Bệnh da xuất huyết tăng sắc tố không hiếm gặp, với tỷ lệ khoảng 1 ca mắc mới mỗi tháng trên quy mô 300.000 dân (theo khảo sát tại Anh). Đây là bệnh lý da liễu mãn tính cần được nhận diện và chăm sóc đúng cách (1). Cùng ECO Pharma theo dõi bài viết sau để có cái nhìn toàn diện về căn bệnh này.
Bệnh da xuất huyết tăng sắc tố hay viêm da xuất huyết sắc tố (Pigmented Purpuric Dermatoses – PPD) là một nhóm bệnh da mãn tính dễ tái phát xảy ra khi những mao mạch nhỏ ngay dưới da bị viêm nhẹ khiến thành mạch “lỏng lẻo”, cho phép hồng cầu thoát ra ngoài và lan vào các mô xung quanh.
Sau khi thoát mạch, hồng cầu bị phân hủy, giải phóng sắt và lắng đọng trong da, hình thành tổn thương tăng sắc tố kéo dài. Trên da thường xuất hiện những chấm đỏ rất nhỏ như đầu kim tụ lại thành từng mảng. Sau một thời gian những chấm này sẫm màu dần, chuyển sang nâu đỏ, nâu sẫm hoặc màu đồng. Tổn thương da đa số không đau, không nguy hiểm, đôi khi chỉ gây ngứa nhẹ. Các dát và mảng tăng sắc tố nằm đối xứng hai bên, chủ yếu ở cẳng chân, cổ chân. Bệnh thường gặp ở người trung niên từ 40 – 50 tuổi nhưng nhóm tuổi khác vẫn có thể mắc phải.
Bệnh xuất hiện do đứng lâu, giãn tĩnh mạch chi dưới, vận động quá sức, lạm dụng rượu bia, thành mạch yếu, nhiễm trùng, tác dụng phụ của một số thuốc hoặc các bệnh lý toàn thân như tiểu đường, rối loạn mỡ máu, bệnh gan, lupus ban đỏ và viêm khớp dạng thấp.
Dựa trên hình thái tổn thương ngoài da, bệnh được chia thành nhiều thể khác nhau như:
Bệnh Schamberg là thể gặp nhiều nhất, dạng da tăng sắc tố tiến triển với tổn thương điển hình là các mảng màu nâu cam hoặc nâu đỏ, bên trong rải rác những chấm xuất huyết nhỏ như “hạt tiêu”. Bệnh thường khởi phát ở cẳng chân, cổ chân, bàn chân, có xu hướng lan chậm dần. Người bệnh thường không đau, đôi khi ngứa nhẹ, kéo dài và dễ tái phát theo từng đợt.
Bệnh hình thành do các mao mạch nhỏ dưới da bị viêm nhẹ khiến hồng cầu thoát ra ngoài. Khi hồng cầu bị phá hủy, hemoglobin sẽ bị phân giải và giải phóng sắt; lượng sắt này lắng đọng trong da tạo nên màu nâu đồng giống “gỉ sắt”. Tuy không đe dọa tính mạng nhưng các mảng tăng sắc tố tồn tại dai dẳng tác động tiêu cực đến tâm lý, thẩm mỹ.
Bệnh Majocchi (ban xuất huyết hình vòng kèm giãn mạch) là thể hiếm hơn, đặc trưng bởi các mảng dạng vòng, màu đỏ tím hoặc đỏ xanh, đường kính khoảng 1 – 3 cm. Trên nền tổn thương có thể thấy giãn mạch và chấm xuất huyết. Tổn thương thường phân bố đối xứng hay gặp ở chi dưới và để lại tăng sắc tố theo thời gian do lắng đọng hemosiderin.
Lichen aureus (lichen vàng) thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên. Bệnh bùng phát đột ngột với một hoặc vài mảng khu trú màu vàng nâu, nâu đồng hoặc màu gỉ sắt, có thể kèm các chấm xuất huyết nhỏ. Tổn thương thường chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể, hay gặp nhất ở chi dưới. Khi có nhiều mảng chúng sẽ xếp thành đường thẳng hoặc kéo dài thành từng dải trên da. Người bệnh ngứa nhẹ hoặc hoàn toàn không cảm thấy khó chịu.
Ban xuất huyết ngứa là một thể có triệu chứng rõ hơn trong nhóm bệnh da xuất huyết tăng sắc tố, thường được xem là biến thể của bệnh Schamberg kèm ngứa. Trên da xuất hiện các chấm đỏ hoặc tím rất nhỏ, sau đó sẫm màu dần thành nâu đỏ, nâu vàng và có thể lan thành từng mảng với bờ không đều. Ngứa là triệu chứng nổi bật, người bệnh có thể ngứa ít hoặc nhiều, thường rõ hơn khi đứng lâu, ra mồ hôi hoặc ngứa về chiều tối.
Bệnh không lây, không ác tính và không gây tổn thương nội tạng nhưng tồn tại dai dẳng và tái phát làm ảnh hưởng chất lượng sống. Gãi nhiều có thể gây trầy xước, thâm da và tăng nguy cơ bội nhiễm.
Bệnh xuất huyết dạng chàm khiến da xuất hiện các mảng ban đỏ kèm vảy như chàm, trên nền có chấm xuất huyết và tăng sắc tố do hemosiderin. Tổn thương thường bắt đầu quanh mắt cá chân sau đó lan lên toàn bộ chân, đôi khi xuất hiện ở thân mình và chi trên. Người bệnh thường ngứa nhiều; nếu gãi kéo dài có thể dẫn đến dày sừng thứ phát và lichen hóa. Bệnh khởi phát do phản ứng quá mẫn, đặc biệt là dị ứng với vật liệu dệt may.
Bệnh Gougerot – Blum là thể viêm da xuất huyết dạng lichen, hay gặp ở tuổi trung niên. Trên da xuất hiện các mảng lichen hóa màu đỏ cam hoặc tím, thường nằm ở mặt trước cẳng chân và đùi, đôi khi lan đến thân mình, cánh tay. Khi chỉ có một vùng tổn thương bệnh sẽ dễ bị nhầm lẫn với bệnh lý mạch máu hoặc u da, nên cần bác sĩ đánh giá cẩn thận và cân nhắc sinh thiết khi cần. (2)
Bên cạnh các thể phổ biến, bệnh da xuất huyết tăng sắc tố còn có một số biến thể hiếm, phần lớn được ghi nhận qua báo cáo ca bệnh và chủ yếu có giá trị trong chẩn đoán phân biệt:
Trong y khoa đây là nhóm bệnh lành tính, không đe dọa tính mạng. Tuy nhiên nếu không được kiểm soát và theo dõi bệnh vẫn để lại tác động tiêu cực về mặt tâm lý, thẩm mỹ.
Hậu quả thường gặp nhất là da bị tăng sắc tố sau viêm. Hồng cầu thoát ra khỏi mao mạch bị phân hủy trong da, sắt lắng đọng dưới dạng hemosiderin tạo thành các mảng màu nâu, nâu đồng, đỏ sẫm. Những vùng da này rất khó mờ khiến da trông giống như bầm tím lâu ngày.
Một số thể bệnh còn gây ngứa dai dẳng, lúc này nếu gãi thường xuyên có thể làm trầy xước da, tăng nguy cơ nhiễm trùng, xuất huyết nặng hơn, lâu dần dẫn đến dày da, sần sùi, thâm đậm.
Ngoài tổn thương trên da bệnh còn ảnh hưởng rõ đến tâm lý và chất lượng sống. Nhiều người trở nên tự ti, ngại giao tiếp, không dám mặc trang phục ngắn hoặc tham gia hoạt động ngoài trời. Bệnh mãn tính tái phát cũng khiến họ lo lắng, nhất là khi tổn thương da dễ bị nhầm với bệnh lý nghiêm trọng khác.
Da xuất huyết nhiễm sắc tố đôi khi còn là dấu hiệu gợi ý các vấn đề sức khỏe như thành mạch yếu, giãn tĩnh mạch chi dưới, rối loạn mỡ máu hoặc rối loạn miễn dịch. Nếu chỉ điều trị tổn thương da mà bỏ qua các yếu tố này, về lâu dài có thể ảnh hưởng đến sức khỏe.
Chẩn đoán bệnh da xuất huyết tăng sắc tố ngoài dựa vào quan sát tổn thương da còn cần phối hợp nhiều phương pháp để loại trừ những bệnh lý nguy hiểm khác.
Trong trường hợp nghi ngờ có thể chỉ định thêm xét nghiệm RF, ANA, viêm gan B, C để loại trừ bệnh tự miễn, xuất huyết thứ phát.
Mục tiêu điều trị bệnh da xuất huyết tăng sắc tố chủ yếu là giảm triệu chứng, cải thiện thẩm mỹ, hạn chế lan rộng và theo dõi lâu dài. Ở những trường hợp nhẹ, ít triệu chứng bệnh sẽ tự ổn định dần, chỉ cần theo dõi định kỳ.
Người bệnh cần tái khám định kỳ, đặc biệt khi chẩn đoán chưa rõ ràng để loại trừ u lympho da giai đoạn sớm. Nếu dùng corticosteroid bôi dài hạn, cần theo dõi các tác dụng phụ. Đối với trường hợp không triệu chứng hoặc tổn thương ổn định, theo dõi lâu dài là lựa chọn phù hợp và an toàn.
Mặc dù bệnh da xuất huyết tăng sắc tố chịu ảnh hưởng nhất định từ cơ địa và yếu tố di truyền, việc chủ động phòng ngừa từ sớm vẫn góp phần giảm nguy cơ khởi phát, hạn chế tổn thương lan rộng, hỗ trợ ổn định màu da về lâu dài. Các biện pháp phòng ngừa tập trung vào bảo vệ hệ mao mạch, cải thiện tuần hoàn và chăm sóc da.
Tăng cường sức bền thành mạch
Căn nguyên của bệnh da xuất huyết tăng sắc tố là tình trạng mao mạch nông dưới da suy yếu khiến hồng cầu dễ thoát mạch và để lại lắng đọng sắc tố sắt; Do đó cần ưu tiên các biện pháp giúp làm bền thành mạch và nâng đỡ cấu trúc mô liên kết.
Chế độ ăn giàu vitamin C và flavonoid (có nhiều trong cam, quýt, bưởi, rau xanh) hỗ trợ tổng hợp collagen, giúp mạch máu khoẻ, bền chắc hơn.
Kiểm soát áp lực lên chi dưới
Vùng cẳng chân là vị trí dễ xuất hiện tổn thương do chịu tải lớn và áp lực tĩnh mạch kéo dài. Việc đứng hoặc ngồi quá lâu khiến máu ứ trệ làm các mao mạch vốn yếu lại dễ bị tổn thương hơn.
Bạn nên thay đổi tư thế thường xuyên, tranh thủ đi lại nhẹ nhàng hoặc xoay cổ chân tại chỗ để tăng lưu thông máu; Khi nghỉ ngơi có thể kê cao chân khoảng 15 – 20 cm để hỗ trợ máu tĩnh mạch về tim. Đối với trường hợp suy giãn tĩnh mạch chi dưới, mang vớ nén theo chỉ định y tế cần thiết để giảm tải lên hệ mạch nông.
Điều chỉnh thói quen sinh hoạt và vận động
Lối sống ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe mạch máu. Hoạt động gắng sức đột ngột, tập các bài tạo áp lực lớn lên chân như chạy cường độ cao, nâng tạ nặng dễ làm tăng nguy cơ xuất huyết dưới da. Vì vậy bạn chỉ nên chọn những hình thức vận động nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội, yoga để vừa duy trì vận động, vừa hỗ trợ tuần hoàn; Đồng thời cần hạn chế uống bia rượu, dùng chất kích thích, thừa cân – béo phì vì có thể gây giãn mạch, xuất huyết.
Bảo vệ và chăm sóc da đúng cách
Làn da bị bệnh da xuất huyết tăng sắc tố thường nhạy cảm và dễ tổn thương do đó cần tránh các tác động mạnh như gãi, chà xát bằng khăn thô ráp hoặc dùng sản phẩm chứa chất tẩy rửa mạnh. Vì những hoạt động này dễ làm vỡ các mao mạch nông.
Ngoài ra hãy dưỡng ẩm hàng ngày để tăng cường hàng rào bảo vệ da, độ đàn hồi và hạn chế viêm.
Cẩn trọng với thuốc và bệnh nền
Một số loại thuốc như aspirin, thuốc hạ huyết áp, thuốc điều trị tiểu đường có thể ảnh hưởng đến thành mạch và quá trình đông máu. Khi xuất hiện các đốm xuất huyết sau dùng thuốc người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để được đánh giá, điều chỉnh phù hợp, không tự ý ngừng thuốc. Song song đó kiểm soát tốt các bệnh nền như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, tiểu đường để bảo vệ hệ mạch và hạn chế tiến triển tổn thương sắc tố da.
Tóm lại phòng ngừa bệnh da xuất huyết tăng sắc tố cần sự phối hợp giữa chăm sóc mạch máu, điều chỉnh lối sống và bảo vệ da đúng cách. Chủ động thực hiện các biện pháp này giúp giảm nguy cơ bùng phát, hỗ trợ ổn định màu da lâu dài, cải thiện thẩm mỹ và chất lượng sống.
