Ước tính mỗi năm có khoảng 800.000 ca phẫu thuật bắc cầu động mạch vành CABG được thực hiện trên toàn cầu, cho thấy vai trò quan trọng của phẫu thuật này trong điều trị bệnh động mạch vành, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc có bệnh nền như huyết áp cao, đái tháo đường (1). Bài viết dưới đây, ECO Pharma sẽ giúp bạn hiểu rõ khi nào cần mổ bắc cầu mạch vành, quy trình thực hiện và chăm sóc sau phẫu thuật.
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành là gì?
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành là phẫu thuật tạo đường đi mới cho dòng máu đến tim khi một hoặc nhiều động mạch vành bị hẹp, tắc. Đây là một trong những phẫu thuật tim phổ biến trên thế giới; độ tuổi trung bình của người thực hiện CABG khoảng 66 tuổi, trong đó phần lớn là nam giới. Phương pháp này thường được chỉ định cho các trường hợp bệnh động mạch vành nặng nhưng không hiệu quả với điều trị bảo tồn (thay đổi lối sống và dùng thuốc) hoặc nong mạch vành.
Động mạch vành có nhiệm vụ cung cấp máu giàu oxy cho cơ tim. Khi mảng xơ vữa tích tụ trong lòng mạch, động mạch có thể bị hẹp, cứng lại hoặc tắc một phần. Tình trạng này khiến một số vùng cơ tim không nhận đủ máu gây đau thắt ngực, thiếu máu cơ tim thầm lặng hoặc làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim. (2)
Trong quá trình mổ bắc cầu mạch vành, bác sĩ lấy một đoạn mạch máu khỏe mạnh từ ngực, tay hoặc chân của người bệnh để tạo lối đi vòng qua đoạn mạch bị tắc. Nếu có nhiều động mạch bị tắc, người bệnh có thể cần nhiều cầu nối, chẳng hạn phẫu thuật bắc hai cầu, ba cầu hoặc bốn cầu động mạch vành.
Chỉ định và chống chỉ định phẫu thuật bắc cầu mạch vành
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành thường được cân nhắc khi người bệnh có bệnh động mạch vành tắc nghẽn, nguy cơ nhồi máu cơ tim cao hoặc can thiệp mạch vành qua da không hiệu quả.
1. Chỉ định
Bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật bắc cầu mạch vành trong các trường hợp: (3)
- Bệnh động mạch vành kèm đau thắt ngực.
- Người bệnh đái tháo đường có bệnh động mạch vành phù hợp chỉ định phẫu thuật.
- Nhiều động mạch vành bị tắc nghẽn.
- Suy tim nặng do bệnh động mạch vành.
- Nhồi máu cơ tim nặng cần phẫu thuật khẩn cấp.
- Hẹp thân chung động mạch vành trái trên 50%.
- Bệnh ba nhánh động mạch vành với mức độ hẹp trên 70%, có hoặc không liên quan đến đoạn gần động mạch liên thất trước trái.
- Bệnh hai nhánh động mạch vành, gồm động mạch liên thất trước trái và một động mạch vành lớn khác.
- Một hoặc nhiều vị trí hẹp động mạch vành trên 70% kèm đau thắt ngực rõ dù đã điều trị nội khoa tối đa.
- Hẹp một nhánh động mạch vành trên 70% ở người từng sống sót sau ngừng tim đột ngột do nhịp nhanh thất liên quan đến thiếu máu cơ tim.
- Can thiệp mạch vành qua da không làm thông được đoạn mạch tắc.
2. Chống chỉ định
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành không phù hợp trong các trường hợp:
- Người bệnh từ chối phẫu thuật.
- Động mạch vành không phù hợp để ghép cầu nối.
- Không còn vùng cơ tim sống có thể được tái tưới máu bằng cầu nối.
Có những loại phẫu thuật bắc cầu nào?
Phẫu thuật bắc cầu mạch vành được thực hiện dưới các kỹ thuật khác nhau. Các kỹ thuật phổ biến nhất gồm:
1. Phẫu thuật có sử dụng tuần hoàn ngoài cơ thể
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành có sử dụng tuần hoàn ngoài cơ thể (on-pump CABG) là kỹ thuật mổ bắc cầu mạch vành truyền thống được thực hiện khi tim được làm ngừng tạm thời. Trong thời gian này, máy tim phổi nhân tạo sẽ đảm nhiệm chức năng bơm máu và trao đổi oxy, giúp duy trì tuần hoàn cho toàn bộ cơ thể.
Khi phẫu thuật bắt đầu, bác sĩ đặt các ống thông vào tim để dẫn máu ít oxy đến máy tim phổi nhân tạo. Tại đây, máu được trao đổi oxy rồi bơm trở lại cơ thể. Tim được làm ngừng an toàn bằng thuốc chuyên biệt, tạo điều kiện để bác sĩ khâu nối mạch máu chính xác hơn trên một phẫu trường ổn định.
Sau khi các cầu nối được hoàn tất, tim sẽ được cho đập trở lại. Khi tim hoạt động đủ ổn định, máy tim phổi nhân tạo được ngắt kết nối và các ống thông được rút ra. Phương pháp này thường phù hợp với những trường hợp cần nhiều cầu nối hoặc có tổn thương động mạch vành phức tạp.
2. Phẫu thuật không dùng tuần hoàn ngoài cơ thể
Phẫu thuật không dùng tuần hoàn ngoài cơ thể (off-pump CABG), là kỹ thuật mổ bắc cầu mạch vành được thực hiện khi tim vẫn đang đập. Khác với phẫu thuật truyền thống, phương pháp này không sử dụng máy tim phổi nhân tạo để thay thế chức năng bơm máu của tim và phổi trong lúc mổ.
Trong quá trình phẫu thuật, bác sĩ lấy một đoạn động mạch hoặc tĩnh mạch khỏe mạnh từ vị trí khác trong cơ thể. Đoạn mạch này được dùng để tạo đường đi vòng qua phần động mạch vành bị tắc, giúp khôi phục dòng máu đến vùng cơ tim đang thiếu máu.
Phương pháp này có thể được lên kế hoạch từ trước hoặc thực hiện trong tình huống khẩn cấp khi mạch vành bị tắc đột ngột. Do bác sĩ phải thao tác trên tim đang hoạt động, off-pump CABG đòi hỏi kỹ thuật cao và cần được cân nhắc dựa trên vị trí mạch bị tắc, mức độ tổn thương mạch vành, chức năng tim và tình trạng sức khỏe tổng thể của người bệnh.
3. Phẫu thuật khác
Các phương pháp phẫu thuật khác, chẳng hạn như phẫu thuật nội soi thực hiện qua các vết mổ rất nhỏ, hoặc phẫu thuật robot thực hiện với sự hỗ trợ của thiết bị cơ khí chuyển động, cũng có thể được sử dụng trong một số trường hợp phù hợp. Với phẫu thuật robot, bác sĩ điều khiển dụng cụ qua hệ thống máy tính và cánh tay robot, giúp hạn chế mức độ xâm lấn so với đường mổ mở truyền thống.
Phương pháp này thường được cân nhắc khi số cầu nối không quá nhiều và vị trí mạch cần nối thuận lợi. Tùy từng trường hợp, bác sĩ cũng có thể phối hợp phẫu thuật bắc cầu với đặt stent để giữ cho những mạch máu bị bệnh khác được thông thoáng.
Quy trình phẫu thuật diễn ra như thế nào?
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành là một phẫu thuật tim lớn, được thực hiện tại bệnh viện bởi bác sĩ phẫu thuật tim mạch, bác sĩ gây mê và ê-kíp hồi sức. Trước ngày phẫu thuật, bác sĩ thường cho dùng thuốc để kiểm soát chảy máu, huyết áp và phòng ngừa nhiễm trùng nhằm giảm nguy cơ biến chứng. Nếu người bệnh mắc đái tháo đường, bác sĩ có thể cho dùng thuốc để kiểm soát đường huyết trong quá trình phẫu thuật.
Quy trình mổ bắc cầu mạch vành diễn trong trong ngày, gồm ba giai đoạn chính gồm:
1. Trước phẫu thuật
Người bệnh được hướng dẫn nhịn ăn uống khoảng 8 tiếng đồng hồ trước phẫu thuật. Trước khi vào phòng mổ, người bệnh được hướng dẫn tắm gội bằng dung dịch sát trùng, thay quần áo của phòng mổ, cột gọn tóc và chùm lưới đầu, tẩy sạch sơn móng, tháo nữ trang.
Trước giờ được đẩy vào phòng mổ, người bệnh sẽ được khám lại các chỉ số sinh tồn, hỏi lại về tình trạng dị ứng thuốc men, thức ăn, tiền sử bệnh tim gia đình; nếu có răng giả sẽ được tháo tạm thời; sau đó được đặt đường truyền tĩnh mạch ở tay và dùng thuốc an thần.
Khi được đẩy vào phòng mổ, người bệnh được chuyển sang giường phẫu thuật, cởi bỏ áo, gây mê toàn thân, gắn các thiết bị theo dõi các chỉ số sinh tồn, đặt ống thở qua miệng, nối với máy thở để hỗ trợ hô hấp trong và ngay sau phẫu thuật.
2. Phẫu thuật
Tùy kỹ thuật mổ được lựa chọn, bác sĩ có thể dùng máy tim phổi nhân tạo để tạm thời duy trì tuần hoàn máu và cung cấp oxy cho cơ thể; một số trường hợp khác được mổ khi tim vẫn đang đập mà không cần dùng máy này.
Thông thường, bác sĩ tạo một đường rạch ở giữa ngực dọc theo xương ức để tiếp cận tim. Trong một số trường hợp phù hợp, phẫu thuật có thể được thực hiện qua đường rạch nhỏ giữa các xương sườn hoặc có sự hỗ trợ của robot sau đó lấy một đoạn mạch máu khỏe mạnh từ thành ngực, tay hoặc cẳng chân của người bệnh để làm mạch ghép.
Đoạn mạch ghép này được dùng để tạo đường đi mới cho dòng máu. Một đầu mạch ghép được nối với nguồn cấp máu, đầu còn lại nối vào động mạch vành ở vị trí sau chỗ tắc nhờ đó máu có thể đi vòng qua đoạn mạch bị hẹp hoặc tắc để tiếp tục đến nuôi cơ tim. Nếu nhiều động mạch vành bị tắc, bác sĩ có thể tạo nhiều cầu nối trong cùng một ca mổ. (4)
Khi các cầu nối đã được tạo xong, ê-kíp phẫu thuật sẽ kiểm tra dòng máu lưu thông qua cầu nối mới. Nếu tim được làm ngừng tạm thời trong lúc mổ, bác sĩ sẽ cho tim đập trở lại trước khi kết thúc ca phẫu thuật. Sau đó, lồng ngực được đóng lại, xương ức được cố định bằng dây kim loại để lành dần và vết mổ ở ngực được khâu kín. Toàn bộ ca mổ thường kéo dài khoảng 3 - 6 giờ, tùy số lượng động mạch bị tắc và mức độ phức tạp của phẫu thuật.
3. Sau phẫu thuật
Phẫu thuật kết thúc người bệnh được nằm thêm tại phòng mổ chờ hồi tỉnh, sau đó được chuyển đến phòng hồi sức tích cực để theo dõi sát hoạt động của tim, phổi và các dấu hiệu sinh tồn trong khoảng 30 phút. Nếu không có vấn đề gì xảy ra, người bệnh sẽ được đưa về khoa nội trú chăm sóc và tiếp tục theo dõi.
Người bệnh được khuyến khích vận động sớm quanh giường trong khả năng có thể ngay sau phẫu thuật nửa ngày; được khuyến khích ho và ăn các thức ăn lỏng bổ dưỡng dễ tiêu hóa trong hai ngày đầu sau đó ăn uống bình thường.
Ống thở có thể được giữ để hỗ trợ hô hấp sau đó rút ra khi người bệnh có thể tự thở hoặc có thể dùng được mặt nạ thở. Ống dẫn lưu ở ngực đưa dịch ra ngoài cũng tiếp tục được giữ cho đến khi hết chảy dịch.
Người bệnh cũng được truyền dịch hàng ngày và dùng thuốc giảm đau, thuốc kháng sinh, kháng viêm, thuốc chống huyết khối (như aspirin) đã được định sẵn liều trong ngày. Mỗi ngày y tá sẽ cấp phát thuốc và kiểm tra sức khỏe vài lần. Tuỳ loại phẫu thuật, tốc độ phục hồi và quy định của từng bệnh viện, người bệnh sẽ được xuất viện sau phẫu thuật 3 - 7 ngày. (5)
Bệnh nhân thực hiện bắc cầu mạch vành sống được bao lâu?
Bệnh nhân thực hiện phẫu thuật bắc cầu động mạch vành có thể sống thêm nhiều năm sau phẫu thuật; một số trường hợp sống 20 năm hoặc lâu hơn nếu cầu nối hoạt động tốt và các yếu tố nguy cơ được kiểm soát. Khi tính chung các yếu tố nguy cơ, hơn 80% người bệnh vẫn còn sống sau 5 năm kể từ phẫu thuật CABG.
Tuổi thọ sau mổ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tuổi, chức năng thất trái, mức độ tổn thương động mạch vành, đái tháo đường, tăng huyết áp, cholesterol cao và sức khỏe tổng thể. Người trên 70 tuổi, có rối loạn chức năng thất trái hoặc tổn thương thân chung động mạch vành trái thường cần được theo dõi chặt chẽ hơn.
Phẫu thuật bắc cầu mạch vành có thể cải thiện kết quả dài hạn và giúp giảm đau thắt ngực; các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận khoảng 8 trên 10 người bệnh giảm triệu chứng sau mổ. Tuy nhiên, một số người có thể cần can thiệp lại sau 8 - 10 năm nếu xuất hiện tắc nghẽn mới.
Sau mổ bắc cầu mạch vành có ảnh hưởng gì không?
Sau mổ bắc cầu cho người bệnh mạch vành, bệnh nhân có thể gặp một số biến chứng vì đây là phẫu thuật tim hở. Nguy cơ cụ thể phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe trước mổ và thường cao hơn nếu phẫu thuật được thực hiện trong tình huống cấp cứu. Trong đó nguy cơ biến chứng cao hơn ở người có tắc động mạch chi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đái tháo đường hoặc bệnh thận.
Các biến chứng có thể gặp gồm chảy máu, nhiễm trùng vết mổ, rối loạn nhịp tim, viêm phổi, khó thở hoặc cần hỗ trợ máy thở kéo dài. Cục máu đông sau mổ có thể gây nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc vấn đề ở phổi. Một số trường hợp khác có thể gặp suy thận, viêm tụy, suy giảm trí nhớ hoặc khó suy nghĩ rõ ràng tạm thời; hiếm hơn là thất bại cầu nối hoặc tử vong ngay quanh phẫu thuật.
Hồi phục và chăm sóc sau phẫu thuật bắc cầu như thế nào?
Sau khi hồi phục từ phẫu thuật bắc cầu động mạch vành, hầu hết người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn, giảm đau thắt ngực và cải thiện khả năng sinh hoạt. Một số người có thể không còn triệu chứng trong nhiều năm. Tuy nhiên, cầu nối hoặc các động mạch khác vẫn có thể bị hẹp, tắc trở lại, vì vậy người bệnh cần tiếp tục điều trị và chăm sóc tim mạch lâu dài.
Kết quả sau phẫu thuật phụ thuộc nhiều vào việc kiểm soát huyết áp, cholesterol, đường huyết và các bệnh lý đi kèm như đái tháo đường. Người bệnh cần dùng thuốc đúng theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ngưng thuốc dù triệu chứng đã cải thiện.
Để hỗ trợ hồi phục và duy trì hiệu quả của phẫu thuật, người bệnh nên chú ý:
- Không hút thuốc: Thuốc lá thúc đẩy xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch. Vì vậy cần bỏ hút thuốc để bảo vệ cầu nối, giảm nguy cơ tái hẹp mạch sau phẫu thuật.
- Ăn uống lành mạnh: Ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, thịt nạc và chất béo tốt; hạn chế đường, muối, chất béo bão hòa.
- Kiểm soát cân nặng: Duy trì cân nặng phù hợp giúp giảm gánh nặng cho tim, đồng thời hỗ trợ kiểm soát tốt huyết áp, cholesterol và đường huyết sau phẫu thuật.
- Vận động phù hợp: Nên bắt đầu vận động sớm bắt đầu từ mức độ nhẹ và tăng dần theo khả năng hồi phục. Mục tiêu lâu dài có thể hướng đến 30 - 60 phút hoạt động thể chất trong hầu hết các ngày trong tuần, nhưng thời điểm và mức độ tập luyện cần theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị bệnh mạch vành.
- Quản lý căng thẳng: Căng thẳng kéo dài gây áp lực cho tim. Vì vậy cần quản lý căng thẳng bằng sinh hoạt khoa học, nghỉ ngơi đầy đủ; cố gắng tránh các tình huống cảm xúc quá mức và làm việc lao lực.
- Ngủ đủ giấc: Giấc ngủ kém có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim và các bệnh mạn tính khác. Người trưởng thành nên cố gắng ngủ khoảng 7 - 9 giờ mỗi ngày.
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành là phương pháp tái thông dòng máu đến cơ tim cho người bệnh động mạch vành nặng, đặc biệt khi hẹp, tắc nhiều nhánh động mạch vành, không đáp ứng tốt với điều trị nội khoa hoặc không thể can thiệp nong và đặt stent. Phẫu thuật có thể giúp cải thiện triệu chứng, hỗ trợ chức năng tim và giảm nguy cơ biến cố tim mạch ở những trường hợp được chỉ định phù hợp. Sau mổ, người bệnh cần dùng thuốc đúng hướng dẫn, tái khám định kỳ và duy trì lối sống lành mạnh để bảo vệ cầu nối, kiểm soát xơ vữa động mạch, cải thiện chất lượng sống lâu dài.
