Ước tính có khoảng 280 triệu người trên thế giới bị trầm cảm và tỷ lệ ở nữ giới phổ biến hơn ở nam giới khoảng 50%. Trầm cảm có thể ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của cuộc sống và thậm chí nhiều người bệnh có thể nghĩ đến việc tự tử (1). Ngày nay nhạc trị liệu trầm cảm được nhiều người áp dụng cho bệnh lý này nhưng không rõ hiệu quả đến đâu. Cùng ECO Pharma tìm hiểu qua bài viết sau đây.
Liệu pháp âm nhạc sử dụng khả năng mạnh mẽ của âm nhạc để cải thiện sức khỏe tinh thần của một người. Đây là giải pháp có thể thay thế cho các loại trị liệu khác như tư vấn tâm lý hoặc trị liệu hành vi nhận thức (CBT).
Các nhà trị liệu âm nhạc sử dụng phản ứng và kết nối của người bệnh với âm nhạc để khuyến khích những thay đổi tích cực trong tâm trạng và tư duy tinh thần tổng thể. Trị liệu âm nhạc có thể bao gồm việc nghe nhạc hoặc tạo ra nhạc bằng các loại nhạc cụ khác nhau. Nó cũng có thể bao gồm việc ca hát hoặc chuyển động theo âm nhạc.
Âm nhạc có thể cải thiện sự tự tin, kỹ năng giao tiếp, tính độc lập, nhận thức về bản thân và nhận thức về người khác, cũng như kỹ năng tập trung và chú ý. Do đó, sự tương tác âm nhạc trực tiếp giữa một người và nhà trị liệu là điều quan trọng trong quá trình trị liệu âm nhạc.
Từ xa xưa, âm nhạc đã được công nhận mang lại giá trị chữa bệnh. Các thầy thuốc Hy Lạp đã sử dụng sáo, đàn lyre và đàn zitter để chữa bệnh cho bệnh nhân của họ. Họ sử dụng âm thanh để hỗ trợ tiêu hóa, điều trị rối loạn tâm thần và kích thích giấc ngủ.
Vào khoảng 323 – 373 TCN, trong cuốn sách nổi tiếng De Anima của Aristotle – một nhà triết học và bác học người Hy Lạp cổ đại đã viết rằng “Âm nhạc có thể khơi dậy những cảm xúc mạnh mẽ và thanh lọc tâm hồn”. Người Ai Cập cổ đại miêu tả âm nhạc như một câu thần chú thần kỳ để chữa lành bệnh tật. (2)
Người mắc bệnh trầm cảm được khuyến khích lắng nghe những giai điệu thánh ca, trong khi đó những người gặp tình trạng hưng cảm được yêu cầu thưởng thức âm nhạc của tiếng sáo với những nốt nhạc trầm bổng.
Ý tưởng về âm nhạc như một yếu tố chữa lành có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và hành vi ít nhất cũng có từ lâu đời như các tác phẩm của Aristotle và Plato và ở một số nền văn hóa, trước đó rất lâu.
Vào năm 1950, Hiệp hội Trị liệu Âm nhạc Quốc gia Hoa Kỳ (National Association for Music Therapy – NAMT) được thành lập để thiết lập các tiêu chuẩn quan trọng cho việc đào tạo giáo dục và lâm sàng cho các nhà trị liệu âm nhạc tương lai tại cấp đại học, cũng như nghiên cứu sâu rộng và chuẩn bị hơn về phương pháp trị liệu này.
Năm 1998, Hiệp hội Liệu pháp Âm nhạc Hoa Kỳ (American Association for Music Therapy – AMTA) ra đời sau việc sáp nhập của Hiệp hội Trị liệu Âm nhạc Quốc gia Hoa Kỳ (NAMT) và Hiệp hội Hoa Kỳ cho Trị liệu Âm nhạc (American Music Therapy Association – AAMT).
Hiện nay, AMTA là tổ chức hàng đầu về trị liệu âm nhạc trên toàn cầu, thu hút khoảng 5.000 nhà trị liệu âm nhạc từ hơn 30 quốc gia khác nhau. Tổ chức này đẩy mạnh sự phát triển của trị liệu âm nhạc thông qua việc xuất bản nhiều tài liệu chuyên ngành, bao gồm cả hai tạp chí nghiên cứu.
Vào đầu thế kỷ 20, liệu pháp âm nhạc đã được phát triển ở Âu – Mỹ. Trị liệu bằng âm nhạc chính thức bắt đầu sau Thế chiến thứ nhất và Thế chiến thứ hai khi các nhạc sĩ cộng đồng thuộc mọi thể loại, cả nghiệp dư và chuyên nghiệp đến các bệnh viện Cựu chiến binh trên khắp đất nước để chơi cho hàng nghìn cựu chiến binh bị chấn thương cả về thể chất và tinh thần do chiến tranh. Phản ứng đáng chú ý về thể chất và cảm xúc của bệnh nhân đối với âm nhạc đã khiến các bác sĩ và y tá yêu cầu bệnh viện thuê nhạc sĩ.
Ngày nay, tác động của âm nhạc đến não người được nghiên cứu bằng phương pháp năng lượng hạt nhân. Rất nhiều cuộc điều tra cho thấy tác dụng của âm nhạc và biểu diễn âm nhạc đối với con người. Âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong tâm lý trị liệu, giáo dục trị liệu và chăm sóc y tế, tầm quan trọng của âm nhạc và âm nhạc trị liệu ngày càng tăng. Vào những năm 80 của thế kỷ 20, y học nghệ thuật biểu diễn đã được phát triển, giải quyết các vấn đề y tế của các nhạc sĩ biểu diễn.
Trầm cảm là một vấn đề phổ biến được đánh dấu bằng các thay đổi tâm trạng, mất hứng thú và niềm vui trong các hoạt động bình thường. Trầm cảm ảnh hưởng đến hơn 300 triệu người trên toàn thế giới và nó đã trở thành một trong những nguyên nhân dẫn đến tự tử hàng đầu vào năm 2020. Cập nhật này từ cuộc đánh giá hệ thống năm 2008 kiểm tra các bằng chứng gần đây hơn để xác định liệu pháp âm nhạc có phải là một phương pháp điều trị trầm cảm hiệu quả hay không.
Âm nhạc ảnh hưởng đến trạng thái cảm xúc của bệnh nhân bằng cách tăng hoạt động dopamine, điều hòa trục hạ đồi – tuyến yên và kích thích hệ thần kinh trung ương. Liệu pháp âm nhạc chữa trầm cảm hoạt động bao gồm việc hát hoặc chơi nhạc cụ, trong khi liệu pháp tiếp nhận liên quan đến việc lắng nghe nhạc một cách thụ động. Cả hai liệu pháp đều có các nhà trị liệu âm nhạc được đào tạo bài bản chỉ dẫn, người bệnh có thể tự suy ngẫm, hoặc có thể được điều trị một mình hoặc theo nhóm.
Cuộc đánh giá Cochrane này bao gồm 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) và 1 CCT với tổng cộng 421 người tham gia. Dữ liệu từ 411 bệnh nhân được đưa vào phân tích tổng hợp, chứng minh sự cải thiện các triệu chứng trầm cảm do bệnh nhân báo cáo (SMD = −0,85; 95% CI, −1,37 đến −0,34; ba RCT; một CCT; n = 142) và bởi bác sĩ (SMD = −0,98; 95% CI, −1,69 đến −0,27; ba RCT; một CCT; n = 219; bằng chứng trung bình) trong ngắn hạn (tối đa trong ba tháng) khi liệu pháp âm nhạc kết hợp với chăm sóc tiêu chuẩn được so sánh với chăm sóc tiêu chuẩn. Chỉ có một nghiên cứu đánh giá tác động của can thiệp trong khoảng thời gian dài hơn là sáu tháng.
Đối với các kết quả phụ, có bằng chứng chất lượng thấp cho thấy rằng liệu pháp âm nhạc kết hợp với chăm sóc tiêu chuẩn dẫn đến giảm triệu chứng lo âu (SMD = −0,74; 95% CI, −1,40 đến −0,08; hai RCT; một CCT; n = 195) và cải thiện chức năng (SMD = 0,51; 95% CI, 0,02 đến 1; một RCT; n = 67). (3)
Liệu pháp dùng nhạc trị liệu trầm cảm đem lại nhiều lợi ích đáng kể. Những nghiên cứu chứng minh rằng kết hợp âm nhạc với chăm sóc tiêu chuẩn có thể hiệu quả hơn trong việc giảm triệu chứng trầm cảm, mặc dù cần thêm nhiều nghiên cứu để tìm hiểu sâu hơn.
Âm nhạc đã được chứng minh có tác động tích cực đến mức độ căng thẳng, stress và lo lắng. Nghe nhạc có thể làm giảm nồng độ cortisol – hormone được giải phóng trong những tình huống căng thẳng. Khi mức cortisol cao, nó sẽ kích hoạt phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ trốn”, điều này có thể khiến bạn cảm thấy lo lắng và căng thẳng hơn. Tuy nhiên, việc nghe nhạc có thể giúp bạn giảm mức cortisol và cảm thấy thư giãn, bình tĩnh hơn.
Âm nhạc là công cụ hiệu quả để giảm căng thẳng. Nó có thể giúp bạn quên đi những tình huống căng thẳng và tập trung vào điều tích cực hơn. Ngoài ra, âm nhạc có thể giúp điều chỉnh nhịp tim để mang đến cảm giác bình tĩnh và thư giãn hơn.
Dựa vào nghiên cứu trên cho thấy âm nhạc có thể giúp giảm triệu chứng trầm cảm bằng cách tạo ra một tâm trạng tích cực và làm cho bạn quên đi những suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực. Việc nghe nhạc sẽ kích thích não bộ sản sinh dopamine và các chất hóa học khác tạo cảm giác thoải mái, từ đó cải thiện tâm trạng và giảm căng thẳng.
Liệu pháp âm nhạc, một loại hình trị liệu sử dụng âm nhạc để giải quyết cảm xúc, kỹ năng nhận thức và xã hội đã được chứng minh là hiệu quả trong việc giảm triệu chứng trầm cảm và lo âu. Nó bao gồm việc lắng nghe âm nhạc, tạo ra âm nhạc và thảo luận về cảm xúc và suy nghĩ trong quá trình đó.
Nhạc chữa bệnh trầm cảm có tác dụng gì? Khi chúng ta nghe nhạc, các chất dẫn truyền thần kinh và hormone như dopamine và oxytocin sẽ giải phóng. Bên cạnh đó, âm nhạc cũng kích hoạt các vùng khác nhau của não bao gồm cả những vùng chịu trách nhiệm về trí nhớ, cảm xúc và điều khiển vận động. Liệu pháp âm nhạc có thể giúp cải thiện trí nhớ bằng cách tăng cường các kết nối thần kinh trong não và khuyến khích hình thành những ký ức mới.
Với bệnh nhân Alzheimer, âm nhạc mang lại nhiều lợi ích khác nhau theo từng giai đoạn của bệnh. Điều này đặc biệt đúng trong giai đoạn sau của bệnh Alzheimer, khi bệnh nhân có thể mất kết nối với mọi thứ xảy ra xung quanh và không có khả năng giao tiếp cũng như kết nối với người khác bằng lời nói.
Một sự thay đổi rõ ràng thường diễn ra khi bệnh nhân Alzheimer nghe nhạc, họ có thể vui lên và có hứng thú mới với môi trường xung quanh. Khi nghe nhạc, họ có thể hát, nhảy hoặc vỗ tay. Phản ứng theo nhịp điệu bỏ qua quá trình phản ứng điển hình trong não. Thay vào đó, não phản ứng trực tiếp với âm nhạc và ra lệnh cho cơ thể phản ứng bằng cách vỗ tay, lắc lư hoặc ngân nga theo điệu nhạc. (3)
Nhiều nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng nghe nhạc có thể kích thích việc giải phóng dopamine trong não – một chất dẫn truyền thần kinh gắn liền với cảm giác vui vẻ và hạnh phúc. Một nghiên cứu do nhà thần kinh học Valorie Salimpoor đến từ Đại học McGill, Canada đã phát hiện rằng dopamine được giải phóng trong khi nghe nhạc có thể kích thích các cảm xúc tích cực bao gồm cả cảm giác hưng phấn.
Âm nhạc chữa bệnh trầm cảm có giảm đau đầu không? Một nghiên cứu nhỏ đã thử nghiệm tác động của liệu pháp âm nhạc đối với một nhóm người trưởng thành bị đau đầu mãn tính. Kết quả là từ 6 – 12 tháng sau, những người được tiếp xúc với âm nhạc đã giảm tần suất bị đau đầu và họ kiểm soát được cơn đau tốt hơn.
Âm nhạc có tác dụng giải phóng dopamine – một chất dẫn truyền thần kinh có liên quan đến niềm vui và sự hưng phấn. Nhưng bên cạnh đó, dopamine cũng tham gia vào việc điều chỉnh lượng thức ăn, trọng lượng cơ thể và đã được chứng minh là có vai trò trong việc kiểm soát cơn thèm ăn.
Một nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng người có thói quen nghe nhạc cổ điển khoảng 45 phút trước khi ngủ sẽ có giấc ngủ chất lượng hơn so với những người nghe sách nói hoặc hoàn toàn không nghe gì. Vì vậy, nếu đang rơi vào trạng thái mất ngủ hoặc khó đi vào giấc ngủ, bạn có thể nghe một vài bản nhạc không lời, nhạc piano có âm hưởng nhẹ nhàng, êm dịu trước khi ngủ.
Ngoài việc sử dụng nhạc trị liệu trầm cảm, lợi ích cải thiện ngôn ngữ đã được minh chứng cụ thể thông qua một nghiên cứu được tiến hành tại Đại học York ở Mỹ. Kết quả của nghiên cứu cho thấy rằng khoảng 90% các trẻ em, trong độ tuổi từ 4 đến 6, sau khi tham gia học nhạc trong một tháng đều có sự cải thiện đáng kể trong khả năng sử dụng ngôn ngữ. Sylvain Moreno, một nhà nghiên cứu , tin rằng tiếp xúc liên tục với âm nhạc có thể nâng cao khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ ở trẻ nhỏ.
Các nghiên cứu cho thấy rằng liệu pháp âm nhạc có thể cải thiện các triệu chứng trầm cảm. Những người tham gia liệu pháp âm nhạc kết hợp với các phương pháp điều trị tiêu chuẩn khác như trò chuyện với chuyên gia, thường có kết quả cải thiện tốt hơn so với những người chỉ dùng các phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
Nghe nhạc cũng có thể kích thích cơ thể giải phóng hormone dopamine – loại hormone giúp chúng ta cảm thấy thoải mái, cũng như hormone endorphin – hormone giúp tạo ra tâm trạng vui vẻ và giảm đau.
AMTA đã tổng hợp hàng loạt nghiên cứu về âm nhạc và sức khỏe tâm thần để đề cập đến những lợi ích của liệu pháp âm nhạc trong việc cải thiện vấn đề trầm cảm và rối loạn lo âu. Một số kết quả quan trọng đã được ghi nhận khi áp dụng phương pháp này bao gồm:
Mặc dù liệu pháp âm nhạc không phải là phương pháp chữa trị dứt điểm bệnh trầm cảm, nhưng nó có thể mang lại lợi ích lâu dài bằng cách cải thiện tâm trạng, khuyến khích kết nối người bệnh với xã hội bên ngoài.
Dùng âm nhạc chữa trầm cảm đã trở thành phương pháp phổ biến và hiệu quả trong lĩnh vực y học hiện đại. Hiện nay, có nhiều loại hình sử dụng âm nhạc để giúp cải thiện tâm trạng và giảm các triệu chứng của trầm cảm một cách tự nhiên mà không cần dùng đến thuốc.
Trong liệu pháp này, người bệnh được khuyến khích tham gia vào một “cuộc trò chuyện” bằng âm nhạc, bằng cách hát hoặc sử dụng một loại nhạc cụ nào đó. Mục tiêu chính là giúp người bệnh thoải mái thể hiện những suy nghĩ và cảm xúc tiềm ẩn bên trong. Sau đó, họ sẽ có thời gian để suy nghĩ về những điều này hoặc có thể chia sẻ với nhà trị liệu.
Phương pháp điều trị trầm cảm bằng âm nhạc cộng đồng sẽ tập trung vào việc thay đổi ở mức cộng đồng để cải thiện kỹ năng giao tiếp xã hội. Thông thường, liệu pháp này sẽ được tiến hành dưới dạng nhóm, trong đó tất cả thành viên được khuyến khích tham gia và đóng góp tích cực.
Người bệnh sẽ được hướng dẫn thực hiện các bài tập thanh nhạc và sử dụng âm nhạc tự nhiên, kèm theo các kỹ thuật hô hấp, nhằm tạo ra một sự kết nối hài hòa giữa cảm xúc và những suy nghĩ bên trong tâm trí người bệnh. Mục tiêu của liệu pháp tâm lý bằng thanh nhạc là thúc đẩy thiết lập các kết nối sâu sắc với chính bản thân.
Liệu pháp nhạc trị liệu trầm cảm này sử dụng hình thức kết hợp giữa liệu pháp nhận thức và hành vi. Trong CBMT, âm nhạc được sử dụng nhằm mục đích củng đó, điều chỉnh các hành vi và nhận thức người bệnh. Liệu pháp này có cấu trúc rõ ràng, không mang tính chứng ngẫu hứng hoặc biến tấu. Thông thường, nó sẽ được ứng dụng thông qua các hoạt động hằng ngày như nghe nhạc, ca hát, nhảy múa, chơi nhạc cụ.
Liệu pháp này còn được gọi là “liệu pháp âm nhạc sáng tạo”. Các bệnh nhân tham gia sẽ sử dụng một loại nhạc cụ, thường là chũm chọe hoặc trống, trong khi nhà trị liệu sẽ sử dụng một loại nhạc cụ khác. Trong trường hợp này, âm nhạc trở thành một cách để thể hiện bản thân của người bệnh khi họ tương tác với các giai điệu và âm thanh.
Những nhà trị liệu sẽ sử dụng một số nhạc cụ cổ điển để kích thích trí tưởng tượng của người bệnh. Khi thực hiện liệu pháp này, người bệnh sẽ được yêu cầu mô tả và chia sẻ về các cảm giác, tình cảm, hình ảnh và kí ức mà họ trải qua trong quá trình nghe nhạc.
Liệu pháp này kết hợp giữa một số khái niệm của trường phái phân tâm học và việc sáng tạo âm nhạc. Khi thực hiện liệu pháp Benenzon để điều trị trầm cảm, người bệnh sẽ được thúc đẩy để khám phá và tìm ra bản sắc âm nhạc độc đáo của riêng mình. Quá trình này bao gồm việc mô tả âm thanh bên ngoài sao cho phản ánh tốt nhất tâm trạng và trạng thái tinh thần người bệnh.
Âm nhạc chữa bệnh trầm cảm không phải là giải pháp trị dứt điểm bệnh trầm cảm mà chỉ có tác dụng hỗ trợ, giúp người bệnh khơi dậy những cảm xúc bên trong mà không thể nói ra được. Tuy nhiên, khi thực hiện âm nhạc trị liệu trầm cảm, bạn cần lưu ý một số điều sau:
Như vậy, nhạc trị liệu trầm cảm là liệu pháp hữu ích và hiệu quả trong việc hỗ trợ điều trị trầm cảm, giúp người bệnh giảm bớt sự căng thẳng, lo lắng, bồn chồn hoặc áp lực tinh thần. Bên cạnh đó, việc chọn lựa những bài hát và giai điệu phù hợp với tâm trạng của bản thân cũng đóng vai trò quan trọng trong liệu trình này. Hãy “mở cửa” cho âm nhạc và cảm nhận sức mạnh của nó trong việc hỗ trợ quá trình hồi phục và cải thiện chất lượng cuộc sống.
