Không chỉ là thức khuya, hội chứng trì hoãn giấc ngủ để trả thù là dấu hiệu cho thấy bạn đang đánh đổi sức khỏe để giành quyền kiểm soát thời gian cá nhân. Hành vi này âm thầm gây hại cho sức khỏe, đang dần lan rộng trong xã hội hiện nay. Hãy cùng ECO Pharma nhận diện đúng bản chất và nguyên nhân của hội chứng này qua bài viết sau.
Trì hoãn giấc ngủ để trả thù (Bedtime Revenge Procrastination) là tình trạng bạn cố tình ngủ muộn dù không bị ràng buộc bởi công việc hay yếu tố khách quan. Người có xu hướng này thường lựa chọn thức khuya để thực hiện những hoạt động mang tính giải trí như xem phim, lướt mạng xã hội, chơi game, đọc sách. (1)
Về bản chất, họ đang đánh đổi thời gian ngủ nhằm “bù đắp” cho cảm giác thiếu thời gian tự do vào ban ngày. Khái niệm “trì hoãn giờ đi ngủ” bắt đầu được đề cập trong nghiên cứu khoa học từ năm 2014. Thuật ngữ “trả thù” sau đó phổ biến tại Trung Quốc, dùng để mô tả những người làm việc cường độ cao 10-12 giờ mỗi ngày. Với họ thức khuya trở thành cách duy nhất để “lấy lại” cảm giác tự chủ về mặt tâm lý.
Hội chứng trì hoãn giấc ngủ để trả thù không phải là hành vi bốc đồng mà hình thành từ sự tích tụ áp lực tâm lý, rối loạn sinh học và thói quen sinh hoạt thiếu cân bằng lâu ngày.
Phần lớn thời gian ban ngày của nhiều người bị cuốn vào công việc, trách nhiệm gia đình và nghĩa vụ xã hội. Lịch họp dày đặc, áp lực chỉ tiêu, chăm sóc con cái và chu toàn việc nhà khiến khoảng thời gian dành riêng cho bản thân bị thu hẹp. Lúc này buổi tối, đặc biệt là trước khi đi ngủ lại trở thành “khoảng không gian an toàn” hiếm hoi để được sống chậm và làm điều mình thích. (2)
Thức khuya không những là thói quen mà còn mang lại cảm giác bù đắp về mặt cảm xúc, như đang giành lại những khung giờ bị lấy mất dù phải đánh đổi bằng giấc ngủ và sức khỏe lâu dài.
Nghiên cứu công bố trên Tạp chí Khoa học Quốc tế Frontiers of Psychology (2014), Thụy Sỹ cho thấy, trì hoãn giấc ngủ để trả thù có liên quan mật thiết đến sự suy giảm khả năng tự kiểm soát hành vi. Nhiều người dù đã dự định đi ngủ sớm nhưng vẫn không làm được dẫn đến việc thức khuya ngoài ý muốn.
Não bộ mệt mỏi sau một ngày dài, vùng vỏ não trước trán chịu trách nhiệm kiểm soát và ra quyết định làm việc kém hiệu quả. Điều này khiến con người dễ sa vào các hoạt động giải trí kéo dài, dù hiểu rõ rằng hành vi đó sẽ tác động xấu đến giấc ngủ và sức khỏe.
Một vài người có xu hướng thức khuya bẩm sinh nhưng lại phải tuân theo lịch sinh hoạt dậy sớm để làm việc, học tập. Sự lệch pha giữa đồng hồ sinh học và thời gian biểu gây mệt mỏi kéo dài, thiếu ngủ mãn tính. Để bù lại cảm giác bị gò ép, họ chọn cách thức khuya hơn từ đó hình thành thói quen trì hoãn giờ đi ngủ và làm tình trạng thiếu ngủ ngày càng khó cải thiện.
Điện thoại thông minh, máy vi tính, laptop và mạng xã hội khiến ranh giới giữa việc “thư giãn trong chốc lát” và thức khuya kéo dài trở nên mờ nhạt. Ban đầu chỉ là ý định “xem thêm một chút” nhưng rất dễ chuyển thành hàng giờ liền lướt mạng mà không hay biết. Bên cạnh đó ánh sáng xanh từ màn hình làm giảm tiết melatonin – hormone giúp cơ thể buồn ngủ khiến não bộ luôn ở trạng thái tỉnh táo. Lâu dần hội chứng trì hoãn giấc ngủ để trả thù trở thành thói quen tái lập mỗi đêm.
Thức khuya không đồng nghĩa với lười biếng. Theo các nghiên cứu tâm lý – thần kinh học, một người được xem là có hành vi trì hoãn giấc ngủ để trả thù khi hội tụ đồng thời 3 đặc điểm sau:
Đây là cách thói quen này len lỏi vào cuộc sống của bạn:
Hành vi trì hoãn giờ đi ngủ có thể xảy ra ở bất kỳ ai nhưng đặc biệt phổ biến ở những nhóm sau:
Thói quen này thường bắt đầu âm thầm. Ban đầu chỉ là thức khuya thêm 10 – 15 phút để xem điện thoại hoặc một tập phim yêu thích. Nhưng dần dần khoảng “thêm một chút” có thể kéo dài thành 1 – 2 tiếng, thậm chí thức đến gần sáng để làm những việc không thực sự quan trọng. Khi đó trì hoãn giấc ngủ không còn là lựa chọn tạm thời mà dần trở thành hành vi lặp lại khó kiểm soát.
Thức khuya thỉnh thoảng thường không để lại hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên khi trì hoãn giấc ngủ để trả thù trở thành thói quen, cơ thể rơi vào trạng thái thiếu ngủ mãn tính. Điều này khiến hệ thần kinh trung ương và các cơ quan không có đủ thời gian phục hồi từ đó phát sinh nhiều hệ lụy.
Ban đầu thiếu ngủ thường biểu hiện rõ rệt vào ban ngày với các triệu chứng: (3)
Khi những biểu hiện này ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hằng ngày, đó là dấu hiệu cho thấy việc trì hoãn giấc ngủ đã vượt quá ngưỡng an toàn.
Nếu tình trạng thiếu ngủ kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, các tác động tiêu cực sẽ tích tụ, làm tăng nguy cơ: (4)
Đặc biệt thiếu ngủ lâu ngày còn làm suy giảm khả năng tự kiểm soát hành vi của não bộ. Điều này tạo nên vòng luẩn quẩn, càng thiếu ngủ – càng mệt mỏi – càng giảm tự chủ – càng tiếp tục trì hoãn giấc ngủ khiến thói quen này ngày một khó chấm dứt.
Cách tiếp cận hiệu quả nhất để khắc phục hội chứng trì hoãn giấc ngủ để trả thù không nằm ở việc ép bản thân phải ngủ ngay lập tức mà là tái cấu trúc thói quen sinh hoạt, nhu cầu tâm lý ban ngày. Khi nhu cầu nghỉ ngơi, thư giãn và làm chủ thời gian được đáp ứng hợp lý, hành vi thức khuya “trả thù” sẽ dần giảm đi.
Nhận biết thời điểm cần hỗ trợ y tế: Nếu đã thay đổi thói quen nhưng vẫn buồn ngủ ban ngày, khó ngủ kéo dài hoặc ngủ không đủ dù đã cố gắng, cần trao đổi với bác sĩ để được hỗ trợ. Một số rối loạn giấc ngủ tiềm ẩn có thể cần chẩn đoán chuyên sâu.
Tại TP.HCM, Khoa Thần kinh thuộc Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là địa chỉ uy tín trong khám và điều trị những vấn đề về giấc ngủ, với đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm cùng hệ thống chẩn đoán hiện đại như đo đa ký giấc ngủ, điện não đồ, MRI, CT. Phác đồ điều trị được cá nhân hóa theo từng trường hợp, giúp kiểm soát hiệu quả tình trạng rối loạn giấc ngủ và cải thiện chất lượng sống lâu dài.
Dưới đây là một số câu hỏi liên quan đến hội chứng trì hoãn giấc ngủ để trả thù:
Trì hoãn giấc ngủ để trả thù không được phân thành một dạng bệnh lý hay rối loạn y khoa mà được xem là một hành vi mang tính chọn lọc, xuất phát từ nhu cầu tâm lý chưa được đáp ứng trong ngày. Nói cách khác đây là một chiến lược ứng phó tâm lý hơn là rối loạn sinh lý. (5)
Tuy không phải bệnh lý nhưng nếu kéo dài, hành vi này sẽ để lại hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe tâm thần, bao gồm suy giảm tâm trạng – nhận thức, giảm năng suất lao động và tăng nguy cơ mắc rối loạn chuyển hóa, tim mạch, miễn dịch.
Trì hoãn giấc ngủ và mất ngủ đều dẫn đến ngủ không đủ giấc nhưng bản chất hoàn toàn khác nhau.
Với trì hoãn giấc ngủ để trả thù người bệnh có khả năng ngủ nhưng chủ động không ngủ, lựa chọn thức khuya để xem phim, lướt điện thoại hoặc làm điều mình thích dù biết rõ hậu quả vào ngày hôm sau. Ngược lại mất ngủ là tình trạng người bệnh muốn ngủ nhưng không ngủ được, khó vào giấc, dễ tỉnh giấc giữa đêm. Đây là vấn đề y tế, thường liên quan đến rối loạn lo âu, stress kéo dài hoặc bệnh nền.
Hai tình trạng này có thể tương tác lẫn nhau nếu hành vi trì hoãn kéo dài làm rối loạn nhịp sinh học từ đó dẫn đến mất ngủ thực sự.
Trì hoãn giấc ngủ để trả thù là tín hiệu cho thấy cuộc sống của bạn đang mất cân bằng. Việc điều chỉnh lối sống, phân bổ lại thời gian cá nhân và xây dựng thói quen ngủ khoa học góp phần giúp cải thiện vấn đề này. Chủ động chăm sóc giấc ngủ chính là nền tảng giúp bảo vệ sức khỏe thần kinh, cảm xúc và duy trì chất lượng sống bền vững.
