng hơn là cần thận trọng khi dùng thảo dược, viên uống bổ sung vì có thể gây độc cho gan. Tốt hơn hết nên tham vấn y khoa để đảm bảo an toàn. Ngoài ra để giảm nguy cơ lây truyền virus HBV, người bệnh nên tiêm phòng HBV cho người thân, duy trì quan hệ tình dục an toàn và tuyệt đối không dùng chung kim tiêm.

3. Ghép gan

Trong những trường hợp bệnh diễn tiến nặng, suy gan đã mất bù, xuất hiện biến chứng không thể kiểm soát bằng thuốc, ghép gan là lựa chọn cuối cùng. Ghép gan là phẫu thuật thay thế lá gan đã suy kiệt bằng gan khỏe mạnh từ người hiến tặng, giúp người bệnh kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng sống.

Biện pháp phòng ngừa viêm gan B mạn tính

Phòng ngừa viêm gan B tiến triển mạn tính là bước quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm số ca nhiễm mới và hạn chế biến chứng nặng ở gan.

1. Lối sống và chế độ dinh dưỡng

Duy trì lối sống khoa học cùng chế độ ăn uống hợp lý là cơ sở để phòng tránh các bệnh về gan. Người khỏe mạnh nên hạn chế tối đa việc uống rượu bia và dùng các chất kích thích vì đây là yếu tố làm suy yếu tế bào gan khiến gan dễ bị tổn thương khi tiếp xúc với virus.

Khẩu phần ăn hằng ngày cần cân đối, ưu tiên các thực phẩm giàu đạm dễ tiêu như thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại đậu; Đồng thời nên bổ sung ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, trái cây tươi để cung cấp vitamin, chất xơ cùng chất chống oxy hóa giúp gan hoạt động hiệu quả. Ngược lại cần hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ chế biến sẵn, món ăn quá cay hoặc quá mặn để tránh khiến gan quá tải; Vận động đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày, ngủ đủ 7 – 9 tiếng mỗi đêm và giữ tinh thần thoải mái cũng giúp hệ miễn dịch khỏe mạnh hơn, nâng cao khả năng chống lại virus HBV.

2. Kiểm soát cân nặng và gan nhiễm mỡ

Thừa cân, béo phì làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ khiến tế bào gan dễ tổn thương hơn khi tiếp xúc với virus HBV. Để bảo vệ gan, bạn cần duy trì cân nặng hợp lý, với chỉ số khối cơ thể (BMI) dao động trong khoảng 18,5 – 22,9 kg/m². Việc này có thể đạt được thông qua chế độ ăn uống cân đối, tập luyện thường xuyên và kiểm soát tốt căng thẳng.

3. Phòng lây nhiễm cho người thân

Virus HBV lây truyền chủ yếu qua máu và dịch cơ thể. Để phòng ngừa, cần tuyệt đối không dùng chung kim tiêm, dao cạo râu, bàn chải đánh răng, dụng cụ làm móng. Khi xăm hình, xỏ khuyên, nên lựa chọn cơ sở uy tín, đảm bảo vô trùng. Trong quan hệ tình dục, hãy dùng bao cao su để phòng ngừa lây nhiễm.

Phụ nữ mang thai cần được xét nghiệm HBV trong thai kỳ. Nếu phát hiện nhiễm virus bác sĩ có thể chỉ định thuốc kháng virus để hạn chế lây truyền từ mẹ sang con. Trẻ sơ sinh thuộc nhóm nguy cơ cao cần được tiêm vắc xin HBV kết hợp với globulin miễn dịch HBV (HBIG) trong vòng 24 giờ đầu sau sinh để tăng hiệu quả bảo vệ.

4. Tiêm vắc xin viêm gan B

Tiêm vắc xin là biện pháp phòng ngừa an toàn, hiệu quả. WHO khuyến cáo tất cả trẻ sơ sinh cần được tiêm mũi đầu tiên trong vòng 24 giờ sau sinh và hoàn tất phác đồ tiêm đầy đủ. Người trưởng thành chưa có miễn dịch, thuộc nhóm nguy cơ cao như nhân viên y tế, người sống chung với người bệnh hoặc có hành vi tình dục không an toàn cũng nên chủ động tiêm phòng để được bảo vệ lâu dài.

Tại Việt Nam, hệ thống VNVC hiện cung cấp đầy đủ 4 loại vắc xin HBV gồm Gene Hbvax, Engerix B, Heberbiovac và Euvax B. Tất cả đều được Bộ Y tế cấp phép, kiểm định chất lượng và bảo quản trong hệ thống kho lạnh GSP hiện đại giúp đảm bảo an toàn, hiệu quả cho hàng triệu gia đình.

5. Kiểm tra và sàng lọc định kỳ

Những người thuộc nhóm nguy cơ cao nên được xét nghiệm HBV định kỳ. Nếu chưa có miễn dịch, cần tiêm vắc xin kịp thời để được bảo vệ toàn diện. Việc kiểm tra sức khỏe thường xuyên mỗi 6 tháng đến 1 năm cũng giúp phát hiện sớm tình trạng nhiễm HBV hoặc các biến chứng ở gan, từ đó có kế hoạch xử trí, điều trị kịp thời.

Viêm gan B mạn tính là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng cách xây dựng lối sống lành mạnh, tránh các yếu tố lây nhiễm và tiêm vắc xin đầy đủ. Chủ động dự phòng sẽ giúp bảo vệ sức khỏe lá gan, góp phần ngăn chặn sự lây lan virus trong cộng đồng.