Tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da là kỹ thuật gì?

Tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da là một trong những phương pháp điều trị hiện đại giúp tái thông động mạch vành bị hẹp hoặc tắc nghẽn, khôi phục lưu lượng máu đến cơ tim mà không cần phẫu thuật mở ngực. Với những tiến bộ về thiết bị, kỹ thuật, phương pháp này hiện được thực hiện an toàn ngay cả ở nhiều trường hợp bệnh động mạch vành phức tạp. Để hiểu rõ hơn về quy trình, chỉ định, mời bạn cùng theo dõi bài viết sau của ECO Pharma.

Tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da là gì?

Tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da (Percutaneous Transluminal Coronary Angioplasty - PTCA), còn gọi là nong động mạch vành bằng bóng, là một phân nhóm thuộc kỹ thuật can thiệp mạch vành qua da (PCI). Thủ thuật sử dụng ống thông có gắn bóng để nong rộng đoạn động mạch vành bị hẹp do mảng xơ vữa; trong nhiều trường hợp, bác sĩ sẽ đặt thêm stent nhằm duy trì lòng mạch thông thoáng và hạn chế tái hẹp, thủ thuật lúc này được gọi chung là can thiệp động mạch vành qua da.

Kỹ thuật này giúp tái thiết lập và phục hồi lưu lượng máu giàu oxy đến nuôi dưỡng cơ tim, ngăn ngừa hoại tử tế bào tim mà không cần thực hiện đại phẫu bắc cầu mạch vành (mổ mở ngực).

PTCA khác chụp mạch vành và MSCT mạch vành như thế nào?

Mặc dù cùng được áp dụng trong quy trình quản lý bệnh lý động mạch vành, nhưng chụp MSCT (chụp cắt lớp vi tính đa lát cắt), chụp mạch vành qua da, PTCA có bản chất và mục đích hoàn toàn khác nhau. MSCT và chụp mạch vành giữ vai trò chẩn đoán, xác định tổn thương; trong khi PTCA là giải pháp can thiệp điều trị trực tiếp.

Dưới đây là bảng so sánh PTCA, thông tim chụp mạch vành và MSCT mạch vành:

Tạo hình mạch vành là gì? Trong thực hành lâm sàng, ba kỹ thuật này thường được áp dụng theo trình tự như sau MSCT mạch vành (tầm soát) - Chụp mạch vành (xác định tổn thương) - PTCA (điều trị khi hẹp hoặc tắc nghẽn có ý nghĩa huyết động), thường kết hợp đặt stent mạch vành.

Ví dụ, người bệnh đau thắt ngực có thể được chỉ định MSCT mạch vành để đánh giá ban đầu. Nếu kết quả nghi ngờ hẹp nặng, bác sĩ sẽ thực hiện chụp mạch vành để xác định chính xác mức độ tổn thương. Khi phát hiện hẹp nặng gây thiếu máu cơ tim, tạo hình mạch vành có thể được tiến hành bằng cách nong bóng, và có thể kết hợp đặt stent.

Chỉ định và chống chỉ định thực hiện PTCA

Tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da không áp dụng cho mọi trường hợp hẹp mạch vành. Bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định dựa trên mức độ tổn thương, triệu chứng lâm sàng và nguy cơ của từng người bệnh.

1. Chỉ định

• Nhồi máu cơ tim cấp có đoạn ST chênh lên (STEMI):
  • PTCA là phương pháp tái tưới máu ưu tiên nếu có thể thực hiện kịp thời tại cơ sở có ekip giàu kinh nghiệm.
  • Người bệnh khởi phát triệu chứng thiếu máu cơ tim trong vòng 12 giờ hoặc vẫn còn thiếu máu cơ tim đang diễn tiến. (1)
  • Người bệnh có chống chỉ định với thuốc tiêu sợi huyết hoặc điều trị tiêu sợi huyết thất bại.
• Hội chứng mạch vành cấp không ST chênh lên (NSTE-ACS):
  • Người bệnh có nguy cơ cao như tăng troponin, thay đổi điện tâm đồ, huyết động không ổn định, rối loạn nhịp tim nguy hiểm hoặc đau thắt ngực kéo dài, tái phát dù đã điều trị nội khoa.
  • Trường hợp nguy cơ rất cao cần can thiệp sớm, thường trong vòng 2 giờ; các trường hợp nguy cơ cao khác nên được can thiệp trong vòng 24 giờ.
• Đau thắt ngực ổn định nhưng triệu chứng vẫn kéo dài hoặc tái phát mặc dù đã điều trị nội khoa tối ưu.
• Người bệnh có bằng chứng thiếu máu cơ tim mức độ trung bình, nặng hoặc còn vùng cơ tim sống có kích thước lớn trên các thăm dò không xâm lấn.
• Chụp mạch vành cho thấy hẹp động mạch vành có ý nghĩa, làm giảm lưu lượng máu đến vùng cơ tim còn khả năng hoạt động và phù hợp để can thiệp.
• Người bệnh hẹp động mạch nặng nhưng không phù hợp hoặc không đủ điều kiện thực hiện phẫu thuật bắc cầu động mạch vành.

2. Chống chỉ định

• Không thể sử dụng hoặc không có khả năng tuân thủ liệu pháp chống kết tập tiểu cầu kép sau can thiệp.
• Nguy cơ chảy máu rất cao như đang xuất huyết tiêu hóa, giảm tiểu cầu nặng, rối loạn đông máu chưa được kiểm soát.
• Bệnh thận mãn tính giai đoạn nặng, làm tăng nguy cơ tổn thương thận do thuốc cản quang.
• Tổn thương mạch vành có giải phẫu phức tạp, động mạch có đường kính quá nhỏ hoặc vôi hóa động mạch vành nặng, khiến tỷ lệ can thiệp thành công thấp.
• Người bệnh bị hẹp thân chung động mạch vành trái hoặc tổn thương nhiều nhánh mạch vành phức tạp. Trong những trường hợp này, bác sĩ sẽ hội chẩn để lựa chọn giữa tạo hình mạch vành và phẫu thuật bắc cầu động mạch vành, nhằm tối ưu hóa hiệu quả điều trị.

Quy trình tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da

Tạo hình mạch vành thường được thực hiện tại phòng thông tim (Cathlab), ngay sau khi chụp mạch vành xác định tổn thương cần tái thông. Quy trình thực hiện qua các giai đoạn sau:

1. Chuẩn bị trước thủ thuật

Trước khi thực hiện, bác sĩ sẽ đánh giá toàn diện tình trạng tim mạch, sức khỏe tổng thể để lựa chọn chiến lược can thiệp phù hợp, giảm thiểu nguy cơ biến chứng.

Người bệnh thường được:

• Khai thác tiền sử bệnh, tiền sử dị ứng thuốc cản quang, nhóm thuốc đang dùng và bệnh lý đi kèm.
• Thực hiện các xét nghiệm cần thiết như công thức máu, chức năng đông máu, chức năng thận, điện giải, điện tâm đồ và siêu âm tim khi có chỉ định.
• Nhịn ăn từ 6-8 giờ trước thủ thuật, trừ các trường hợp cấp cứu.
• Dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu và thuốc chống đông theo chỉ định nhằm giảm nguy cơ hình thành huyết khối.

Hiện nay, đường động mạch quay thường được ưu tiên hơn đường động mạch đùi vì giúp giảm biến chứng chảy máu, rút ngắn thời gian nằm viện và cho phép người bệnh vận động sớm. Tuy nhiên, bác sĩ sẽ lựa chọn đường vào phù hợp dựa trên đặc điểm giải phẫu mạch máu và tình trạng lâm sàng.

2. Trong khi thực hiện thủ thuật

Sau khi gây tê tại chỗ, bác sĩ đưa một ống thông nhỏ từ động mạch quay hoặc động mạch đùi đến động mạch vành dưới hướng dẫn của hệ thống chụp mạch số hóa.

Thuốc cản quang được bơm để xác định chính xác vị trí và mức độ hẹp. Sau đó, dây dẫn được đưa qua vị trí tổn thương, bóng nong sẽ được bơm để mở rộng lòng mạch. Trong đa số trường hợp, bác sĩ tiếp tục đặt stent nhằm duy trì lòng mạch thông suốt và giảm nguy cơ tái hẹp.

Nếu tổn thương phức tạp như vôi hóa nặng, có nhiều huyết khối hay tái hẹp, bác sĩ có thể kết hợp kỹ thuật hỗ trợ như cắt mảng xơ vữa, tán sỏi nội mạch bằng sóng xung kích hoặc bóng phủ thuốc để tối ưu hiệu quả điều trị.

Cuối cùng, bác sĩ sẽ chụp kiểm tra lại để đánh giá hiệu quả khơi thông dòng máu và đảm bảo stent đã bung đúng vị trí.

3. Theo dõi sau thủ thuật

Sau tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da, người bệnh được theo dõi sát trong vài giờ đầu hoặc từ 24-48 giờ tùy tình trạng.

Bác sĩ sẽ theo dõi:

• Huyết áp, mạch, nhịp tim và điện tâm đồ.
• Triệu chứng đau thắt ngực, dấu hiệu thiếu máu cơ tim tái phát.
• Vị trí chọc mạch để phát hiện sớm chảy máu, tụ máu hoặc tổn thương mạch máu.
• Chức năng thận và phản ứng liên quan đến thuốc cản quang nếu cần.

Để ngăn ngừa huyết khối trong stent, người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối liệu pháp chống kết tập tiểu cầu kép sau xuất viện tối thiểu là 1 tháng đối với stent kim loại trần, 6 tháng với stent phủ thuốc ở bệnh mạch vành ổn định và 12 tháng đối với hội chứng mạch vành cấp. Sau đó có thể chuyển sang phác đồ đơn trị thuốc chống kết tập tiểu cầu.

Bên cạnh điều trị bằng thuốc, người bệnh cần tái khám định kỳ, kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết, mỡ máu, ngừng hút thuốc lá, duy trì cân nặng hợp lý và tập luyện phù hợp để giảm nguy cơ tái hẹp cũng như biến cố tim mạch về sau.

Các loại Stent thường sử dụng trong PTCA

Trong tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da, bác sĩ sẽ lựa chọn loại stent phù hợp dựa trên đặc điểm tổn thương, nguy cơ tái hẹp và khả năng sử dụng thuốc chống kết tập tiểu cầu của từng người.

1. Stent kim loại trần (BMS)

Stent kim loại trần (Bare Metal Stent - BMS) là loại stent đầu tiên được dùng trong can thiệp mạch vành từ năm 1986. Khung stent được chế tạo từ các hợp kim như thép không gỉ, cobalt-chromium, tantalum, nitinol nhằm duy trì lòng mạch sau nong bóng. (2)

Ưu điểm của BMS là cấu tạo đơn giản, nội mô hóa nhanh và thời gian điều trị chống kết tập tiểu cầu kép ngắn hơn, ít nhất 1 tháng. Tuy nhiên, do không có thuốc chống tăng sinh tế bào nên nguy cơ tăng sinh nội mạc và tái hẹp trong stent cao hơn so với stent phủ thuốc.

2. Stent phủ thuốc (DES)

Stent phủ thuốc (Drug-Eluting Stent - DES) được đưa vào sử dụng từ năm 2002 và hiện là loại stent được lựa chọn phổ biến nhất trong tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da.

DES có khung kim loại được phủ polymer chứa thuốc chống tăng sinh như sirolimus, paclitaxel, giúp ức chế tăng sinh nội mạc và giảm tối đa nguy cơ tái hẹp cũng như nhu cầu tái can thiệp so với BMS.

Đổi lại, người bệnh cần dùng liệu pháp chống kết tập tiểu cầu kép trong thời gian dài, ít nhất 6-12 tháng, để hạn chế nguy cơ huyết khối trong stent.

3. Khung stent tự tiêu (BVS)

Khung stent tự tiêu (Bioresorbable Vascular Scaffold - BVS) là thiết bị thế hệ mới, có tác dụng nâng đỡ lòng mạch trong giai đoạn đầu rồi dần được cơ thể hấp thu.

BVS được sản xuất từ các vật liệu phân hủy sinh học như poly-L-lactic axit (PLLA) và một số polymer tương thích sinh học khác. Sau khi bệnh mạch vành phục hồi, khung stent sẽ dần phân hủy, góp phần giảm viêm mãn tính và hạn chế tồn lưu vật liệu kim loại trong lòng mạch.

Mặc dù mang nhiều tiềm năng, BVS hiện vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi như DES do còn những hạn chế về hiệu quả lâu dài và chỉ định trong thực hành lâm sàng.

Ưu và nhược điểm của phương pháp PTCA

Mỗi phương pháp tái thông động mạch vành đều có ưu - nhược điểm riêng. Bác sĩ sẽ đánh giá toàn diện để lựa chọn phương án phù hợp cho từng trường hợp.

1. Ưu điểm

• Ít xâm lấn: Thủ thuật chỉ cần đưa ống thông qua động mạch quay hoặc động mạch đùi, không phải đại phẫu mở ngực hay cưa xương ức như phẫu thuật bắc cầu động mạch vành.
• Khôi phục lưu lượng máu nhanh: Nong bóng, kết hợp đặt stent giúp tái thông động mạch vành ngay trong quá trình can thiệp, nhanh chóng cải thiện tình trạng thiếu máu cơ tim và hạn chế tổn thương cơ tim.
• Hiệu quả cải thiện triệu chứng cao: Can thiệp giúp khoảng 90% người bệnh giảm rõ cơn đau thắt ngực, hoạt động thể lực tốt và sinh hoạt dễ dàng hơn.
• Thời gian hồi phục ngắn: Phần lớn người bệnh chỉ cần nằm viện khoảng 1-2 ngày và có thể sớm trở lại sinh hoạt bình thường nếu không có biến chứng.
• Giảm tỷ lệ tử vong trong nhồi máu cơ tim: Trong nhồi máu cơ tim có đoạn ST chênh lên, tạo hình mạch vành kết hợp đặt stent là phương pháp tái tưới máu ưu tiên, giúp bảo tồn cơ tim, cải thiện tiên lượng sống khi được thực hiện trong “khung giờ vàng”.

2. Nhược điểm

• Không điều trị nguyên nhân xơ vữa động mạch: Thủ thuật chỉ tái thông đoạn mạch bị hẹp hoặc tắc nghẽn, trong khi quá trình xơ vữa vẫn có thể tiếp diễn ở vị trí khác.
• Nguy cơ tái hẹp, huyết khối trong stent: Dù stent phủ thuốc thế hệ mới làm giảm nguy cơ tái hẹp, nhưng người bệnh vẫn có thể bị huyết khối hoặc tái hẹp nếu không dùng thuốc đúng chỉ định.
• Hiệu quả hạn chế ở tổn thương phức tạp: Với người bệnh hẹp thân chung động mạch vành trái, tổn thương nhiều nhánh, phẫu thuật bắc cầu động mạch vành thường mang lại kết quả lâu dài hơn.
• Cần điều trị nội khoa lâu dài: Sau can thiệp, người bệnh phải tuân thủ chỉ định dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu kép, đồng thời kiểm soát mỡ máu, huyết áp, đường huyết cùng các yếu tố nguy cơ tim mạch khác. (3)

Biến chứng có thể gặp phải sau phẫu thuật

Mặc dù tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da là kỹ thuật an toàn với tỷ lệ thành công trên 95%, một số biến chứng vẫn có thể xảy ra trong hoặc sau can thiệp. Phần lớn biến chứng hiếm gặp, có thể được xử trí kịp thời tại bệnh viện.

Biến chứng sớm có thể xuất hiện trong hoặc ngay sau thủ thuật gồm:

• Biến chứng tại vị trí chọc mạch: Chảy máu, tụ máu, giả phình động mạch hoặc dò động - tĩnh mạch.
• Tắc động mạch vành cấp: Có thể xảy ra do bóc tách thành mạch, co thắt mạch vành hoặc huyết khối trong stent, cần xử trí khẩn cấp để tránh nhồi máu cơ tim.
• Nhồi máu cơ tim trong thủ thuật: Thường liên quan đến tắc nhánh bên hoặc mảng xơ vữa bong ra trong quá trình can thiệp.
• Rối loạn nhịp tim: Có thể gặp nhịp nhanh thất, rung thất do tái tưới máu hoặc kích thích cơ tim, nhưng đa số được xử trí ngay tại phòng can thiệp.
• Tổn thương thận do thuốc cản quang: Nguy cơ cao hơn ở người bệnh suy thận mãn tính, tiểu đường, mất nước.
• Dị ứng thuốc cản quang: Từ phát ban nhẹ đến sốc phản vệ, tuy hiếm gặp nhưng cần được cấp cứu ngay.
• Tai biến mạch máu não, đột tử: Đây là những biến chứng rất hiếm nhưng có thể xảy ra, nhất là ở người bệnh lớn tuổi, sốc tim hoặc có tổn thương động mạch vành cực kỳ phức tạp.

Một số biến chứng muộn có thể xuất hiện sau vài tuần, vài tháng:

• Tái hẹp trong stent: Với stent kim loại thường, tỷ lệ tái hẹp có thể lên đến 30-40%. Nhờ stent phủ thuốc thế hệ mới, tỷ lệ này hiện chỉ còn khoảng 5-10%.
• Huyết khối trong stent: Biến chứng này thường xảy ra khi người bệnh ngừng thuốc chống kết tập tiểu cầu quá sớm hoặc không tuân thủ điều trị, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim.
• Tiến triển xơ vữa ở vị trí khác: Dù đoạn mạch đã được tái thông, những động mạch vành khác vẫn có thể tiếp tục hẹp nếu người bệnh không kiểm soát tốt yếu tố nguy cơ như tăng cholesterol máu, tăng huyết áp, tiểu đường, hút thuốc lá.

Biện pháp chăm sóc sau khi thực hiện kỹ thuật PTCA

Chăm sóc đúng cách sau tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da giúp vết chọc mạch mau lành, giảm nguy cơ biến chứng, bảo vệ stent và nâng cao hiệu quả lâu dài.

• Chăm sóc vị trí chọc mạch: Người bệnh cần giữ vị trí chọc mạch sạch, khô và theo dõi các dấu hiệu bất thường.
  • Nếu can thiệp qua động mạch quay, tránh mang vật nặng trên 2-3 kg, hạn chế gập, tì đè cổ tay trong 24-48 giờ đầu.
  • Nếu can thiệp qua động mạch đùi, hạn chế leo cầu thang, ngồi xổm, vận động mạnh, rặn khi đại tiện trong 3-5 ngày đầu.
  • Thay băng theo hướng dẫn, không tự ý bôi thuốc, đắp lá lên vết chọc mạch.
• Tuân thủ điều trị bằng thuốc: Sau tạo hình mạch vành, người bệnh cần dùng thuốc đúng chỉ định để phòng ngừa huyết khối trong stent, giảm nguy cơ biến cố tim mạch.
  • Tuân thủ liệu pháp chống kết tập tiểu cầu kép đủ liều, đủ thời gian theo chỉ định, thường từ 6-12 tháng tùy loại stent và tình trạng bệnh.
  • Tiếp tục dùng các nhóm thuốc điều trị cơ bản như statin, thuốc kiểm soát huyết áp, đường huyết nếu có chỉ định.
  • Không tự ý ngừng, thay đổi thuốc khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ.
• Duy trì lối sống khoa học: Giữ lối sống lành mạnh giúp kéo dài tuổi thọ của stent và hạn chế tái hẹp.
  • Ăn nhạt với lượng muối dưới 5 gram/ngày, hạn chế chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.
  • Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo từ cá ít nhất 2 lần/tuần.
  • Bỏ thuốc lá hoàn toàn và tránh hít phải khói thuốc.
  • Đi bộ nhẹ trong tuần đầu sau can thiệp, sau đó tăng dần cường độ theo hướng dẫn của bác sĩ, hướng tới 30 phút/ngày, ít nhất 5 ngày/tuần.
• Nhận biết dấu hiệu nguy hiểm: Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện một trong những dấu hiệu sau:
  • Đau thắt ngực tái phát, đau tăng dần
  • Khó thở, hồi hộp, ngất, choáng
  • Chảy máu kéo dài, chảy máu chân răng, chảy máu cam, tiểu ra máu hoặc đi ngoài phân đen
  • Vị trí chọc mạch sưng to, đau nhiều, chảy dịch, đỏ nóng hoặc chi can thiệp tê, lạnh, tím tái.

Hiện nay, Trung tâm Tim mạch Can thiệp thuộc Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là một trong những đơn vị tiên phong triển khai nhiều kỹ thuật tim mạch hiện đại như tạo hình mạch vành qua da, thay van động mạch chủ qua đường ống thông (TAVI), phẫu thuật bắc cầu động mạch vành không sử dụng tuần hoàn ngoài cơ thể (OPCAB) cùng các phẫu thuật tim ít xâm lấn. Bệnh viện ứng dụng công nghệ tiên tiến cùng đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm giúp nâng cao hiệu quả điều trị, giảm sang chấn, rút ngắn thời gian hồi phục và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

Tạo hình mạch vành trong lòng mạch qua da kết hợp đặt stent mạch vành là phương pháp điều trị hiệu quả cho nhiều trường hợp hẹp hoặc tắc động mạch vành, giúp khôi phục tưới máu cơ tim, giảm nguy cơ biến cố tim mạch. Để duy trì kết quả lâu dài, người bệnh cần tuân thủ điều trị bằng thuốc, chăm sóc đúng cách sau can thiệp, xây dựng lối sống lành mạnh và tái khám theo lịch hẹn. Đây là những yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ tái hẹp, bảo vệ stent và duy trì sức khỏe tim mạch bền vững.