Bệnh tim mạch hiện là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở phụ nữ, chỉ riêng tại Mỹ đã ghi nhận hơn 301.000 ca trong năm 2019. Mặc dù nhồi máu cơ tim thường gặp ở nam giới nhiều hơn (chiếm 70% tổng số ca) nhưng tỷ lệ tử vong ở nữ giới sau 1 năm lại cao hơn 1,6 lần. Nguyên nhân chính là do dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ thường không điển hình, dễ bị nhầm lẫn với các rối loạn khác khiến việc phát hiện trở nên khó khăn (1). Cùng ECO Pharma tìm hiểu chi tiết trong bài viết sau.
Theo Hiệp hội Tim mạch, Mỹ (AHA), nam giới có nguy cơ mắc nhồi máu cơ tim cao gấp đôi phụ nữ. Kết quả này được củng cố bởi nghiên cứu Tromsø (Na Uy, 2016), đăng trên tạp chí JAMA Internal Medicine (Mỹ) theo dõi gần 34.000 người trong hơn 30 năm, cho thấy nam giới có tỷ lệ mắc bệnh này cao hơn rõ rệt ở mọi độ tuổi. (2)
Sự khác biệt này phần lớn đến từ hormone estrogen, có vai trò bảo vệ tim mạch ở phụ nữ. Estrogen giúp duy trì độ đàn hồi thành mạch, ngăn ngừa hình thành mảng xơ vữa và hạn chế tắc nghẽn động mạch, nhờ đó giảm nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên khi bước vào giai đoạn mãn kinh, lượng estrogen giảm mạnh khiến tỷ lệ mắc bệnh gia tăng.
Phân tích chuyên sâu cho thấy HDL-c (cholesterol tốt) đóng vai trò bảo vệ tim mạch mạnh mẽ nhất ở phụ nữ, giúp giảm khoảng 19% nguy cơ nhồi máu cơ tim. Ngược lại khi cholesterol toàn phần tăng cao, nguy cơ mắc bệnh có thể tăng thêm 14,2%. Đặc biệt tỷ lệ HDL-c so với cholesterol toàn phần cao còn giúp giảm thêm 17,1% nguy cơ xảy ra bệnh. Một số yếu tố khác như huyết áp tâm trương cao, hút thuốc lá cũng ảnh hưởng nhưng ở mức độ nhỏ hơn (khoảng 5 – 6%). Trong khi đó tiểu đường, chỉ số BMI, huyết áp tâm thu, mức độ vận động thể chất gần như không tạo khác biệt lớn giữa hai giới.
Theo Trung tâm Tim mạch Johns Hopkins Ciccarone (Mỹ) nam giới thường khởi phát nhồi máu cơ tim sớm hơn phụ nữ khoảng 10 năm, trung bình sau tuổi 45 ở nam và sau tuổi 49 ở nữ. Mặc dù phụ nữ có nguy cơ thấp hơn, nhưng dấu hiệu mắc bệnh ở họ lại mơ hồ, dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác như rối loạn tiêu hóa, căng thẳng. Điều này khiến việc phát hiện, điều trị chậm trễ, dẫn đến biến chứng nặng và tỷ lệ tử vong cao.
Nếu gặp bất kỳ triệu chứng nào sau đây, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và cấp cứu kịp thời.
Đau, tức ngực là một trong những triệu chứng điển hình của nhồi máu cơ tim, tuy nhiên ở phụ nữ, cảm giác này thường mơ hồ. Người bệnh có thể cảm thấy tức nặng, bóp nghẹt, đè ép hoặc có cảm giác bị chèn ép ở giữa ngực, đôi khi lan lên cổ, vai, hàm.
Cơn đau thường kéo dài vài phút rồi giảm dần khiến người bệnh chủ quan, nhầm lẫn với đau cơ, căng tức ngực thông thường. Theo các nghiên cứu, chỉ khoảng 57% phụ nữ có biểu hiện đau ngực trong cơn nhồi máu cơ tim và gần 30% có cảm giác khó chịu vùng ngực trước khi cơn nguy kịch xảy ra.
Khó thở, hụt hơi đột ngột là dấu hiệu sớm cảnh báo tim bị thiếu máu cục bộ. Triệu chứng có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc kèm theo với tức ngực khiến người bệnh thấy nghẹt thở dù không vận động mạnh. Nhiều phụ nữ thường nhầm lẫn tình trạng này với rối loạn lo âu, rối loạn thần kinh tim hoặc bệnh phổi khiến việc thăm khám bị trì hoãn.
Cảm giác mệt mỏi cực độ, thiếu năng lượng ngay cả khi nghỉ ngơi là dấu hiệu đặc trưng nhưng thường bị bỏ qua. Người bệnh có thể cảm thấy uể oải, chóng mặt, hoa mắt, không thể tập trung vào công việc. Đây là biểu hiện cho thấy tim đang quá tải do thiếu máu nuôi cơ tim. Phụ nữ dễ bị nhầm lẫn tình trạng này với căng thẳng, thiếu ngủ hoặc suy nhược cơ thể.
Phụ nữ ít khi đau ngực dữ dội như nam giới, thay vào đó thường đau âm ỉ, nhức, nặng vùng cổ, vai, hàm, lưng trên hoặc một bên cánh tay. Cơn đau có thể xuất hiện đột ngột, tăng dần, không liên quan đến vận động thể lực. Đôi khi còn bị nhầm với đau cơ, thoái hóa cột sống cổ, đau khớp vai gáy.
Một dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ dễ bị hiểu nhầm là rối loạn tiêu hóa, viêm dạ dày. Người bệnh có thể cảm thấy đầy bụng, ợ nóng, buồn nôn, đau tức vùng thượng vị hoặc nôn ói, đôi khi kèm chóng mặt, vã mồ hôi lạnh. Chính sự giống nhau giữa triệu chứng tiêu hóa và tim mạch khiến nhiều phụ nữ chủ quan, làm giảm cơ hội cấp cứu kịp thời.
Trước khi xảy ra cơn nhồi máu cơ tim, nhiều phụ nữ ghi nhận tình trạng rối loạn giấc ngủ kéo dài, bao gồm khó ngủ, thức giấc giữa đêm, ngủ không sâu giấc, tỉnh dậy vẫn thấy mệt mỏi. Một số trường hợp còn có cảm giác hồi hộp, lo lắng, bồn chồn vô cớ. Đây có thể là phản ứng của hệ thần kinh tự chủ khi tim bị thiếu máu, cần được chú ý sớm.
Ra mồ hôi lạnh, da tái nhợt, ẩm và cảm giác ớn lạnh toàn thân là biểu hiện cấp tính của tình trạng thiếu máu cơ tim. Nhiều phụ nữ có thể nhầm lẫn với cơn lo âu, hạ đường huyết, stress đột ngột, nhưng thực chất đây là dấu hiệu cảnh báo cơn nhồi máu cơ tim đang diễn ra.
Khi tim không bơm đủ máu lên não, người bệnh có thể xuất hiện choáng váng, hoa mắt, mất thăng bằng, thậm chí ngất xỉu. Cơn chóng mặt thường kèm theo run tay, hồi hộp, tim đập nhanh, lúc này cần cấp cứu ngay để tránh đột tử.
Một số phụ nữ mô tả có cảm giác suy kiệt toàn thân, không thể đi lại, làm việc bình thường. Sự suy yếu này thường xảy ra trước hoặc trong cơn nhồi máu cơ tim, phản ánh tình trạng tim không đủ khả năng bơm máu cung cấp oxy cho cơ thể.
Sau mãn kinh, nồng độ hormone estrogen giảm mạnh, mất đi tác dụng bảo vệ hệ mạch máu khiến nguy cơ nhồi máu cơ tim ở phụ nữ tăng cao. Các triệu chứng thường gặp trong giai đoạn này gồm:
Ở phụ nữ bệnh thường khởi phát âm thầm, dễ bị bỏ sót hoặc chẩn đoán muộn. Do đó việc nhận biết dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ và kiểm soát các yếu tố nguy cơ là rất quan trọng.
Nhóm yếu tố nguy cơ truyền thống:
Ngoài nhóm trên, phụ nữ còn chịu tác động của các yếu tố sinh học giới tính đặc trưng:
Nhồi máu cơ tim gây tổn thương vĩnh viễn cho cơ tim, làm giảm khả năng co bóp và bơm máu, từ đó khiến chức năng tim suy giảm. Ở phụ nữ quá trình hồi phục thường chậm và phức tạp hơn do dễ mắc bệnh vi mạch hoặc bệnh mạch vành không tắc nghẽn.
Phụ nữ thường được chẩn đoán, điều trị nhồi máu cơ tim muộn hơn nam giới khiến nguy cơ suy tim, loạn nhịp và tái phát cao hơn. Sau cơn nhồi máu người bệnh dễ mệt mỏi kéo dài, khó thở, giảm sức chịu đựng khi vận động, ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống. Nghiên cứu đăng trên Hiệp hội Tim mạch, Mỹ (2018) ghi nhận, phụ nữ trẻ mắc bệnh có tỷ lệ triệu chứng không điển hình cao hơn (61,9% so với 54,8%), đồng thời nguy cơ không xuất hiện đau ngực cao hơn 1,5 lần. Điều này cho thấy dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở nữ giới mờ nhạt, dễ bị bỏ sót, làm chậm quá trình phát hiện và cứu sống trong “khung giờ vàng” (3).
Về mặt tâm lý, phụ nữ dễ rơi vào trầm cảm, lo âu, rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD), nhất là khi cơn nguy kịch xảy ra đột ngột. Các rối loạn này không những làm chậm quá trình phục hồi còn tăng nguy cơ tái phát biến cố tim mạch.
Lâu dần tỷ lệ tử vong trong bệnh viện sẽ cao hơn, hiệu quả điều trị kém. Người bệnh ít được can thiệp tích cực (như đặt stent, phẫu thuật bắc cầu, dùng statin hoặc thuốc chẹn beta đủ liều). Hậu quả là chất lượng sống suy giảm, với các triệu chứng kéo dài như mệt mỏi, tức ngực, cảm xúc căng thẳng khiến việc trở lại sinh hoạt bình thường gặp nhiều khó khăn.
Khi xuất hiện dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ, người bệnh cần gọi cấp cứu ngay. Trong lúc chờ nhân viên y tế, nếu không thuộc trường hợp chống chỉ định có thể nhai aspirin để làm chậm quá trình hình thành huyết khối. Tại phòng cấp cứu, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ tổn thương cơ tim và có thể chỉ định dùng oxy, nitroglycerin, morphine để giảm đau ngực, đồng thời giúp máu lưu thông đến tim tốt hơn.
Tùy mức độ bệnh, bác sĩ sẽ kê đơn phối hợp nhiều nhóm thuốc nhằm tái lập lưu thông máu, ổn định huyết động và ngăn biến chứng:
Các thuốc này phải được dùng theo đúng chỉ định chuyên khoa. Vì nếu tự ý uống, ngưng thuốc có thể gây biến chứng nguy hiểm.
Trong nhiều trường hợp, điều trị nội khoa không đủ để khôi phục tuần hoàn mạch vành. Khi đó bác sĩ có thể chỉ định can thiệp hoặc phẫu thuật mạch vành:
Một số thể bệnh đặc thù ở nữ giới cần được nhận biết và xử trí riêng biệt:
Sau khi ổn định, phụ nữ cần tham gia chương trình phục hồi chức năng tim dưới sự theo dõi của bác sĩ:
Phụ nữ sau nhồi máu cơ tim cũng cần được hỗ trợ tâm lý vì có nguy cơ trầm cảm, lo âu cao hơn. Chăm sóc sức khỏe tinh thần tốt giúp người bệnh phục hồi nhanh và cải thiện chất lượng sống.
Phòng ngừa bệnh này ở phụ nữ cần một chiến lược toàn diện, kết hợp giữa chế độ dinh, vận động, kiểm soát sức khỏe tim và cân bằng tinh thần. Theo đó phụ nữ cần đặc biệt lưu ý đến những yếu tố nguy cơ đặc thù giới tính như thay đổi nội tiết tố, biến chứng thai kỳ và bệnh tự miễn.
Chế độ ăn uống lành mạnh, tốt cho tim
Chọn thực đơn cân đối và khoa học giúp giảm cholesterol máu, ổn định huyết áp và ngăn ngừa xơ vữa động mạch:
Bên cạnh chế độ ăn lành mạnh, phụ nữ có thể bổ sung dưỡng chất sinh học GDL-5 – chiết xuất từ phấn mía Nam Mỹ. Hoạt chất này được nghiên cứu cho thấy có khả năng:
Vận động thể chất đều đặn
Tập luyện thường xuyên giúp tim khỏe mạnh, lưu thông máu tốt và giảm hình thành mảng xơ vữa. Phụ nữ nên duy trì ít nhất 150 phút/tuần với hoạt động cường độ trung bình như đi bộ, bơi lội, đạp xe; hoặc 75 phút/tuần với bài tập cường độ cao như chạy bộ, aerobic. Tránh ngồi quá lâu và nên đứng dậy, vận động nhẹ sau mỗi 30 – 60 phút để kích thích tuần hoàn máu.
Kiểm soát các chỉ số sức khỏe quan trọng
Theo dõi và duy trì các chỉ số cơ thể ở mức an toàn để ngăn ngừa các dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ từ sớm:
Loại bỏ thói quen có hại như hút thuốc lá, vì nicotine, các chất độc trong khói thuốc gây co thắt mạch vành, hình thành cục máu đông. Hạn chế uống rượu, không quá 1 đơn vị/ngày đối với nữ giới, vì rượu dễ gây cao huyết áp, rối loạn nhịp tim.
Quản lý căng thẳng và chăm sóc tinh thần
Căng thẳng mãn tính là yếu tố kích thích co thắt mạch máu khiến tình trạng tim mạch nặng hơn. Hãy dành thời gian thư giãn như đọc sách, nghe nhạc nhẹ hoặc làm việc mình thích. Đồng thời duy trì giấc ngủ chất lượng từ 7 – 9 tiếng mỗi đêm để cơ thể phục hồi, ổn định hoạt động tim – não.
Thăm khám sức khỏe tim mạch định kỳ
Phụ nữ sau tuổi 49 khi bước vào giai đoạn mãn kinh nên kiểm tra tim mạch ít nhất 1 – 2 lần/năm. Sự suy giảm estrogen làm mất đi lớp “bảo vệ tự nhiên” của tim khiến nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng cao. Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm rối loạn huyết áp, mỡ máu, đường huyết và xử trí kịp thời trước khi xảy ra biến chứng.
Có thể đến Trung tâm Tim mạch – Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Tại đây người bệnh sẽ được tiếp cận các phương tiện hiện đại như máy đo ECG 12 chuyển đạo, Holter điện tim 24h, siêu âm tim 3D, chụp CT động mạch vành,… phục vụ chẩn đoán và can thiệp chính xác. Phác đồ điều trị cá nhân hóa, cập nhật từ Hội Tim mạch Mỹ, châu Âu và các chuyên gia đầu ngành trong nước, giúp tối ưu hiệu quả khắc phục nhồi máu cơ tim.
Khi có dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ như đau tức ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, người thân nên:
Các dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ thường mờ nhạt dễ nhầm lẫn với bệnh lý khác. Vì vậy cần lắng nghe cơ thể, theo dõi sức khỏe định kỳ, duy trì lối sống lành mạnh và chủ động can thiệp sớm để bảo vệ sức khỏe tim mạch và ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.
