Giảm sắc tố dạng dát tiến triển là tình trạng da xuất hiện những vùng sáng hơn xung quanh, tạo cảm giác loang lổ, không đều màu dù không gây đau, ngứa. Đây không phải là bệnh nguy hiểm nhưng lại ảnh hưởng đến tâm lý và thẩm mỹ. Cùng ECO Pharma tìm hiểu chi tiết về vấn đề này qua bài viết sau.
Giảm sắc tố dạng dát tiến triển (Progressive Macular Hypomelanosis – PMH) là dạng rối loạn sắc tố da lành tính, đặc trưng bởi các dát giảm sắc tố có màu sáng hơn vùng da xung quanh. Các dát (vết bớt) này thường có hình tròn hoặc bầu dục, bề mặt phẳng, mịn, không bong vảy và không đau, ngứa. Các vùng giảm sắc tố xuất hiện đối xứng hai bên cơ thể, thường nằm ở lưng, ngực, bụng, đôi khi lan lên cổ, mông hoặc cánh tay. Theo thời gian vùng da nhạt màu có thể lan rộng hoặc hợp nhất thành mảng lớn, tạo sự tương phản rõ với vùng da lành. Mặc dù không phổ biến nhưng bệnh dễ nhầm lẫn với lang ben, bạch biến, giảm sắc tố sau viêm do có hình thái tương tự. (1)
Các nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng giảm sắc tố da dát tiến triển thường bắt nguồn từ những cơ chế sau: (2)
Melanin là sắc tố quyết định màu da, tóc và mắt. Ở người mắc PMH số lượng tế bào hắc tố (melanocyte) vẫn bình thường nhưng lượng melanin lại giảm rõ rệt. Các melanosome tức là những bào quan chứa sắc tố melanin trong vùng da bị tổn thương thường có kích thước nhỏ, phát triển chưa hoàn thiện, phân bố không đều.
Nguyên nhân là do enzyme tyrosinase hoạt động kém hiệu quả khiến quá trình tổng hợp melanin bị gián đoạn. Bên cạnh đó sự vận chuyển melanin từ tế bào hắc tố (melanocyte) sang tế bào sừng cũng bị rối loạn, làm cho một số vùng da trở nên nhạt màu hơn xung quanh. Điều này cho thấy PMH không phải do mất tế bào sắc tố mà là hậu quả của rối loạn trong quá trình sản xuất hoặc phân bố melanin khiến da không đồng bộ về màu sắc.
Nhiều nghiên cứu cho thấy vi khuẩn Cutibacterium acnes (trước đây gọi là Propionibacterium acnes) tham gia vào cơ chế hình thành bệnh PMH. Loại vi khuẩn này thường sống sâu trong nang lông tuyến bã đã được phát hiện ở hơn một nửa số người mắc giảm sắc tố dạng dát tiến triển, trong khi ở người bình thường hoàn toàn không có.
C.acnes tiết ra enzyme và độc tố ức chế hoạt động tyrosinase, làm giảm tổng hợp melanin. Ngoài ra vi khuẩn này tạo ra chất oxy hóa lipid có thể gây tổn thương tế bào hắc tố làm mất cân bằng sắc tố (tương tự cơ chế trong bệnh lang ben). Có thể hiểu rằng mất cân bằng hệ vi sinh da do C.acnes chính là yếu tố góp phần ức chế hoạt động tế bào sắc tố, tạo nên các vùng da sáng màu đặc trưng của PMH.
Giảm sắc tố dạng dát tiến triển thường gặp ở phụ nữ trẻ, chủ yếu trong giai đoạn dậy thì hoặc mang thai khi nội tiết tố estrogen và progesterone biến động mạnh. Sự thay đổi này có thể ảnh hưởng đến quá trình tổng hợp melanin gây ra hiện tượng giảm sắc tố khu trú.
Một số nghiên cứu trên các cặp song sinh cùng mắc PMH cho thấy yếu tố di truyền có thể góp phần hình thành bệnh. Những biến thể gen ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào hắc tố hoặc phản ứng miễn dịch của da có thể khiến người mang gen nhạy cảm hơn và dễ xuất hiện rối loạn sắc tố.
Dấu hiệu điển hình là những đốm da sáng màu hơn vùng da xung quanh có ranh giới mờ, không ngứa, không bong vảy và không đau. Các tổn thương này thường xuất hiện đối xứng hai bên thân mình, rõ nhất ở vùng lưng, bụng, đôi khi lan đến cổ, cánh tay hoặc đùi. Bệnh phổ biến hơn ở người có làn da sẫm màu (Fitzpatrick IV – VI), thường khởi phát trong tuổi dậy thì hoặc giai đoạn thanh niên với tỷ lệ nữ cao hơn nam. Theo thời gian các bớt sáng có thể tăng dần và lan rộng, đôi khi hợp lại thành mảng lớn. Một số người có thể tự hồi phục sau 3 – 5 năm trong khi một số khác tiến triển mãn tính nếu không được chẩn đoán và điều trị đúng cách. (3)
=> Tìm hiểu thêm: Bệnh giảm sắc tố dạng giọt tự phát (IGH) là gì?
Mặc dù PMH là bệnh da lành tính, không lây và không nguy hiểm nhưng lại ảnh hưởng đến thẩm mỹ, tâm lý và sức khỏe làn da. Những dát nhạt màu hình đồng xu thường đối xứng ở ngực, lưng, bụng khiến làn da trông loang lổ và không đều màu. Sự khác biệt này dễ gây mặc cảm, tự ti, đặc biệt ở thanh thiếu niên đang trong giai đoạn nhạy cảm về ngoại hình và cảm xúc. Nhiều người có xu hướng hạn chế giao tiếp xã hội, né tránh các hoạt động tập thể, ngoài trời do lo ngại ánh nhìn và sự hiểu lầm từ người khác. Nếu không có sự hỗ trợ tâm lý và tư vấn từ bác sĩ, tình trạng này có thể kéo dài ảnh hưởng đến chất lượng sống.
Ngoài ra các vùng da giảm sắc tố có ít melanin hơn nên khả năng bảo vệ da trước tia UV yếu đi dẫn đến dễ bị cháy nắng, kích ứng và lão hóa sớm nếu không được chăm sóc đúng cách. (4)
Để xác định chính xác bệnh dát giảm sắc tố, bác sĩ sẽ kết hợp khám lâm sàng với các kỹ thuật cận lâm sàng giúp phân biệt với những bệnh lý có biểu hiện tương tự như bạch biến, lang ben hoặc giảm sắc tố sau viêm.
Mặc dù giảm sắc tố dạng dát tiến triển là bệnh lành tính nhưng việc điều trị thường gặp nhiều khó khăn. Mặc dù vậy các nghiên cứu hiện đại đã ghi nhận nhiều liệu pháp giúp cải thiện sắc tố và hạn chế tái phát.
Đây được xem là phương pháp điều trị hiệu quả nhất hiện nay, với tỷ lệ phục hồi sắc tố từ 80 – 90% trong nhiều nghiên cứu lâm sàng. Cơ chế của liệu pháp UVB dải hẹp là kích thích tế bào hắc tố (melanocyte) hoạt động tích cực hơn giúp tăng sản xuất sắc tố melanin, nhờ đó vùng da bị nhạt màu dần phục hồi trở lại gần giống với màu da bình thường.
Người bệnh thường được chiếu UVB từ 2 – 3 lần/tuần kéo dài vài tuần đến vài tháng tùy mức độ tổn thương. Tuy nhiên một số trường hợp có thể tái phát sau khi ngừng điều trị vì vậy bác sĩ thường phối hợp thuốc bôi kháng khuẩn hoặc liệu trình duy trì định kỳ để ổn định sắc tố lâu dài.
Do Cutibacterium acnes cũng là nguyên nhân gây bệnh PMH nên dùng thuốc kháng khuẩn là lựa chọn hỗ trợ quan trọng. Các chế phẩm phổ biến gồm Clindamycin 1%, Benzoyl Peroxide 5%. Hai hoạt chất này giúp ức chế vi khuẩn trong nang lông từ đó ổn định quá trình sản xuất melanin và hạn chế tái phát. Mặc dù hiệu quả cải thiện chậm hơn UVB nhưng phương pháp này an toàn, bền vững và có thể sử dụng lâu dài, phù hợp cho thanh thiếu niên.
Kết hợp UVB dải hẹp cùng Clindamycin, Benzoyl Peroxide được chứng minh mang lại hiệu quả tối ưu, giúp phục hồi sắc tố nhanh hơn và giảm nguy cơ tái phát đáng kể. Một số trường hợp ghi nhận màu da trở lại bình thường sau vài tháng điều trị kết hợp. Đây hiện được xem là phác đồ chuẩn trong điều trị bệnh dát giảm sắc tố ở nhiều cơ sở da liễu.
Trong những trường hợp đặc biệt khi bệnh không đáp ứng với thuốc bôi hoặc chiếu UVB, bác sĩ có thể cân nhắc cho uống Doxycycline. Tuy nhiên hiệu quả của thuốc uống chưa được chứng minh rộng rãi nên chỉ được dùng trong thời gian ngắn và không phải lựa chọn đầu tay.
Mặc dù bệnh dát giảm sắc tố có thể tự cải thiện sau 3 – 5 năm nhưng việc theo dõi định kỳ với bác sĩ da liễu vẫn rất cần thiết để đánh giá tiến triển, điều chỉnh phác đồ và phòng ngừa tái phát.
Bên cạnh điều trị y khoa, người bệnh nên kết hợp chăm sóc da đúng cách nhằm hỗ trợ phục hồi và bảo vệ da lâu dài:
Để theo dõi và đánh giá sắc tố da một cách toàn diện, người bệnh có thể đến chuyên khoa Da liễu – Thẩm mỹ Da thuộc Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Nơi đây trang bị thiết bị soi – chụp, phân tích da chuyên sâu với ánh sáng thường và ánh sáng cực tím, giúp xác định 7 chỉ số quan trọng của da. Ngoài ra bệnh viện còn ứng dụng công nghệ laser hiện đại, mang lại hiệu quả cao trong điều trị các bệnh lý da liễu phức tạp như u mạch máu, bớt rượu vang, giãn mao mạch, bớt sắc tố, trẻ hóa da và nhiều vấn đề thẩm mỹ khác.
Giảm sắc tố dạng dát tiến triển là tình trạng da lành tính, không lây nhưng gây ảnh hưởng rõ đến thẩm mỹ và tâm lý. Phát hiện sớm, chẩn đoán chính xác bằng các kỹ thuật chuyên sâu và điều trị hợp lý sẽ giúp phục hồi sắc tố hiệu quả, hạn chế tái phát, cải thiện chất lượng sống.
