Tổ chức Y tế Thế giới ước tính mỗi năm có khoảng 6 triệu người trên toàn cầu bị nhồi máu cơ tim và hơn 25% số trường hợp tử vong (1). Bên cạnh việc điều trị theo chỉ định, chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi và ngăn ngừa tái phát bệnh. Cùng ECO Pharma tìm hiểu các món ăn dành cho người nhồi máu cơ tim trong bài viết sau.
Nhồi máu cơ tim là tình trạng tế bào cơ tim chết do thiếu máu cục bộ không hồi phục tiến triển thành hoại tử. Bệnh này thường đi kèm với tình trạng suy dinh dưỡng, liên quan đến sự mất cân bằng giữa quá trình dị hóa và đồng hóa. Điều này góp phần khiến tim suy yếu, làm xấu đi tiên lượng của người bệnh. Suy dinh dưỡng không phải là hiếm gặp ở bệnh nhân tim mạch. Một nghiên cứu cho thấy gần 55% bệnh nhân nhồi máu cơ tim ST chênh lên (STEMI) bị suy dinh dưỡng và có tỷ lệ sống sót lâu dài thấp hơn so với những bệnh nhân có tình trạng dinh dưỡng bình thường. (2) Ở những người bị nhồi máu cơ tim cấp tính (AMI), việc xác định suy dinh dưỡng rất quan trọng vì việc can thiệp sớm có thể làm giảm nguy cơ biến chứng, tái nhập viện và tử vong.
Một số công cụ đã được phát triển để sàng lọc tình trạng dinh dưỡng của người bệnh khi nhập viện, bao gồm chỉ số kiểm soát tình trạng dinh dưỡng (CONUT), chỉ số nguy cơ dinh dưỡng ở người cao tuổi (GNRI) và chỉ số dinh dưỡng tiên lượng (PNI). Tất cả đều rất hiệu quả trong việc phát hiện sớm tình trạng suy dinh dưỡng. Trong đó chỉ số CONUT được tính bằng nồng độ albumin huyết thanh, tổng số lượng tế bào lympho ngoại vi và tổng nồng độ cholesterol, là công cụ sàng lọc được sử dụng phổ biến nhất để phát hiện sớm tình trạng dinh dưỡng kém. Trong nhiều nghiên cứu khác nhau, điểm CONUT đã được chứng minh là có mối liên hệ chặt chẽ với tiên lượng của người bệnh và sự hiện diện của nhiều bệnh tim mạch.
Nhìn chung người mắc bệnh này thường đi kèm với tình trạng suy dinh dưỡng dẫn đến tiên lượng xấu hơn. Mặt khác cả nhồi máu cơ tim và tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng đều liên quan đến vấn đề viêm gia tăng. Tình trạng viêm cao kéo dài trong giai đoạn sau nhồi máu có thể có tác động bất lợi không chỉ đến chức năng tâm thất mà còn đến tiên lượng của người bệnh. Một chế độ ăn uống khoa học có thể cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng góp phần giúp giảm viêm, giúp người bệnh nhanh phục hồi, giảm thiểu các biến chứng, cải thiện tiên lượng và nâng cao chất lượng sống. Vì vậy thói quen ăn uống có tác động lớn đến sự cải thiện sức khỏe của người bệnh. (3)
Người bệnh nên bổ sung các món ăn được nấu từ các nguyên liệu như cá giàu omega-3, rau xanh, thịt nạc,… vào trong thực đơn hàng ngày.
Người bị nhồi máu cơ tim có thể ăn các món từ cá như cá hồi áp chảo, cá basa kho ngót, cá thu kho thơm, cá ngừ sốt cà. Bên cạnh đó cá hấp rau củ, nêm nhạt và dùng với gạo lứt hoặc ngũ cốc nguyên hạt cũng là một gợi ý tốt cho các bữa ăn.
Cá là một trong những thực phẩm tốt nhất cho tim mạch. Trong đó cá béo được coi là tốt nhất vì chứa nhiều axit béo omega-3 giúp giảm triglyceride, giảm viêm và tăng cường sức khỏe mạch máu. Axit eicosapentaenoic omega-3 (EPA) trong chế độ ăn uống có nhiều đặc tính bảo vệ tim. Nồng độ EPA tuần hoàn trong STEMI liên quan đến kích thước nhồi máu nhỏ hơn và chức năng tâm thất được bảo tồn lâu dài. Việc ăn hai bữa cá mỗi tuần đã được chứng minh làm giảm đáng kể nguy cơ tử vong chung và tử vong do mạch vành ở những người có tiền sử nhồi máu cơ tim. Cá béo là nguồn chính của axit eicosapentaenoic omega-3 vì vậy người bệnh nên thêm cá hồi, cá mòi, cá thu, cá ngừ,… vào thực đơn của mình.
Người bị tim mạch có thể thêm các món ăn như mực xào rau củ, canh rau ngót, canh rau mồng tơi, súp cua rau củ, rau lang luộc,… vào thực đơn. Các món salad (trộn rau xanh với dầu ô liu, các loại hạt), rau củ luộc hoặc hấp hoặc các món trái cây như trái cây trộn sữa chua, sinh tố, trái cây dầm ít đường cũng rất tốt.
Các nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra rằng thói quen ăn rau xanh làm giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch. Đặc biệt cà chua, hành tây, cần tây, bông cải xanh, rau diếp và măng tây có tiềm năng lớn trong việc ngăn ngừa và điều trị các bệnh tim mạch. Điều này là do rau chứa nhiều loại vitamin, chất xơ, protein thực vật và các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học. Tác dụng bảo vệ tim mạch của rau có thể bao gồm chống oxy hóa; chống viêm; chống tiểu cầu; điều hòa huyết áp, đường huyết và lipid; làm giảm tổn thương cơ tim; điều chỉnh hoạt động của các enzyme liên quan,…
Tương tự như rau, trái cây cũng là nguồn thực phẩm cần thiết cho người bị nhồi máu cơ tim. Các loại quả như nho, việt quất, lựu, táo và bơ có tác dụng bảo vệ chức năng tim mạch nên được thêm vào chế độ ăn uống.
Người bệnh nhồi máu cơ tim nên ăn gì? Bạn có thể thêm các món ăn có thành phần từ ngũ cốc nguyên hạt như cháo yến mạch tôm thịt, sữa chua ngũ cốc, sinh tố ngũ cốc xay,… vào chế độ ăn uống. Đặc biệt món ngũ cốc sữa tươi ăn vào buổi sáng có thể cung cấp nhiều dinh dưỡng và năng lượng.
Thành phần chính của ngũ cốc nguyên hạt là nội nhũ, mầm và cám. Trong đó mầm và cám là hai thành phần rất giàu chất chống oxy hóa, các vi chất khác như magie, kali, canxi… tốt cho tim mạch, huyết áp, giúp giảm nguy cơ đột quỵ. Các nghiên cứu phát hiện lúa mạch đen và yến mạch, đặc biệt là lúa mạch đen có thể mang lại lợi ích về mặt giảm nguy cơ mắc bệnh nhồi máu cơ tim.
Các món ăn như thịt ức gà luộc, đậu phụ sốt thịt nạc băm cà chua, thịt chim cút đút lò, cá hấp, đậu luộc,… nên thêm vào thực đơn của người bệnh để bổ sung protein và các chất dinh dưỡng lành mạnh khác.
Nhìn chung protein rất quan trọng cho việc xây dựng và phục hồi cơ và xương, cung cấp năng lượng và hỗ trợ sức khỏe. Đối với người bệnh tim mạch, hãy ưu tiên trước các loại protein từ các loại đậu (đậu nành, đậu lăng, đậu gà), các loại hạt (đậu phộng, hạt điều, hạnh nhân, óc chó, macca), hải sản và cá (cá hồi, cá ngừ), tiếp theo đến thịt gia cầm nạc (như thịt gà) và trứng; hạn chế các loại thịt đỏ. (4)
Các món salad, món hấp hoặc gỏi thêm dầu ô liu rất tốt cho bệnh nhân tim mạch. Ngoài ra, món khoai tây nghiền dùng dầu ô liu thay bơ không chỉ giúp món ăn mềm và có hương vị thơm ngon hơn mà còn tốt hơn cho người bệnh.
Dầu ô liu giàu chất béo không bão hòa đơn và polyphenol giúp làm giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ, huyết áp cao và cũng làm giảm nguy cơ mắc một số loại ung thư. Một nghiên cứu đã khảo sát 7.216 nam giới và phụ nữ có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch được phân ngẫu nhiên vào các nhóm chế độ ăn uống khác nhau. Sau thời gian theo dõi trung bình chỉ 4,8 năm và điều chỉnh các yếu tố nguy cơ khác, những người tiêu thụ nhiều dầu ô liu nguyên chất nhất đã giảm 39% nguy cơ mắc bệnh tim mạch và giảm 35% nguy cơ tử vong do tim mạch. (5)
Bên cạnh đó dầu bơ, dầu hạt lanh, dầu hạt óc chó, dầu hạt cải, dầu mè, dầu đậu phộng cũng là những loại dầu thực vật tốt nên thêm vào các món ăn của người bệnh.
Bên cạnh các món ăn tốt cho tim mạch đã nêu, người bệnh cũng cần kiêng một số món nhiều muối, đường và các món từ thịt đỏ để không làm cho tình trạng tim mạch xấu đi.
Người bệnh nhồi máu cơ tim nên kiêng những món ăn có nhiều muối như cà muối, dưa muối, thịt hộp, cá hộp, mì ăn liền,… Những món ăn nhiều đường như trái cây sấy khô, socola, các loại bánh, kẹo, mứt,… cũng không tốt để tiêu thụ.
Tim là cơ quan đích quan trọng chịu tác hại của việc tiêu thụ nhiều muối trong chế độ ăn. WHO khuyến cáo một người không nên tiêu thụ quá 2 gam natri mỗi ngày (tương đương khoảng 5 gam muối). Người suy tim cần ăn nhạt hơn nữa. Việc ăn quá nhiều muối sẽ dẫn đến tích nước, làm tăng thể tích máu, tạo áp lực bên trong lòng mạch gây tăng huyết áp. Huyết áp cao là yếu tố đe dọa sức khỏe đối với người bệnh suy tim.
Trong khi đó tiêu thụ đường quá mức khiến cho động mạch và tim bị tổn thương. Ngoài ra thói quen ăn ngọt còn có thể dẫn đến các vấn đề tăng nhịp tim, huyết áp cao, kích thích hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức và gây rối loạn quá trình sản sinh hormone insulin. Đường cũng gây tăng cân, béo phì – là yếu tố bất lợi của các bệnh nhân tim mạch.
Thịt đỏ bao gồm các loại như thịt bò, thịt bê, thịt lợn, thịt cừu, thịt dê, thịt ngựa, thịt trâu,… Người bệnh không nhất thiết kiêng hoàn toàn các món ăn từ các loại thịt này nhưng cần ăn ít lại. Đặc biệt nên tránh các món thịt đỏ chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói, thịt nguội, nem chua, giò, chả, thịt gác bếp và các món thịt nướng. Chúng thường được tẩm ướp muối và nhiều chất phụ gia, chất bảo quản nên không tốt cho sức khỏe tim mạch.
Việc thay thế thịt đỏ và thịt chế biến bằng protein thực vật, chẳng hạn như các loại đậu có thể làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh tim và các bệnh liên quan. Người bệnh nên giới hạn thịt đỏ nguyên nạc 1 – 3 lần/tuần (tối đa 350g/tuần).
Các món ăn từ nội tạng động vật như cháo lòng, phá lấu, lòng nướng hay ruột xào mỡ,… cần tránh ăn hoặc chỉ ăn ít. Hầu hết các loại nội tạng động vật (nhất là gan, thận, tim) chứa nhiều cholesterol. Sau cơn nhồi máu cơ tim, việc kiểm soát cholesterol trong máu là cực kỳ quan trọng để ngăn ngừa tắc nghẽn động mạch tái phát (xơ vữa động mạch), vốn là nguyên nhân chính gây bệnh này. Nội tạng động vật chính là nguyên nhân góp phần tạo ra tình trạng hình thành mỡ trên thành mạch gây ra cơn nhồi máu cơ tim. Lượng cholesterol và purine trong nội tạng từ động vật có thể làm tăng mức cholesterol và axit uric trong máu gây hại cho tim mạch.
Người bệnh tim cần kiêng các món ăn như khoai tây chiên, gà rán, bánh rán, nem rán. Những thức ăn này chứa nhiều chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, làm tăng cholesterol “xấu” trong máu dẫn đến xơ vữa động mạch và tăng nguy cơ tái phát bệnh tim mạch. Thực phẩm này còn gây tăng cân, béo phì, tăng huyết áp làm nặng thêm bệnh trạng. Ngoài ra thực phẩm chiên rán cũng gây hại cho tim một phần vì chúng kích thích tình trạng viêm.
Người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ về những món ăn phù hợp với bệnh trạng hiện tại. Những chế độ ăn uống sau đây thường tốt cho người bệnh gồm:
Giai đoạn 1: Tuần thứ nhất
Ở giai đoạn này các món ăn tốt cho người bệnh là cháo cá hồi, sữa chua không đường, súp, cá hấp. Các món ăn cần được nghiền nhuyễn, nêm nhạt và chia thành các bữa nhỏ để giảm gánh nặng lên tim cũng như hệ tiêu hóa.
Giai đoạn 2: Tuần thứ 2, 3
Giai đoạn này không cần phải xay quá nhuyễn thức ăn. Về món ăn vẫn tương tự như giai đoạn 1. Hãy hỏi bác sĩ về lượng nước có thể tiêu thụ hàng ngày (bao gồm cả nước canh, súp,…) vì uống nhiều nước sẽ gây áp lực lên thận và các cơ quan tiêu hóa khác.
Giai đoạn 3: Tuần thứ 4
Ở giai đoạn này vết thương đang trong giai đoạn liền sẹo nên chế độ ăn uống có phần thoải mái hơn. Người bệnh có thể được bác sĩ cho phép tiêu thụ lượng muối và nước nhiều hơn một ít so với hai giai đoạn trước. Các món ăn lúc này nên có cá béo (cá hồi, cá thu, cá ngừ), thịt gà bỏ phần da; một số loại rau và hạt như súp lơ, cải bó xôi, đậu nành, lúa mạch, yến mạch, kiều mạch – chúng có lượng chất xơ dồi dào nên sẽ giúp đẩy lùi cholesterol xấu và ổn định huyết áp.
Bài viết đã chia sẻ các món ăn dành cho người nhồi máu cơ tim. Bằng cách ưu tiên các món ăn giàu chất xơ, omega-3, ít chất béo bão hòa và cholesterol như cá hồi, rau xanh đậm, ngũ cốc nguyên hạt và trái cây, người bệnh có thể phục hồi nhanh hơn. Nên tham khảo ý kiến của bác sĩ để bổ sung thêm tinh chất Policosanol (GDL-5), Red Yeast Rice, Apple Cider Vinegar, Gynostemma,… giúp giảm cholesterol xấu, điều hòa mỡ máu, hỗ trợ ngăn ngừa xơ vữa động mạch, hình thành cục máu đông vì vậy tốt cho tim mạch.
