Theo thống kê nói mớ khi ngủ phổ biến đến bất ngờ, cứ 3 người thì có 2 người từng trải qua nhưng không hề nhận ra. Y học Thần kinh xác định đây chủ yếu là những âm thanh rời rạc, không mang ý nghĩa cụ thể và hầu như vô hại.
Tuy nhiên các chuyên gia giấc ngủ cho biết nói mớ đôi khi phản ánh một dạng rối loạn giấc ngủ hoặc vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Bài viết sau của ECO Pharma sẽ giúp bạn hiểu rõ nói mớ khi ngủ là bệnh gì, thuộc cơ chế vô thức hay tiềm thức, nguyên nhân và khi nào cần can thiệp.
Nói mớ khi ngủ (somniloquy hay sleep talking) là hiện tượng người đang ngủ phát ra lời nói với nhiều mức độ khác nhau, từ thì thầm, nói nhỏ, nói to cho đến phát âm thành câu rõ ràng. Một số người có thể nói rời rạc, mơ hồ; số khác lại tạo thành câu hoàn chỉnh như đang đối thoại. Đa phần người bị nói mớ không biết bản thân đang độc thoại do hiện tượng xảy ra trong trạng thái ý thức bị ức chế khi ngủ.
Trong chuyên ngành Thần kinh – Giấc ngủ, ngủ hay nói mớ được xếp vào nhóm rối loạn hành vi trong giấc ngủ (parasomnia). Khác với mộng du hay rối loạn ăn uống khi ngủ, nói mớ không gây nguy hiểm nhưng đôi khi làm gián đoạn giấc ngủ của người xung quanh.
Khảo sát của Hiệp hội Giấc ngủ Hàn Quốc năm 2010 ghi nhận có đến 66% người từng nói mơ ít nhất một lần nhưng chỉ khoảng 17% xuất hiện trong 3 tháng gần nhất. Trẻ nhỏ gặp nhiều hơn, có đến 84% là trẻ mẫu giáo và sẽ giảm dần theo tuổi; người trưởng thành chiếm tỷ lệ khoảng 24%. (1)
Nói mớ khi ngủ có thể xuất hiện ở mọi giai đoạn của chu kỳ giấc ngủ. Ở ngủ nông (N1 – N2), lời nói thường rõ và có cấu trúc; đến ngủ sâu (N3), âm thanh rời rạc và khó hiểu; còn trong giai đoạn REM, lời nói đôi khi liên quan tới nội dung giấc mơ.
Về tần suất, mức nhẹ xảy ra dưới 1 lần mỗi tuần; mức trung bình lặp lại vài lần mỗi tuần và có thể làm phiền người bên cạnh; mức nặng xuất hiện hằng đêm và gây gián đoạn giấc ngủ. Xét theo thời gian, hiện tượng cấp tính sẽ kéo dài dưới 1 tháng, bán cấp từ 1 đến dưới 12 tháng và mãn tính là trên 1 năm. Tùy từng người, nói mớ có thể là tiếng lẩm bẩm mơ hồ hoặc là câu nói rõ ràng, đôi khi kèm theo tiếng la hét hay bộc lộ cảm xúc.
Triệu chứng điển hình của nói mớ khi ngủ là phát âm trong lúc ngủ mà bản thân hoàn toàn không hay biết. Lời nói có thể vô nghĩa hoặc giống hành vi giao tiếp bình thường. Các nghiên cứu ngôn ngữ học cho thấy: (2)
Hầu hết các đợt nói mớ ngắn, chỉ phát ra vài từ hoặc một câu. Người nói thường không nhớ gì khi tỉnh dậy. Đôi khi nội dung tương đồng với giấc mơ nhưng bằng chứng hiện nay cho thấy nói mớ không phải lúc nào cũng phản ánh việc bạn nằm mơ.
Nguyên nhân nói mớ khi ngủ vẫn chưa được xác định hoàn toàn nhưng nhiều yếu tố thần kinh – sinh lý có liên quan:
Làm rõ vấn đề ngủ nói mớ là hiện tượng gì, phần lớn trường hợp không nguy hiểm. Tuy nhiên nếu tình trạng này khởi phát muộn ở người trưởng thành, xuất hiện kèm hành vi mạnh như la hét, hoảng sợ hoặc nghi ngờ có parasomnia khác, người bệnh cần được thăm khám tại cơ sở chuyên khoa để loại trừ nguyên nhân do bệnh lý thần kinh.
Hiện tượng nói mớ khi ngủ phổ biến ở nhiều nhóm tuổi. Thống kê cho thấy khoảng ⅔ dân số từng nói mớ ít nhất một lần trong đời. Ở trẻ từ 3 – 10 tuổi, tỷ lệ có thể lên đến 50% do hệ thần kinh đang phát triển và giấc ngủ chưa ổn định hoàn toàn. (3)
Khi trưởng thành, hiện tượng này giảm rõ rệt, chỉ khoảng 5% người lớn còn tiếp tục nói mớ. Các đợt mớ có thể xuất hiện rời rạc hoặc xảy ra hằng đêm tùy cơ địa và chất lượng giấc ngủ của mỗi người.
Đa phần trường hợp nói mớ là lành tính, chỉ phản ánh hoạt động xử lý thông tin, ký ức hoặc cảm xúc của não bộ khi ngủ. Nhưng nếu hiện tượng xảy ra với tần suất dày đặc hoặc kèm theo hành vi bất thường, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo cần chú ý:
Trong một số trường hợp, nói mớ còn đi kèm các rối loạn khác như mộng du, ác mộng hoặc ngưng thở khi ngủ. Đây cũng có thể là dấu hiệu của bệnh lý thần kinh tiềm ẩn như Parkinson, sa sút trí tuệ hay động kinh.
Nhìn chung nói mơ thỉnh thoảng thường vô hại. Nhưng khi hiện tượng kéo dài, diễn tiến nặng gây ảnh hưởng lớn đến giấc ngủ, người bệnh nên thăm khám với bác sĩ chuyên khoa.
Thông thường không nên đánh thức người đang nói mớ khi ngủ, nhất là khi họ đang ở giai đoạn ngủ sâu. Việc can thiệp đột ngột có thể khiến họ bối rối, giật mình, hoảng loạn vì não bộ đang trong trạng thái “bán thức”.
Thay vì đánh thức, bạn chỉ cần quan sát và đảm bảo an toàn. Nếu người nói mớ có vận động mạnh, đi lại hoặc la hét, hãy nhẹ nhàng hướng họ về giường, dọn các vật cản nguy hiểm. Đa số trường hợp sẽ tự quay lại trạng thái ngủ bình thường mà không cần can thiệp. Nếu tình trạng lặp lại nhiều, gây rối loạn giấc ngủ hoặc có hành vi nguy hiểm, cần đưa người bệnh đi khám để xác định nguyên nhân và có hướng xử lý phù hợp.
Nói mớ khi ngủ thường lành tính nhưng vẫn gây phiền toái cho bản thân và người ngủ cùng. Bạn có thể áp dụng một số biện pháp sau để giảm tần suất mớ và tăng chất lượng giấc ngủ.
Ổn định lối sống là bước quan trọng nhằm hạn chế nói mớ lúc ngủ. Các kỹ thuật thư giãn như thiền, hít thở sâu, nghe nhạc nhẹ hoặc đọc sách trước khi ngủ giúp hệ thần kinh được thả lỏng. Bạn nên tránh dùng cà phê, trà, rượu bia và đồ ngọt trong vòng 4 – 6 tiếng trước khi ngủ, đồng thời hạn chế ăn tối quá muộn, quá no để không làm cơ thể quá tải.
Thiết lập giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày để đồng hồ sinh học hoạt động ổn định từ đó giảm nguy cơ nói mớ khi ngủ. Tạo không gian phòng ngủ tối, yên tĩnh, thoáng mát, duy trì nhiệt độ khoảng 20 – 24°C. Hạn chế dùng thiết bị điện tử tối thiểu 30 – 60 phút trước khi ngủ để tránh ánh sáng xanh ức chế melatonin. Khi giấc ngủ sâu và bền hơn, hiện tượng nói mớ sẽ giảm đi đáng kể.
Ngoài ra một vài nghiên cứu cho thấy stress và lạm dụng chất kích thích có thể làm tăng gốc tự do, làm tổn thương tế bào thần kinh, ảnh hưởng tuần hoàn não, góp phần gây rối loạn giấc ngủ. Lúc này việc bổ sung bộ đôi tinh chất hỗ trợ thần kinh – não bộ là Blueberry và Ginkgo Biloba có thể hỗ trợ bảo vệ hệ thần kinh, thúc đẩy giấc ngủ ngon một cách tự nhiên.
Việc ghi lại giờ đi ngủ, mức độ căng thẳng, thói quen ăn uống, thuốc đang sử dụng và những thời điểm giấc ngủ bị gián đoạn sẽ giúp bạn nhận ra yếu tố gây nói mớ. Khi theo dõi đều đặn, bạn sẽ dễ nhận thấy mối liên hệ giữa sinh hoạt hằng ngày và các cơn nói mơ và tìm cách điều chỉnh phù hợp. Những ghi chép này cũng rất hữu ích nếu bạn cần trao đổi với bác sĩ khi thăm khám.
Nếu nói mớ lúc ngủ xảy ra thường xuyên, âm lượng lớn hoặc đi kèm biểu hiện bất thường như ngưng thở khi ngủ, mộng du, la hét hoặc ngủ không yên, bạn nên thăm khám với bác sĩ Thần kinh hoặc chuyên gia rối loạn giấc ngủ. Điều này giúp tầm soát các rối loạn tiềm ẩn, đồng thời xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, đảm bảo giấc ngủ an toàn và chất lượng.
Khi ngủ cạnh người thường xuyên nói mớ, bạn cần có cách ứng xử thích hợp để duy trì giấc ngủ tốt và hỗ trợ người bệnh.
Mặc dù nói mớ khi ngủ thường vô hại, nhưng tình trạng kéo dài, kèm theo hành vi bất thường có thể là tín hiệu của rối loạn giấc ngủ hoặc vấn đề thần kinh khác. Chủ động điều chỉnh lối sống, cải thiện chất lượng ngủ và theo dõi những dấu hiệu bất thường sẽ giúp bạn kiểm soát hiện tượng này hiệu quả và duy trì chất lượng sống tốt hơn.
