Vitamin D là một chất tan trong dầu tham gia điều hòa cân bằng canxi – photphat, kiểm soát biểu hiện gen và hỗ trợ hoạt động của hệ miễn dịch, tim mạch, cơ xương, cơ quan sinh sản. Ở giai đoạn mãn kinh nhu cầu dinh dưỡng thay đổi mạnh trong khi tỷ lệ thiếu hụt vitamin D lên tới 70 – 90%. (1) Đó là lý do vì sao phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D tổng hợp hoặc thông qua chế độ ăn uống hàng ngày. Cùng ECO Pharma tìm hiểu cụ thể qua bài viết sau.
Estrogen suy giảm trong giai đoạn mãn kinh gây ra hàng loạt biến đổi về cơ – xương, tim mạch, miễn dịch và tâm lý khiến nhu cầu dinh dưỡng có sự thay đổi lớn. Chính vì vậy việc hiểu rõ tại sao phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D là bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
Phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D vì estrogen sụt giảm, khả năng tự tổng hợp vitamin D từ ánh nắng giảm dần theo tuổi tác và hiệu suất hấp thu qua chế độ ăn uống cũng kém. Những biến đổi sinh lý này khiến nhu cầu vitamin D lúc này đặc biệt quan trọng.
Thiếu vitamin D là tình trạng rất thường gặp ở phụ nữ mãn kinh. Khi nồng độ 25-hydroxyvitamin D (25(OH)D) giảm dưới 20 ng/ml, cơ thể sẽ không hấp thu canxi tốt khiến xương mất chất nhanh hơn, nguy cơ gãy xương gia tăng. Việc bổ sung 800 – 2000 IU vitamin D kết hợp 1000 – 1200 mg canxi mỗi ngày giúp tối ưu hiệu quả bảo vệ xương. Ngược lại việc lạm dụng vitamin D liều cao hàng tháng – quý có thể gây phản tác dụng và làm tăng nguy cơ té ngã.
Khi nồng độ vitamin D giảm xuống dưới 10 ng/ml phụ nữ dễ bị tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, kháng insulin và hội chứng chuyển hóa, đồng thời khả năng mắc bệnh mạch vành hoặc đột quỵ cũng cao hơn. Mặc dù bổ sung vitamin D không giúp giảm các biến cố tim mạch nhưng sử dụng liều từ 2000 IU mỗi ngày vẫn mang lại lợi ích nhất định, ví dụ giúp cải thiện chỉ số triglyceride, đường huyết ở những người béo phì và lớn tuổi.
Suy giảm estrogen trong giai đoạn mãn kinh làm tăng các cytokine tiền viêm như TNF-α, IL-1 và IL-6 gây viêm mạn tính, tạo điều kiện thuận loại cho tế bào ung thư phát triển. Vitamin D có khả năng kìm hãm sự tăng sinh của tế bào u, hạn chế xâm lấn, ngăn chặn tạo mạch máu mới nuôi khối u và thậm chí giúp tế bào ung thư đáp ứng tốt với xạ trị, hóa trị.
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học cho thấy, nồng độ 25(OH)D thấp khiến nguy cơ mắc ung thư vú cao hơn. Ngược lại khi 25(OH)D tăng thêm 10 ng/ml nguy cơ này có thể giảm khoảng 3,2%. Phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D, đặc biệt khi kết hợp với canxi hoặc liệu pháp hormone thay thế đã được ghi nhận giúp giảm nguy cơ ung thư vú, ung thư ống dẫn sữa và cả ung thư phổi.
Thiếu hụt vitamin D làm suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm trùng hô hấp cấp và khiến các bệnh lý về đường hô hấp diễn tiến nặng hơn. Ở phụ nữ mãn kinh sự lão hóa miễn dịch và giảm estrogen càng khiến nguy cơ nhiễm trùng tăng cao. Lúc này vitamin D giúp điều hòa phản ứng viêm; kích hoạt tế bào T, B, đại thực bào và tế bào NK; đồng thời tăng sản xuất peptide kháng khuẩn. Nhờ đó bổ sung vitamin D có thể cải thiện khả năng phòng vệ và hỗ trợ sức khỏe.
Mặc dù kết quả nghiên cứu chưa đồng nhất nhưng nhiều dữ liệu cho thấy người có nồng độ vitamin D thấp thường có chất lượng giấc ngủ kém, dễ bị trầm cảm, giảm ham muốn, đau khớp và bốc hỏa. Tuy vậy các nghiên cứu lâm sàng cho thấy bổ sung vitamin D hầu như không giúp cải thiện các triệu chứng mãn kinh đáng kể, ngoại trừ hai hình thức sau là dùng vitamin D liều cao dạng uống từ 40.000 – 60.000 IU mỗi tuần và vitamin D đặt âm đạo khoảng 1000 IU mỗi ngày. Hai cách bổ sung này đã được ghi nhận có thể cải thiện tình trạng khô – teo âm đạo ở phụ nữ mãn kinh.
Thiếu vitamin D nặng có thể làm tăng cảm giác đau khớp nhưng bằng chứng về hiệu quả giảm đau sau bổ sung vẫn chưa thống nhất. Vitamin D cũng tham gia vào chu kỳ phát triển nang tóc, nên thiếu hụt có thể gây rụng tóc dù chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy bổ sung bù giúp tóc mọc trở lại. Ngoài ra nồng độ vitamin D thấp còn liên quan đến nguy cơ trầm cảm nhưng việc bổ sung không phải lúc nào cũng mang lại cải thiện rõ rệt.
Ở giai đoạn mãn kinh, phụ nữ nếu thiếu vitamin D sẽ có những biểu hiện sau:
Khi thiếu vitamin D ở mức độ nặng, phụ nữ có thể bị nhuyễn xương khiến xương mềm, rất dễ đau. Cảm giác đau thấy rõ khi dùng tay ấn vào vùng ngực, thắt lưng, hông, đùi hoặc xương chậu. Tình trạng yếu cơ càng rõ ràng hơn khiến việc leo cầu thang hoặc đứng lên từ tư thế ngồi cũng khó khăn. Những dấu hiệu này lý giải vì sao phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D sớm và đúng liều để bảo vệ sức khỏe cơ – xương.
Vitamin D giữ vai trò trọng yếu trong hấp thu canxi và duy trì hệ xương chắc khỏe. Dưỡng chất này tồn tại dưới hai dạng chính là vitamin D₂ (từ nấm, thực vật) và vitamin D₃ (tự tổng hợp khi da tiếp xúc ánh nắng, có trong chất béo từ cá; trứng; sữa).
Trong đó vitamin D₃ được đánh giá hiệu quả hơn trong việc nâng nồng độ vitamin D trong máu. Phụ nữ mãn kinh có thể bổ sung từ nhiều nguồn khác nhau:
Để xác định tình trạng thiếu vitamin D, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm máu đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D (25(OH)D). Mức dưới 20 ng/ml thường được xem là thiếu, tuy nhiên một số tổ chức y tế cho rằng mức từ 12 – 16 ng/ml vẫn có thể đủ, tùy cơ địa. Do đó bác sĩ sẽ đánh giá dựa trên kết quả xét nghiệm kết hợp thăm khám lâm sàng.
Liều lượng khuyến nghị ở người trưởng thành tối thiểu 400 IU/ngày và không vượt quá 4000 IU/ngày để tránh nguy cơ ngộ độc. Ở phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D, nhiều nghiên cứu cho thấy liều 200 – 4000 IU/ngày thường cho hiệu quả ổn định, giúp nâng và duy trì nồng độ 25(OH)D ở mức tối ưu trong 2 – 12 tháng. Các liều thấp từ 800 – 1000 IU/ngày không đủ để đưa nồng độ vitamin D lên trên 30 ng/ml. Liều cực cao dạng uống một lần (50.000 – 300.000 IU) tuy có tác dụng nhanh nhưng hiệu quả duy trì kém và không được khuyến khích.
Vitamin D tan trong chất béo, vì vậy cách hấp thu tốt nhất là dùng cùng bữa ăn có dầu oliu, quả bơ hoặc các loại hạt. Hầu hết nghiên cứu ưu tiên dùng vitamin D₃ dạng uống vì có khả năng hấp thu tốt và dữ liệu an toàn rõ ràng hơn so với dạng tiêm.
>>> Xem thêm: Phụ nữ mãn kinh bị chuột rút có gây ra vấn đề gì nghiêm trọng?
Mức bổ sung tối đa an toàn cho người lớn là 4000 IU/ngày. Ngộ độc vitamin D hiếm gặp và chủ yếu xảy ra khi dùng nhầm liều rất cao trong thời gian dài. Khi dư thừa, vitamin D gây tăng canxi trong máu khiến người dùng có nhiều biểu hiện khó chịu như: (2)
Một số đối tượng dễ gặp tác dụng phụ khi bổ sung vitamin D liều cao, gồm người mắc cường cận giáp, bị các bệnh u hạt như sarcoidosis, dùng đồng thời nhiều sản phẩm bổ sung chứa vitamin D và người đang dùng thuốc lợi tiểu thiazide. Các đối tượng này có xu hướng tích lũy vitamin D hoặc canxi trong máu cao hơn, vì vậy cần được bác sĩ theo dõi và điều chỉnh liều lượng phù hợp.
Phụ nữ mãn kinh nên xét nghiệm 25(OH)D định kỳ và bổ sung vitamin D đúng liều theo chỉ dẫn của bác sĩ. Ưu tiên chọn thực phẩm giàu vitamin D như chất béo từ cá, trứng, sữa, nấm; kết hợp phơi nắng 10 – 30 phút vài lần mỗi tuần; dùng D₃ + K₂, ăn cùng chất béo tốt để tăng hấp thu. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị đặc hiệu cần được bác sĩ hướng dẫn riêng để tránh nguy cơ tăng canxi trong máu.
Thăm khám tại các cơ sở uy tín như Trung tâm Dinh dưỡng Nutrihome giúp phụ nữ mãn kinh được đánh giá toàn diện, xây dựng phác đồ bổ sung vitamin D hợp lý, đồng thời tối ưu hóa dinh dưỡng để bảo vệ cơ – xương và hệ miễn dịch.
Tóm lại phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D không chỉ là một khuyến nghị mà là chiến lược cần thiết để đối phó với những biến đổi sinh học của cơ thể. Chủ động nhận diện dấu hiệu thiếu hụt và kịp thời bổ sung nguồn vitamin D phù hợp giúp tạo nền tảng vững chắc cho sức khỏe; đặc biệt là cải thiện mật độ xương, bảo vệ tim mạch, tăng cường miễn dịch và duy trì một tinh thần lạc quan trong suốt giai đoạn này.
