Tam cá nguyệt thứ ba đánh dấu chặng đường cuối cùng, chuẩn bị đến ngày sinh nở. Thai nhi tiếp tục phát triển về cân nặng và kích thước, gia tăng sự khó chịu trong cơ thể người mẹ. Tình trạng tăng cân nhiều, đau mỏi về thể chất, những áp lực do lo lắng về sinh nở, chăm sóc trẻ sơ sinh, tài chính diễn ra cùng lúc có thể dẫn đến trầm cảm vào những tháng cuối thai kỳ. Hãy cùng ECO Pharma tìm hiểu về trầm cảm khi mang thai 3 tháng cuối và các biện pháp khắc phục.
Trầm cảm khi mang thai 3 tháng cuối hay trầm cảm ở tam cá nguyệt thứ ba là tình trạng bà bầu cảm thấy buồn bã, lo lắng, mất hứng thú với mọi thứ,… kéo dài hơn 2 tuần. Cảm giác này có thể xuất hiện bất cứ lúc nào trong thai kỳ, nhưng trong 3 tháng cuối có thể trở nên rõ rệt hơn. Nguyên nhân là do bà bầu sắp đối mặt với việc sinh nở và chăm sóc con cái. Diễn biến tâm lý của thai phụ sẽ phức tạp hơn so với 3 tháng đầu và 3 tháng giữa. (1)
Trầm cảm cuối thai kỳ gây ra các triệu chứng lo lắng, chán nản, buồn bã, mất hứng thú với cuộc sống, dễ khóc,… kéo dài hơn 2 tuần. Trong khi đó, lo lắng thông thường chỉ xuất hiện thoáng qua và mất đi, không ảnh hưởng nhiều như tình trạng trầm cảm. Khác với lo lắng bình thường, trầm cảm cần được điều trị bằng nhiều phương pháp khác nhau để bảo vệ sức khỏe của mẹ và bé.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 10% phụ nữ mang thai và phụ nữ mới sinh con mắc chứng trầm cảm. Trầm cảm ở những tháng cuối thai kỳ có những ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của cả mẹ và bé. (2)
Thai phụ bị trầm cảm, đặc biệt trong các tháng cuối thai kỳ sẽ khó có thể tự chăm sóc bản thân. Việc ăn uống không điều độ, nghỉ ngơi không đủ khiến sức khỏe suy kiệt, thường xuyên mệt mỏi.
Trầm cảm khi mang thai cũng làm tăng nguy cơ bị trầm cảm sau sinh. Điều này khiến người mẹ khó có sự liên kết với em bé, thường không có đủ sữa cho con bú. Người bệnh mất dần khả năng chăm sóc gia đình và bản thân, nguy hiểm hơn là dẫn đến nhiều suy nghĩ tiêu cực, hành vi tự sát.
Nếu người mẹ bị trầm cảm, nguy cơ thai nhi bị chết lưu, sinh non hoặc nhẹ cân sẽ cao hơn. Bên cạnh đó, sau khi sinh ra, bệnh trầm cảm của người mẹ cũng làm mất đi sự liên kết gắn bó giữa mẹ và con. Từ đó, trẻ sơ sinh có thể gặp khó khăn khi tương tác với mẹ, ăn ngủ không tốt, chậm phát triển, dễ bị đau bụng nhiều hơn, trở nên thụ động. (3)
Ở giai đoạn lớn hơn, trẻ có thể chậm nói và nhận thức chậm hơn các trẻ cùng trang lứa.
>>> Xem thêm: Trầm cảm khi mang thai 3 tháng đầu có nguy hiểm?
Trầm cảm khi mang thai 3 tháng cuối có thể xảy ra do áp lực tâm lý, sự thay đổi hormone trong cơ thể, sức khỏe thể chất suy giảm,…
Ba tháng cuối thai kỳ là giai đoạn đầy háo hức nhưng cũng nhiều mối lo lắng đối với các bà bầu. Áp lực tâm lý đến từ các vấn đề khác nhau làm ảnh hưởng đến sức khỏe thai kỳ. Chẳng hạn như sợ đau khi sinh nở, sợ gặp phải các biến chứng trong khi sinh, hoặc không biết nên chọn phương pháp sinh nào thì an toàn hơn.
Bên cạnh đó, lo lắng liệu em bé có phát triển bình thường, khỏe mạnh hay không, việc chăm sóc, cho ăn, thay tã, dỗ ngủ như thế nào và chi phí nuôi dạy con đều gây ra sự lo âu thời điểm trước sinh.
Sự biến động nội tiết tố estrogen và progesterone ở tam cá nguyệt thứ ba là một trong những nguyên nhân chính góp phần gây ra trầm cảm và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Mất cân bằng hai hormone này làm thay đổi tâm trạng, gây ra cáu gắt hoặc phiền muộn quá mức.
Mức estrogen tăng cao nhất trong ba tháng cuối thai kỳ, đặc biệt ở tuần thứ 32 (gấp 6 lần so với trước khi mang thai) và mức progesterone cũng đạt đỉnh vào khoảng tuần thứ 32. (4)
Giai đoạn 3 tháng cuối thai kỳ cơ thể bà bầu có sự thay đổi lớn, ảnh hưởng đến sức khỏe và tâm trạng có thể dẫn tới trầm cảm. Đáng chú ý nhất là cân nặng.
Trong giai đoạn này, trọng lượng cơ thể tăng mạnh nhất do thai nhi sắp phát triển hoàn thiện gây ra mệt mỏi nhiều hơn, khó thở hơn. Bụng bầu cũng lớn hơn khiến bà bầu khó tìm được tư thế ngủ thoải mái, cộng với việc thường xuyên tiểu đêm do áp lực của thai nhi lên bàng quang và tình trạng đau nhức xương khớp dẫn đến ngủ không ngon giấc. Giấc ngủ kém là yếu tố phổ biến gây ra các rối loạn tâm thần.
Gia đình có ảnh hưởng nhiều nhất đến tâm trạng của phụ nữ khi mang thai. Nếu gia đình không hòa thuận, không thấu hiểu và chăm sóc tốt, bà bầu sẽ rơi vào cảm giác thất vọng, tủi thân, dẫn đến những suy nghĩ tiêu cực.
Nguy cơ trầm cảm cũng cao hơn nếu trong gia đình có người từng bị trầm cảm hoặc bản thân bà bầu trước đó đã từng bị trầm cảm. Những sản phụ như vậy cần phải được chăm sóc và theo dõi sức khỏe tâm thần kỹ càng hơn ngay từ những tuần đầu tiên của thai kỳ.
Phụ nữ bị trầm cảm 3 tháng cuối thai kỳ nhìn chung cũng bộc lộ các triệu chứng thường thấy ở bệnh trầm cảm. Và có thể thêm một số triệu chứng đặc thù trong giai đoạn thai kỳ.
Phụ nữ bị trầm cảm trong 3 tháng cuối thai kỳ có nhiều biểu hiện cảm xúc bất ổn. Thường gặp nhất là tâm trạng buồn chán, dễ nổi nóng, cáu gắt vô cớ, không còn hứng thú với các hoạt động từng yêu thích, thậm chí bất mãn về việc mang thai.
Nhiều bà bầu còn bộc lộ suy nghĩ tiêu cực chẳng hạn như nghĩ rằng sẽ không thể chăm sóc con nhỏ, hoặc nghĩ rằng đứa trẻ trong bụng là gánh nặng, là nguyên nhân gây ra sự bất hòa trong gia đình.
Trầm cảm trong 3 tháng cuối thai kỳ có thể gây ra những cảm xúc tiêu cực quá mức dẫn đến các hành vi khác lạ. Các bà bầu có thể khóc quá nhiều, bỏ bê ăn uống, muốn xa lánh mọi người, thường xuyên mất ngủ hoặc cố tình thức đêm. Một số bà bầu tìm đến rượu, chất kích thích, một số người khác lại có những hành vi bốc đồng hoặc ăn uống luông tuồng.
Ngoài ra, những bà bầu trầm cảm giai đoạn này thường gặp khó khăn trong việc lên kế hoạch sinh nở, bỏ bê khám thai, hoặc không quan tâm đến sự tồn tại của đứa trẻ sắp chào đời.
Ngoài những biểu hiện về tâm thần, hành vi, trầm cảm giai đoạn này còn biểu hiện ở thể chất. Bà bầu có thể gặp phải các triệu chứng đau đầu, đau nhức cơ bắp nhiều hơn, các vấn đề về đường tiêu hóa như ợ nóng, trào ngược axit dạ dày hoặc táo bón cũng trở nên nghiêm trọng.
Trong thai kỳ, mệt mỏi là điều rất bình thường, nhưng mệt mỏi do trầm cảm thường ở mức độ nặng nề. Phần lớn các bà bầu trầm cảm đều gặp vấn đề về giấc ngủ, ăn uống kém. Tất cả các tình trạng này có thể dẫn đến suy kiệt, biểu hiện bằng việc cơ thể người mẹ và thai nhi không đạt được cân nặng tiêu chuẩn, thai nhi chậm phát triển thậm chí ít có cử động thai.
Điều trị trầm cảm thai kỳ là một thách thức, đặc biệt ở các tháng cuối cùng. Bác sĩ sẽ phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa rất nhiều biện pháp để tránh các rủi ro thai kỳ, trong khi sinh và cả sau khi đứa trẻ chào đời.
Tâm lý trị liệu thường là phương pháp đầu tay để tránh việc phải dùng thuốc, có thể gây tác dụng phụ. Mặc dù có một số loại thuốc chống trầm cảm dùng được trong thai kỳ nhưng không chắc an toàn tuyệt đối.
Các buổi trị liệu sẽ giúp bà bầu khám phá và hiểu rõ hơn về những suy nghĩ, cảm xúc trong nội tâm của chính mình. Các kỹ năng cũng được truyền đạt để giúp bà bầu biết cách quản lý căng thẳng, cải thiện giấc ngủ, biết trân trọng bản thân và thay đổi những suy nghĩ tiêu cực.
Các bác sĩ thường hạn chế tối đa việc điều trị bằng thuốc trong thai kỳ. Nhưng trong trường hợp trị liệu tâm lý không hiệu quả, bắt buộc phải điều trị bằng thuốc để ổn định tâm thần cho bà bầu. Một số loại thuốc chống trầm cảm thường được chấp thuận để dùng trong thai kỳ như:
Sự hỗ trợ từ gia đình và bạn bè rất quan trọng trong quá trình điều trị trầm cảm cho các bà bầu sắp sinh nở. Ngoài giúp đỡ các công việc nội trợ trong nhà, chăm sóc con cái, người thân cũng cần đưa đón bà bầu đi khám thai, lên kế hoạch cho ngày sinh nở (chọn bệnh viện, bác sĩ đỡ sinh, mua sắm đồ sơ sinh và chuẩn bị đồ đạc cho tuần sinh nở), phân công người săn sóc, túc trực ở bệnh viện, săn sóc trong thời gian ở cữ.
Người thân cũng cần giám sát chặt chẽ việc ăn ngủ, dùng thuốc, sức khỏe của bà bầu và cử động thai trong giai đoạn này. Không nên để bà bầu thường xuyên một mình, hãy khuyến khích họ ra ngoài đi dạo, tham gia các lớp học tiền sản, hội nhóm bỉm sữa. Hãy yêu thương, quan tâm bà bầu nhiều hơn và không bao giờ để họ có cảm giác đơn độc.
Đối với bản thân bà bầu mắc trầm cảm nặng, thật khó để có thể tự giác tập luyện hoặc làm những việc hỗ trợ cho quá trình điều trị. Phần lớn cần được người thân nhắc nhở, khuyến khích và hướng dẫn.
Hãy khuyến khích bà bầu thiền định vì có thể giúp họ nhìn nhận mọi thứ theo hướng tích cực, giảm cảm giác lo âu, buồn bã. Thiền định cũng giúp bà bầu ngủ ngon giấc hơn và bớt mệt mỏi hơn.
Khuyến khích bà bầu ra ngoài trời tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào sáng sớm hoặc chiều mát. Ánh nắng kích thích cơ thể sản sinh hormone serotonin (hormone điều hoà tâm trạng) vì vậy giúp bà bầu thư giãn. Ánh nắng mặt trời cũng giúp cơ thể tổng hợp vitamin D, cần thiết cho thai kỳ.
Ngoài ra, cố gắng đáp ứng các mong muốn, sở thích lành mạnh của bà bầu, giúp họ thư giãn nhiều hơn và nghỉ ngơi nhiều hơn.
Để phòng ngừa trầm cảm 3 tháng cuối thai kỳ, hai tam cá nguyệt đầu tiên bà bầu cần được chăm sóc tốt, tinh thần thoải mái và khỏe mạnh. Sang tam cá nguyệt thứ ba càng cần chăm sóc kỹ lưỡng hơn cả về sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Vì đây là giai đoạn sắp sinh nở nên bà bầu sẽ bận rộn và có nhiều mối lo lắng.
Các biện pháp cần thiết để phòng ngừa trầm cảm trong giai đoạn này là tập trung vào dinh dưỡng thai kỳ, nghỉ ngơi càng nhiều càng tốt, có kế hoạch chuẩn bị sẵn sàng cho ngày sinh nở, luyện tập nhẹ nhàng và khám thai đầy đủ.
Bà bầu cần được chăm thai kỳ chu đáo ngay từ những tháng đầu tiên, tạo nền tảng sức khỏe tốt để vượt qua những giai đoạn khó khăn hơn.
Chế độ ăn uống tốt
Chế độ dinh dưỡng là một phần quan trọng trong sức khỏe thai kỳ cần được chú trọng. Trong tam cá nguyệt thứ ba, trào ngược và ợ nóng gia tăng vì thai nhi phát triển lớn gây chèn ép đường tiêu hóa. Vì thế cần chọn các thực phẩm dễ tiêu hoá và chia nhỏ bữa ăn để giảm gánh nặng cho dạ dày. Tình trạng táo bón cũng có thể gia tăng vì căng thẳng tâm lý, hoặc do phải dùng viên sắt bổ sung. Cho nên bà bầu cần ăn các thực phẩm giàu chất xơ và uống nhiều nước hơn.
Các nhóm thực phẩm giàu vitamin A, B6, B12, C, D, canxi, sắt, choline, omega-3, protein, folate và axit folic vẫn cần được duy trì vì thiết yếu cho sự phát triển hoàn thiện của thai nhi. Cải bó xôi, cà chua, gan bò, cá hồi, hải sản, đậu lăng, đậu Hà Lan, đậu phộng, quả óc chó… rất giàu các chất này. Một số hải sản có thể gây dị ứng vì vậy nên cẩn thận.
Ngủ đêm ngon giấc
Mất ngủ có thể xảy ra nhiều hơn trong giai đoạn cuối thai kỳ do cơ thể nặng nề, nhức mỏi, ác mộng, thai nhi đạp, đi vệ sinh thường xuyên. Vì vậy, cần có các giải pháp hỗ trợ tốt cho giấc ngủ ban đêm.
Bà bầu nên ngủ nghiêng về bên trái, trong tư thế co chân để giảm áp lực của thai nhi lên nội tạng gây khó thở, ảnh hưởng đến giấc ngủ. Các loại gối bầu có thể cần thiết để hỗ trợ tốt cho tư thế ngủ vào giai đoạn này. Bà bầu cũng cần tạo môi trường ngủ với giường nệm êm ái, sạch sẽ, nhiệt độ phòng mát mẻ. Có thể sử dụng máy xông tinh dầu để mang đến mùi hương dễ chịu và an thần. Ngâm chân trong nước muối ấm hoặc thảo mộc cũng giúp ngủ ngon giấc. Ngoài ra, thực hành thiền định, hít thở sâu sẽ ngủ ngon hơn. Hai loại hình này cũng an toàn để thực hành hơn trong giai đoạn này.
Trà, cà phê cần tránh hoàn toàn vì gây mất ngủ và không tốt cho sức khỏe thai kỳ. Các loại trà thảo mộc hoặc một số liệu pháp massage, bấm huyệt hỗ trợ giấc ngủ cũng có thể không an toàn để dùng vào lúc này.
Dành thời gian nghỉ ngơi nhiều nhất có thể
Ba tháng cuối thai kỳ bà bầu cần tập trung chuẩn bị cho việc sinh nở vì vậy hãy tạm gác lại các công việc bên ngoài. Hơn nữa di chuyển ngoài đường giai đoạn này cũng cần phải hạn chế vì không an toàn cho thai kỳ. Nếu có thể, bà bầu nên xin làm việc ở nhà thay vì đến văn phòng, hoặc nghỉ sớm hơn thời gian trong quy định thai sản nếu cảm thấy quá mệt mỏi. Hãy nhờ đồng nghiệp hỗ trợ công việc trên công ty, nhờ người nhà hỗ trợ các công việc trong gia đình để dành nhiều thời gian nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng, bồi bổ, chuẩn bị tốt cho ngày lâm bồn.
Ôm đồm quá nhiều thứ lúc này làm gia tăng căng thẳng có thể dẫn đến các vấn đề về sức khỏe tâm thần.
Khi nói ra những lo lắng, nỗi sợ hoặc những khó khăn đang trải qua, bà bầu sẽ cảm thấy nhẹ nhõm hơn, giảm bớt căng thẳng. Việc chia sẻ với người thân hay bạn bè cũng mang đến cảm giác được thấu hiểu, động viên và hỗ trợ cần thiết. Giao tiếp và chia sẻ giúp bà bầu cảm thấy được kết nối, yêu thương và quan tâm hơn, từ đó cải thiện tâm trạng và giảm thiểu cảm giác cô đơn, lạc lõng, ngăn ngừa trầm cảm.
Bà bầu cần khám thai định kỳ đầy đủ, quá trình thăm khám sẽ kiểm tra được cả sức khỏe thể chất và sức khỏe tâm thần. Lịch khám giai đoạn này thường là một lần từ tuần 29 – 32, 2 tuần một lần từ tuần thứ 33 – 35, mỗi tuần một lần từ tuần 36 – 40. Từ tuần thứ 33, bà bầu đã nên chọn bệnh viện dự sinh và bác sĩ đỡ sinh.
Tham gia lớp học tiền sản mang lại rất nhiều lợi ích thiết thực cho cả bà bầu và người thân, giúp chuẩn bị tốt cho quá trình sinh nở và chăm sóc em bé sau này. Lớp học cung cấp thông tin chi tiết về các giai đoạn chuyển dạ, các dấu hiệu nhận biết và cách xử lý khi chuyển dạ. Bà bầu được hướng dẫn các kỹ thuật thở, rặn đẻ đúng cách, giúp giảm đau và sinh con dễ dàng hơn.
Lớp học sẽ hướng dẫn cách tắm, thay tã, cho bé bú, vỗ ợ hơi và xử trí các tình huống khẩn cấp. Bà bầu được trang bị nhiều kiến thức, hiểu rõ về các thay đổi của cơ thể sau sinh, cách chăm sóc vết mổ hoặc tầng sinh môn để phục hồi sức khỏe. Hoặc nhận biết các dấu hiệu trầm cảm cũng như cách phòng tránh. Lớp học tiền sản cũng tạo môi trường để các bà bầu giao lưu, tìm kiếm sự đồng cảm và thay đổi tâm trạng.
Trong tam cá nguyệt thứ 3 vẫn cần duy trì vận động hàng ngày để nâng cao sức khỏe thai kỳ và thư giãn tinh thần. Nhưng giai đoạn này cần chọn những loại hình luyện tập nhẹ nhàng và an toàn.
Đi dạo quanh nhà, thiền định sẽ an toàn cho giai đoạn này. Một số bài tập yoga hỗ trợ sinh nở cũng tốt để luyện tập, nhưng nên có huấn luyện viên để đảm bảo an toàn cho thai kỳ. Các bài tập này thường tập trung vào việc điều khiển hơi thở, mở xương sàn chậu để hỗ trợ cho quá trình rặn sinh và chào đời của em bé.
Bà bầu cần có kế hoạch tốt cho ngày sinh nở. Ngoài chọn bệnh viện, bác sĩ đỡ sinh từ sớm, hãy nhờ người nhà chuẩn bị đồ dùng cho ngày sinh, đồ cho trẻ sơ sinh, chuẩn bị tiền bạc và sắp xếp người trông nom những ngày ở viện và thời gian ở cữ.
Nhiều mối lo lắng cho giai đoạn mang thai ba tháng cuối, đặc biệt là bệnh trầm cảm. Một số thắc mắc thường gặp, chẳng hạn như:
Thông thường, trầm cảm khi mang thai không tự khỏi mà cần được điều trị và hỗ trợ từ bác sĩ. Nếu không được điều trị, trầm cảm có thể gây ra những hậu quả nặng nề cho cả sản phụ và thai nhi. Chẳng hạn như tự tử, sát hại trẻ sơ sinh, nguy cơ về biến chứng trước sinh, trong sinh và sau sinh như tiền sản giật, dị tật bẩm sinh, sinh non, trẻ sinh nhẹ cân, chậm phát triển.
Mọi loại thuốc điều trị đều không được khuyến cáo dùng trong thai kỳ vì nguy cơ tác dụng phụ gây hại cho sản phụ và thai nhi. Chỉ trong trường hợp bất khả kháng mới bắt buộc phải dùng thuốc để điều trị trầm cảm.
Nhiều biện pháp khác nhau để hỗ trợ bà bầu bị trầm cảm ba tháng cuối. Chăm sóc về sức khỏe tâm thần vẫn là quan trọng nhất bên cạnh chăm sóc về dinh dưỡng và giấc ngủ. Bất kỳ điều gì có thể giúp bà bầu giảm tải gánh nặng công việc, tài chính, có thời gian nghỉ ngơi nhiều hơn, cảm thấy an vui hơn thì đều tốt để hỗ trợ họ.
Trầm cảm khi mang thai 3 tháng cuối có thể đe dọa sức khỏe thai kỳ, làm tăng các nguy cơ thai sản và ảnh hưởng toàn diện đến sự phát triển của em bé sau khi chào đời. Vì vậy cần có biện pháp chăm sóc sức khỏe thai sản ngay từ những tuần đầu mang thai, đặc biệt là các bà bầu đã từng mắc phải các rối loạn tâm thần từ trước. Nếu cảm thấy căng thẳng quá mức, hãy chủ động tìm đến bác sĩ tâm lý để hiểu rõ tình trạng đang mắc phải. Nếu phải điều trị, bác sĩ sẽ tư vấn các biện pháp an toàn cho thai kỳ và hướng dẫn bà bầu phải làm thế nào để chuẩn bị tốt cho những ngày sắp lâm bồn.
