Công bố của UNICEF Việt Nam năm 2023, khoảng 15% – 30% thanh thiếu niên (10 – 19 tuổi) ở nước ta mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần, bao gồm trầm cảm (1). Cùng ECO Pharma tìm hiểu những dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, giúp cha mẹ kịp thời phát hiện và hỗ trợ con điều trị.
Trầm cảm tuổi dậy thì tác động đến suy nghĩ, cảm xúc và cách hành xử của trẻ, gây ảnh hưởng nhiều khía cạnh cuộc sống. Trẻ khó duy trì các mối quan hệ xã hội do thiếu năng lượng, lòng tự trọng thấp, tự cô lập bản thân.
Trầm cảm liên quan đến những thay đổi trong hệ thống thần kinh, làm phá vỡ các chức năng quan trọng, dẫn đến suy giảm trí nhớ, khó tập trung, giảm hiệu suất học tập.
Cảm xúc của trẻ thay đổi tiêu cực, đặc trưng bởi sự buồn bã, tuyệt vọng dai dẳng. Chúng có thể tìm đến chất gây nghiện như một biện pháp làm giảm những căng thẳng, khiến bệnh trở nên nghiêm trọng hơn. Sức khỏe thể chất cũng bị suy giảm do mắc phải những triệu chứng liên quan đến trầm cảm như đau dạ dày, đau đầu, đau khớp, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, thay đổi cảm giác thèm ăn.
Nguy hiểm hơn, trầm cảm có nguy cơ dẫn đến tự tử. Theo thống kê của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), 1952 vụ tự tử đã xảy ra ở người từ 14 đến 18 tuổi năm 2021, khiến tự tử trở thành nguyên nhân tử vong đứng thứ ba trong nhóm tuổi này tại Mỹ.
Triệu chứng trầm cảm tuổi dậy thì có thể khác nhau ở mỗi trẻ, tùy thuộc vào nguyên nhân, mức độ của bệnh. Dưới đây là những dấu hiệu phổ biến:
Trẻ cảm thấy buồn bã, chán nản phần lớn thời gian, gần như mỗi ngày. Trẻ cũng mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích như chơi thể thao, nghe nhạc, gặp gỡ bạn bè. Trầm cảm còn làm tăng cảm giác vô vọng, không mong đợi vào tương lai. Trẻ có thể khóc thường xuyên mà không rõ nguyên nhân cụ thể.
Trầm cảm khiến tâm trạng và cảm xúc của trẻ thay đổi thất thường, dễ nổi nóng, cáu gắt với những chuyện nhỏ nhặt, thậm chí vô cớ. Trẻ khó kiềm chế cơn giận dữ, dễ kích động. Ngoài ra, cảm giác tội lỗi và vô giá trị cũng là dấu hiệu trầm cảm phổ biến.
Trẻ dậy thì bị trầm cảm có xu hướng thu mình, thường xuyên ở trong phòng, xa lánh người thân và bạn bè, đồng thời tránh né các hoạt động tập thể, giao lưu. Cha mẹ có thể gặp khó khăn khi trò chuyện, tâm sự với trẻ.
Trong một số trường hợp, trầm cảm có thể biểu hiện qua các hành vi chống đối như cãi lời cha mẹ, thầy cô hoặc vi phạm nội quy trường học. Do cảm xúc dễ nổi nóng và giận dữ, trẻ trở nên hung hăng, bắt nạt bạn bè.
Nghiêm trọng hơn là những hành động bốc đồng, liều lĩnh, có tính nguy hiểm cao, bao gồm đua xe, quan hệ tình dục không an toàn, lạm dụng rượu bia.
Tình trạng lo lắng, căng thẳng kéo dài về mọi thứ xung quanh, từ học tập đến các mối quan hệ có thể là dấu hiệu bệnh trầm cảm ở tuổi dậy thì. Trẻ thường cảm thấy bồn chồn, bất an, lo sợ về những điều chưa xảy ra. Điều này khiến trẻ không thể tập trung vào việc học và các hoạt động khác.
Dấu hiệu trầm cảm tuổi dậy thì đáng chú ý là các thói quen sinh hoạt hằng ngày thay đổi. Trẻ ăn ngủ thất thường do mắc rối loạn giấc ngủ (ngủ quá nhiều hoặc quá ít, thức đêm) và mắc rối loạn ăn uống (chán ăn hoặc thèm ăn). Ngoài ra, sinh hoạt có thể thất thường do các triệu chứng thể chất gây ra (mệt mỏi, đau đầu, đau bụng, đau khớp).
Đây là dấu hiệu của bệnh trầm cảm ở tuổi dậy thì nghiêm trọng. Trẻ nói, viết, vẽ, nghe nhạc về cái chết hoặc tìm cách tự tử, ví dụ tìm thông tin về cách tự tử trên mạng, mua vật dụng có thể dùng để tự tử. Trẻ có hành vi làm hại bản thân như cào cấu, rạch tay. Lúc này, cha mẹ hãy nhanh chóng đưa trẻ đến gặp bác sĩ tâm lý để được hỗ trợ kịp thời.
Khi phát hiện trẻ có triệu chứng trầm cảm ở tuổi dậy thì, phụ huynh cần hành động kịp thời và đúng cách để hỗ trợ con:
Cha mẹ nên tập trung lắng nghe, không chỉ trích hay phán xét khi trẻ trò chuyện. Bạn cần giữ thái độ nhẹ nhàng nhưng kiên trì. Giai đoạn đầu, trẻ có thể xa lánh, vì việc nói về chứng trầm cảm là rất khó khăn. Hãy giữ cho trẻ thoải mái đồng thời vẫn nhấn mạnh sự quan tâm và sẵn sàng lắng nghe của cha mẹ.
Ngoài ra, tôn trọng cảm xúc của trẻ là điều cần thiết. Ngay cả khi mối quan tâm của trẻ có vẻ nhỏ nhặt, phi lý, phụ huynh vẫn cần coi trọng nỗi buồn mà con đang trải qua, giúp trẻ cảm thấy được đồng cảm, thấu hiểu.
Khi trẻ có những dấu hiệu trầm cảm tuổi dậy thì, phụ huynh nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý. Nhưng trước tiên bạn cần gợi mở, tạo động lực để con hợp tác tốt với bác sĩ trong quá trình điều trị. (2)
Nếu trẻ cảm thấy chưa sẵn sàng gặp trực tiếp bác sĩ, hãy áp dụng phương pháp khác phù hợp hơn như thăm khám online. Sau khi xác định nguyên nhân, các chuyên gia sẽ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp.
Tạo không khí gia đình hòa thuận, ấm áp, tôn trọng lẫn nhau giúp trẻ cảm thấy thoải mái, an toàn. Phụ huynh cần hạn chế cãi vã, xung đột, chỉ trích vì sẽ làm tăng cảm xúc tiêu cực ở trẻ.
Cha mẹ không nên gây áp lực học tập, thay vào đó hãy khuyến khích con chơi thể thao, tham gia hoạt động ngoài trời, gặp gỡ bạn bè để giảm căng thẳng, cải thiện tâm trạng.
Quá trình hồi phục trầm cảm ở trẻ dậy thì cần có sự đồng hành của cha mẹ. Bạn hãy quan sát những thay đổi về mặt tâm trạng, hành vi của con. Đồng thời lắng nghe, thấu hiểu, động viên con tin tưởng vào bản thân. Phụ huynh lưu ý đưa trẻ đi khám định kỳ, giúp bác sĩ theo dõi và điều chỉnh phác đồ điều trị kịp thời. Nếu cần sự hỗ trợ, bạn có thể hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý hoặc các nhóm cha mẹ có con bị trầm cảm.
Điều trị trầm cảm ở trẻ dậy thì cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cha mẹ và chuyên gia tâm lý. Trẻ có thể được chỉ định thực hiện một số phương pháp:
Đối với trẻ có biểu hiện của bệnh trầm cảm ở tuổi dậy thì, cách điều trị đầu tay được khuyến nghị là tâm lý trị liệu:
Thuốc chống trầm cảm có thể gây tác dụng phụ nên chỉ áp dụng khi trẻ có triệu chứng nghiêm trọng, hoặc liệu pháp tâm lý không hiệu quả. Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã phê duyệt hai loại thuốc điều trị trầm cảm cho trẻ em và thanh thiếu niên là fluoxetine (Prozac) và escitalopram (Lexapro). Fluoxetine dùng cho trẻ em từ 8 tuổi trở lên và escitalopram cho trẻ từ 12 tuổi trở lên. (3)
Nghiên cứu tổng hợp năm 2020 cho thấy fluoxetine (dùng riêng hoặc kết hợp với liệu pháp nhận thức hành vi) có hiệu quả cải thiện trầm cảm ở thanh thiếu niên tốt hơn so với giả dược và các biện pháp can thiệp khác. Tuy nhiên, thuốc chống trầm cảm có rủi ro nhất định. (4)
Trong vài tuần đầu sử dụng, một số trẻ có thể tăng 2% nguy cơ tự tử. Bạn cần theo dõi chặt chẽ để phát hiện hành vi bất thường, đặc biệt là khi trẻ bắt đầu uống thuốc hoặc thay đổi liều dùng.
Những tác dụng phụ khác bao gồm thay đổi cảm giác thèm ăn, gặp vấn đề tiêu hóa (buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy), đau đầu, bồn chồn, rối loạn giấc ngủ, đổ mồ hôi, khô miệng.
Nếu trẻ có biểu hiện nghiêm trọng như sốt cao, ho ra máu, tiểu ra máu, chảy máu nướu răng, bị bầm tím không rõ lý do, lên cơn hoảng loạn, giận dữ và bạo lực không kiểm soát, xuất hiện triệu chứng hưng cảm (suy nghĩ hỗn loạn, nói nhanh, căng thẳng), phụ huynh hãy gọi bác sĩ ngay lập tức.
Trò chuyện, tâm sự là cách để cha mẹ luôn giữ kết nối với trẻ trầm cảm. Bạn hãy chân thành lắng nghe, hỏi han con về những khó khăn, không phán xét hay ngắt lời, tránh áp đặt suy nghĩ của mình.
Điều này cho thấy bạn hiểu và đồng cảm với những gì trẻ đang trải qua. Ngoài ra, phụ huynh cần dành thời gian cùng con tham gia các hoạt động thể thao, vui chơi ngoài trời.
Thói quen sống khoa học giúp nâng cao sức khỏe thể chất, tinh thần của trẻ, nhất là khi trẻ có dấu hiệu của trầm cảm tuổi dậy thì. Tuy nhiên, thay đổi thói quen hằng ngày là quá trình lâu dài, cần sự đồng hành và hỗ trợ từ cha mẹ:
Phụ huynh nên đưa trẻ đến thăm khám tại những địa chỉ có sự phối hợp của nhiều chuyên khoa như Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh hoặc Trung tâm Khám chữa bệnh Đa khoa Tâm Anh, giúp trẻ được kiểm tra và chăm sóc toàn diện.
Với sự kết hợp của Trung tâm Khoa học Thần kinh, Khoa Nhi, Khoa Dinh dưỡng tiết chế, các chuyên gia đầu ngành sử dụng công nghệ, kỹ thuật, máy móc hiện đại sẽ tìm ra căn nguyên sâu xa dẫn đến các vấn đề về sức khỏe tâm thần ở trẻ tuổi dậy thì, có phương pháp điều trị cá thể hóa, hiệu quả, mau phục hồi.
Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh có hệ thống máy móc hiện đại, gồm hệ thống chụp cộng hưởng từ thế hệ mới Magnetom Amira Biomatrix (Đức), máy điện não vi tính EEG-1200K (Nhật Bản), máy điện cơ Ultra S100 (Mỹ). Và đội ngũ chuyên gia, bác sĩ đầu ngành, hàng chục năm kinh nghiệm, nhiệt huyết, tận tâm, làm chủ các kỹ thuật tiên tiến nhất.
Các dấu hiệu trầm cảm có thể rõ ràng nhưng đôi khi khó nhận biết. Nắm rõ dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì rất quan trọng để giúp cha mẹ kịp thời phát hiện triệu chứng bất thường, giúp trẻ được điều trị sớm, tránh hậu quả đáng tiếc.
