Khi phụ nữ bước vào thời kỳ mãn kinh, buồng trứng không còn hoạt động dẫn đến nồng độ estrogen và progesterone suy giảm mạnh gây ra nhiều triệu chứng khó chịu. Liệu pháp hormone thay thế (HRT) là phương pháp bổ sung các hormone nhằm giảm nhẹ các triệu chứng mãn kinh và cải thiện chất lượng sống. Để hiểu rõ hơn về liệu pháp hormon thay thế là gì và có tác dụng như thế nào, ECO Pharma mời bạn tìm hiểu rõ hơn ở bài viết sau.
Liệu pháp hormone thay thế (HRT) là một phương pháp điều trị được thiết kế để bổ sung hormone estrogen và/hoặc progesterone cho phụ nữ mãn kinh. Mục tiêu chính của liệu pháp này là giảm thiểu các triệu chứng khó chịu do sự suy giảm nội tiết tố.
Mãn kinh là thời điểm kinh nguyệt chấm dứt, khả năng sinh sản của phụ nữ không còn, thường xảy ra ở độ tuổi trung bình là 51, tuy nhiên cũng có thể sớm hơn do bệnh lý hoặc phẫu thuật. Hiện tượng này xảy ra do buồng trứng không còn hoạt động, dẫn đến hormone estrogen và progesterone suy giảm mạnh gây ra các triệu chứng khó chịu. (1)
Như đã đề cập thì liệu pháp hormone thay thế hoạt động bằng cách bù đắp lượng hormone bị thiếu hụt (chủ yếu là estrogen và/hoặc progesterone), giúp điều chỉnh các chức năng sinh học vốn bị ảnh hưởng bởi sự suy giảm nội tiết tố. Tác động này diễn ra ở cả cấp độ tế bào và hệ thống, giúp cải thiện rõ rệt các triệu chứng mãn kinh. Cụ thể là: (2)
>>> Xem thêm: Phụ nữ mãn kinh còn ham muốn không?
Chỉ định thực hiện liệu pháp thay thế hormone được đưa ra sau khi đánh giá cẩn thận tình trạng sức khỏe và tiền sử bệnh lý của từng cá nhân. Tuy nhiên, nhìn chung liệu pháp này thường được cân nhắc và chống chỉ định cho những nhóm đối tượng sau.
Các liệu pháp hormone thay thế thường được chỉ định cho phụ nữ đang trải qua các triệu chứng mãn kinh từ trung bình đến nặng do mãn kinh tự nhiên hoặc do cắt bỏ buồng trứng, tử cung và bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, chất lượng sống.
Liệu pháp này giúp giảm nhẹ các triệu chứng mãn kinh như bốc hoả, thay đổi tâm trạng, mệt mỏi và giảm nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe liên quan, đặc biệt là loãng xương. (3)
Không có chống chỉ định tuyệt đối của liệu pháp nội tiết mãn kinh. Tuy nhiên, chống chỉ định tương đối thường được đưa ra ở nhóm đối tượng sau:
Các liệu pháp hormone thay thế (HRT) được sử dụng dưới nhiều dạng khác nhau. Mỗi dạng có ưu điểm và cách hoạt động riêng, phù hợp với nhu cầu và tình trạng sức khỏe của từng người bệnh.
Dưới đây là bốn dạng phổ biến nhất, trong đó nhiều sản phẩm đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) công nhận về tính an toàn và hiệu quả:
Các dạng liệu pháp hormone thay thế (HRT) được trình bày ở phần trên có thể được phân loại dựa trên cách thức hormone đi vào cơ thể là toàn thân hoặc tại chỗ.
Dưới đây là thông tin chi tiết về hai phương pháp này, được phân loại dựa trên phạm vi tác động của hormone:
Đây là dạng hormone được thoa trực tiếp lên một vùng cơ thể cụ thể, với liều lượng thấp và có tác dụng chủ yếu tại chỗ. Ví dụ điển hình là kem bôi âm đạo, vòng đặt âm đạo hoặc viên đặt âm đạo (viên thuốc tan chảy bên trong âm đạo). Liệu pháp này đặc biệt hữu ích đối với triệu chứng khô âm đạo.
Liệu pháp này hoạt động bằng cách giúp hormone đi vào máu và di chuyển khắp cơ thể, tác động đến nhiều cơ quan và mô. Các dạng sản phẩm toàn thân bao gồm thuốc viên, miếng dán, thuốc xịt và gel bôi ngoài da. Liệu pháp toàn thân đặc biệt hiệu quả trong việc làm giảm các triệu chứng mãn kinh phổ biến như bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm.
Liệu pháp hormone thay thế thường được cân nhắc sử dụng khi phụ nữ bắt đầu xuất hiện các biểu hiện khó chịu của thời kỳ mãn kinh. Các triệu chứng thường gặp bao gồm bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, khô âm đạo, thay đổi tâm trạng, mất ngủ hoặc loãng xương.
Quyết định sử dụng liệu pháp hormone thay thế luôn được đưa ra dựa trên đánh giá cá nhân về lợi ích và rủi ro cụ thể của từng bệnh nhân. Việc này đòi hỏi sự tham vấn kỹ lưỡng với bác sĩ để xác định liệu HRT có phải là lựa chọn điều trị tối ưu và an toàn nhất cho từng người bệnh hay không.
Mặc dù hiệu quả trong việc kiểm soát các triệu chứng mãn kinh nhưng khi thực hiện liệu pháp hormone thay thế vẫn tiềm ẩn một số rủi ro và tác dụng phụ. Cụ thể là:
Tác dụng phụ thường gặp
Các tác dụng phụ của HRT thường liên quan đến loại hormone được sử dụng, thường là nhẹ, thoáng qua và có thể cải thiện sau vài tuần điều trị:
Rủi ro tiềm ẩn
Ngoài các tác dụng phụ thông thường, HRT còn liên quan đến một số rủi ro nghiêm trọng hơn cần được cân nhắc kỹ lưỡng:
Sử dụng liệu pháp hormone thay thế (HRT) cần dựa trên những nguyên tắc an toàn để tối ưu hóa hiệu quả điều trị và giảm thiểu rủi ro. Dưới đây là thông tin chi tiết về các nguyên tắc này:
Bắt đầu với liều lượng phù hợp: Liệu pháp hormone thay thế thường bắt đầu với liều thấp nhất có hiệu quả, tức là liều lượng tối thiểu đủ để cải thiện các triệu chứng mãn kinh. Nguyên tắc này giúp giảm thiểu nguy cơ xuất hiện các tác dụng phụ không mong muốn. Tuy nhiên, đối với những người mất estrogen quá sớm (trước 40 tuổi), bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định liều cao hơn. Mục tiêu trong trường hợp này là nhằm thay thế lượng estrogen mà cơ thể lẽ ra sẽ sản xuất ở độ tuổi đó, giúp bảo vệ sức khỏe lâu dài của xương và các hệ cơ quan khác. Đối với trường hợp phụ nữ còn tử cung và dùng estrogen toàn thân thì cần bổ sung loại hormone tương tự progesterone (progestin) để ngăn ngừa sự phát triển quá mức của niêm mạc tử cung do tác dụng của estrogen.
Hiểu rõ tần suất và cách thức sử dụng: Tần suất và cách dùng liệu pháp thay thế hormone phụ thuộc vào loại hormone và phác đồ điều trị được chỉ định. Nếu chỉ dùng liệu pháp estrogen đơn thuần, bạn sẽ dùng thuốc hàng ngày. Bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể về cách áp dụng (dạng uống, dán, xịt hoặc gel) tùy thuộc vào sản phẩm bạn và bác sĩ lựa chọn. Còn đối với liệu pháp kết hợp (sử dụng cả estrogen và progesterone) thì có hai phác đồ chính: liệu pháp kết hợp liên tục dùng cả estrogen và progesterone mỗi ngày; hoặc liệu pháp tuần hoàn (hoặc tuần tự), dùng estrogen hàng ngày, riêng progesterone chỉ dùng trong 12 đến 15 ngày mỗi tháng. Đối với phác đồ tuần hoàn, progesterone thường được dùng qua đường uống do thời gian sử dụng ngắn.
Lưu ý: Điều quan trọng nhất cần ghi nhớ là không có một liệu pháp hormone thay thế nào phù hợp với tất cả mọi người. Bác sĩ sẽ xây dựng kế hoạch điều trị riêng biệt dựa trên triệu chứng, tiền sử sức khỏe và các yếu tố rủi ro/lợi ích.
Phụ nữ nên liên hệ với bác sĩ khi các triệu chứng mãn kinh bắt đầu làm gián đoạn chất lượng sống hàng ngày. Bác sĩ sẽ cung cấp thông tin về các lựa chọn điều trị, bao gồm liệu pháp hormone thay thế và giúp bệnh nhân hiểu rõ về ưu nhược điểm cũng như sự phù hợp của chúng với tình trạng sức khỏe cụ thể.
Tái khám định kỳ cũng cần thiết để đảm bảo lợi ích của các liệu pháp hormone thay thế vẫn lớn hơn rủi ro. Trong các cuộc hẹn này, bác sĩ sẽ thực hiện các biện pháp tầm soát cần thiết như chụp X-quang tuyến vú và khám vùng chậu. Ngoài ra, nếu xuất hiện bất kỳ tác dụng phụ nào trong quá trình điều trị, hoặc các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng như nghi ngờ ung thư, thuyên tắc phổi, bệnh tim hay đột quỵ, phụ nữ cần đi đến bệnh viện ngay để được chẩn đoán và xử lý kịp thời.
Để đảm bảo hiệu quả và an toàn khi dùng liệu pháp hormone thay thế (HRT), trước tiên phụ nữ cần tuân thủ nguyên tắc an toàn (chọn chế phẩm phù hợp với thể trạng sức khỏe, ưu tiên dạng tại chỗ liều thấp). Song song với đó là duy trì lối sống lành mạnh để nâng cao hiệu quả điều trị và cải thiện sức khỏe tổng thể.
Phụ nữ nên chú trọng ngủ đủ giấc bằng cách đi ngủ và thức dậy đúng giờ, tránh các yếu tố gây mất ngủ như thiết bị điện tử, caffeine, rượu bia vào buổi tối. Thay vào đó, bạn hãy tạo không gian ngủ yên tĩnh, mát mẻ và thư giãn tâm trí bằng các hoạt động nhẹ nhàng như đọc sách hay nghe nhạc; Tăng cường rèn luyện thể thao đều đặn (đi bộ, bơi lội) giúp giảm bốc hỏa, cải thiện tâm trạng, giấc ngủ, cân nặng và sức khỏe xương khớp; Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng cân bằng nội tiết tố và phòng ngừa biến chứng mãn kinh. Các dưỡng chất cần thiết như phytoestrogen (hạt lanh, đậu nành); canxi và vitamin D (sữa, cá béo); chất xơ (rau xanh, trái cây); chất béo lành mạnh (omega-3 trong cá, hạt); chất chống oxy hóa (quả mọng, trà xanh). Đồng thời, cần hạn chế đường, muối, chất béo bão hòa và rượu bia để tránh tăng cân và nguy cơ tim mạch.
Ngoài ra, phụ nữ cần kiểm soát căng thẳng bằng các kỹ thuật thư giãn (hít thở sâu, yoga) và quản lý tốt các bệnh mãn tính (cholesterol cao, huyết áp cao). Chủ động bổ sung nhóm tinh chất Lepidium Meyenii (Maca) và P.Leucotomos hỗ trợ cân bằng nội tiết tố bằng cách thúc đẩy cơ thể sản sinh ba hormone chủ chốt là estrogen, progesterone và testosterone, giúp tăng cường sinh lý nữ và cải thiện các triệu chứng khó chịu trong thời kỳ mãn kinh.
Trong khi tìm hiểu về liệu pháp hormon thay thế là gì có nhiều thắc mắc chung cần được giải đáp. Dưới đây là một số câu hỏi phổ biến cùng lời giải đáp chi tiết mà bạn có thể tham khảo:
Liệu pháp hormon thay thế mãn kinh (HRT) có thể làm tăng nhẹ nguy cơ mắc một số loại ung thư, cụ thể là ung thư vú (khi dùng lâu dài, thường sau 5 năm sử dụng liệu pháp kết hợp) và ung thư tử cung (nếu chỉ dùng estrogen đơn thuần ở người còn tử cung). Tuy nhiên, mức tăng rủi ro này thường nhỏ và phụ thuộc vào nhiều yếu tố cá nhân như loại liệu pháp thay thế hormone, liều lượng, thời gian sử dụng và tiền sử sức khỏe. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ để đánh giá rõ về rủi ro ung thư của bản thân và các yếu tố liên quan.
Chưa có khuyến nghị chính xác về thời gian sử dụng các liệu pháp hormone thay thế an toàn. Thông thường, bác sĩ khuyên dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất có thể để kiểm soát triệu chứng. Hầu hết mọi người dùng HRT trong năm năm hoặc ít hơn. Tuy nhiên, đối với phụ nữ có triệu chứng nghiêm trọng hoặc nguy cơ loãng xương cao, liệu pháp nội tiết mãn kinh có thể được cân nhắc dùng lâu dài dưới sự giám sát chặt chẽ. Quyết định về thời gian điều trị cần được cá nhân hóa và đánh giá định kỳ bởi bác sĩ.
Ảnh hưởng của các liệu pháp hormone thay thế đến tim mạch phụ thuộc vào thời điểm bắt đầu điều trị và dạng hormone thay thế sử dụng. Nếu thực hiện điều trị bằng liệu pháp thay thế hormone bắt đầu trước 60 tuổi hoặc trong vòng 10 năm sau mãn kinh, nguy cơ mắc bệnh tim mạch thường không tăng mà còn có thể mang lại lợi ích tim mạch ở một số phụ nữ. Ngược lại, nếu việc điều trị bắt đầu sau 10 năm kể từ khi mãn kinh (hoặc sau 60 tuổi), nguy cơ mắc bệnh tim hoặc đột quỵ có thể tăng lên. Đối với những người mất estrogen sớm (trước 40 tuổi), không dùng các liệu pháp hormone thay thế có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim.
Các dạng liệu pháp hormone thay thế cũng ảnh hưởng đến nguy cơ tim mạch. Liệu pháp hormone đường uống có thể làm tăng nhẹ nguy cơ huyết khối; các dạng qua da (như miếng dán, gel) thường có rủi ro này thấp hơn. Tuy nhiên, nguy cơ mắc bệnh tim còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tiền sử gia đình, huyết áp cao hay cholesterol cao, không chỉ riêng việc sử dụng hormone. Vì vậy, tốt nhất người bệnh cần thảo luận chi tiết với bác sĩ để đưa ra quyết định điều trị phù hợp nhất với tiền sử sức khỏe cá nhân.
Liệu pháp thay thế hormone không phải là một phương pháp để giảm cân và chưa có nghiên cứu nào chứng minh điều này. Tương tự, liệu pháp này cũng không trực tiếp gây tăng cân như nhiều người vẫn lầm tưởng. Thực tế, việc thay đổi cân nặng (dù là tăng hay giảm) trong thời kỳ mãn kinh thường liên quan đến quá trình lão hóa tự nhiên và thay đổi lối sống. Để kiểm soát cân nặng hiệu quả ở giai đoạn này phụ nữ cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng và tập thể dục đều đặn là rất quan trọng.
Liệu pháp hormone thay thế là một lựa chọn điều trị cho nhiều phụ nữ trong giai đoạn mãn kinh, giúp cải thiện các triệu chứng khó chịu và nâng cao chất lượng sống. Tuy nhiên, việc dùng liệu pháp nội tiết mãn kinh cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên tình trạng sức khỏe cá nhân, tiền sử bệnh lý và các yếu tố rủi ro. Điều quan trọng là mỗi phụ nữ nên chủ động thảo luận chi tiết với bác sĩ để hiểu rõ về công dụng, lợi ích cũng như những rủi ro tiềm ẩn của các liệu pháp hormone thay thế, từ đó đưa ra quyết định phù hợp nhất cho bản thân. Duy trì lối sống lành mạnh, chế độ ăn uống khoa học và tập luyện đều đặn vẫn luôn là biện pháp tốt để giúp cải thiện sức khỏe tổng thể ở phụ nữ giai đoạn mãn kinh.
