Bước vào giai đoạn trung niên, sau sinh, nhiều phụ nữ bỗng mất hứng thú với tình dục mà không biết vì sao. Nếu từng tự hỏi lãnh cảm nghĩa là gì, vì sao lại bị lãnh cảm, bài viết sau đây, ECO Pharma sẽ giúp bạn hiểu rõ để biết cách xử lý hiệu quả.
Lãnh cảm là trạng thái không còn ham muốn tình dục, không bị hấp dẫn hoặc có phản ứng với các tình huống thân mật. Đây là một dạng rối loạn ham muốn tình dục suy giảm (Hypoactive Sexual Desire Disorder – HSDD) được phân loại, định nghĩa rõ trong các tài liệu y học như Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-IV-TR). (1)
Theo chuyên môn, chứng bệnh này ở phụ nữ được xác định khi họ không có hoặc rất ít suy nghĩ, tưởng tượng tình dục kéo dài trên 6 tháng, kèm theo cảm giác khổ sở, khó khăn trong mối quan hệ. Tổ chức Hiệp hội Nghiên cứu Sức khỏe Tình dục Phụ nữ Quốc tế (ISSWSH) cũng khẳng định để chẩn đoán HSDD, phải có sự suy giảm ham muốn rõ rệt, kéo dài, kèm theo ảnh hưởng tiêu cực về mặt cảm xúc và quan hệ.
Chứng bệnh này có thể chia thành:
Ngoài ra, tình trạng này còn được phân loại theo bối cảnh:
Nữ giới mắc bệnh thường có những dấu hiệu sau:
Bệnh lãnh cảm ở phụ nữ có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân đan xen, gồm yếu tố tâm lý, bệnh lý và hoàn cảnh xã hội.
Nguyên nhân xảy ra ở phụ nữ phần lớn bắt nguồn từ tâm lý bất ổn. Các trạng thái như căng thẳng mãn tính, lo âu, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực hoặc lo âu lan tỏa đều làm giảm hoạt động vùng não điều khiển ham muốn. Những trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ như bị lạm dụng tình dục, bạo lực gia đình, sang chấn tâm lý cũng dễ hình thành tâm lý phòng vệ, khiến phụ nữ mất cảm giác an toàn khi gần gũi thể xác. Ngoài ra, cảm giác tội lỗi, xấu hổ, mặc cảm về bản thân khi nghĩ đến tình dục sẽ ức chế phản xạ sinh lý, tạo nên vòng xoắn bệnh lý.
Các rối loạn nội tiết như suy giáp, tiểu đường, tăng prolactin máu, rối loạn hormone thời kỳ tiền mãn kinh khiến thay đổi nồng độ estrogen, testosterone, dopamine làm giảm khoái cảm và ham muốn. Ngoài ra, các loại thuốc như SSRI, thuốc tránh thai nội tiết, thuốc chống loạn thần, thuốc an thần đều có khả năng làm rối loạn dẫn truyền thần kinh trung ương, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cảm nhận kích thích tình dục.
Theo đó, các bệnh lý mãn tính như ung thư, đau xương khớp kéo dài, bệnh thần kinh, rối loạn vận động cũng góp phần làm người bệnh mệt mỏi, mất năng lượng, dần xa lánh đời sống tình dục.
Môi trường sống thiếu sự thấu hiểu, căng thẳng kéo dài trong hôn nhân, áp lực từ vai trò làm mẹ, làm vợ dễ khiến phụ nữ dần quên đi nhu cầu tình dục của bản thân. Khi cảm thấy không được trân trọng, thường xuyên mâu thuẫn với bạn đời, thiếu kết nối cảm xúc sâu sắc, ham muốn tình dục sẽ âm thầm suy giảm, tạo điều kiện cho lãnh cảm hình thành, tiến triển.
Theo ISSWSH, khoảng 10% phụ nữ có dấu hiệu lãnh cảm nhưng con số thực tế có thể cao hơn nhiều. Trong một khảo sát trên 2.200 phụ nữ Mỹ năm 2005, có 26,7% phụ nữ tiền mãn kinh và 52,4% phụ nữ mãn kinh từng trải qua sự suy giảm ham muốn tình dục ở các mức độ khác nhau. Ước tính, có ít nhất 4 triệu phụ nữ thực sự cảm thấy khổ sở vì tình trạng này. (2)
Thiếu hụt hai hormone sinh dục estrogen, testosterone làm giảm chất lượng tình dục, gây khô âm đạo, rối loạn giấc ngủ, bốc hỏa, mệt mỏi, suy nhược. Hoạt động tình dục bị gián đoạn cũng đồng nghĩa với việc cơ thể không còn sản xuất đủ hormone oxytocin và endorphin tạo cảm giác hưng phấn. Hệ quả là phụ nữ dễ bị mệt mỏi kéo dài, đau nhức, giảm đề kháng và rối loạn chuyển hóa. Ngoài ra, khi đời sống tình dục kém, da và tóc cũng xuống cấp, da sạm, khô, nám; tóc dễ rụng, giòn yếu. Tình trạng này khiến phụ nữ tự ti về ngoại hình, ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh bản thân.
Về mặt tâm lý, phụ nữ bị mắc bệnh này thường cảm thấy lo âu, mặc cảm vì không đáp ứng được mong đợi của bạn đời. Điều này dần dẫn đến trầm cảm, mất hứng thú với cuộc sống, dần lánh xa nhu cầu cá nhân. Những rạn nứt trong đời sống tình dục dễ kéo theo sự rạn nứt hôn nhân, khiến cả hai rơi vào cảm giác bị từ chối, tổn thương và bất mãn.
Trong sinh lý học tình dục, lãnh cảm là hệ quả của sự rối loạn giữa các hệ thống dẫn truyền thần kinh trung ương. Các chất như dopamine, norepinephrine, estrogen, testosterone có vai trò kích hoạt ham muốn, trong khi serotonin, prolactin, opioid nội sinh lại ức chế hoạt động này. Khi rối loạn xảy ra, ham muốn tình dục ở nữ giới sẽ giảm đi đáng kể.
Chẩn đoán bệnh ở phụ nữ cần được thực hiện toàn diện, kết hợp giữa khám lâm sàng, tâm lý và loại trừ các yếu tố bệnh lý, tác dụng phụ của thuốc.
Bộ câu hỏi sàng lọc HSDD được khuyến cáo dùng trong lâm sàng, gồm 5 câu hỏi dạng có – không. Nếu người bệnh trả lời “có” cho 4 câu đầu tiên và “không” cho tất cả lựa chọn trong câu thứ năm, khả năng cao người đó đang mắc rối loạn ham muốn tình dục. Công cụ này hỗ trợ chẩn đoán ban đầu, là cầu nối để khơi mở cuộc trao đổi giữa bác sĩ với người bệnh về vấn đề nhạy cảm này.
Bác sĩ cần khai thác kỹ các rối loạn tâm thần kèm theo như trầm cảm, lo âu, rối loạn lưỡng cực cũng như tiền sử bị lạm dụng tình dục, dùng chất gây nghiện. Đặc biệt, trầm cảm và lãnh cảm có mối quan hệ hai chiều rất rõ ràng, phụ nữ bị trầm cảm có nguy cơ mắc HSDD cao hơn từ 50 – 70%, ngược lại những người đang bị lãnh cảm cũng dễ phát triển trầm cảm cao gấp đôi người bình thường.
Một số nhóm thuốc có thể ảnh hưởng trực tiếp đến ham muốn như thuốc chống trầm cảm (SSRI, SNRI, MAOI), thuốc tránh thai nội tiết, thuốc ức chế aromatase, thuốc điều trị tăng lipid máu… Trong các trường hợp này, bác sĩ có thể điều chỉnh liều lượng, đổi thuốc hoặc phối hợp thêm thuốc giải độc để cải thiện chức năng sinh lý. Xét nghiệm testosterone toàn phần, testosterone tự do và SHBG cũng cần được thực hiện để xác định nguyên nhân nội tiết gây bệnh.
Các bệnh lý mãn tính như huyết áp cao, tiểu đường, suy giáp, rối loạn tiết niệu, hội chứng chuyển hóa, ung thư,… đều làm giảm ham muốn tình dục. Ngoài ra, các rối loạn như khô âm đạo, rối loạn cực khoái, đau khi quan hệ cũng khiến người phụ nữ e ngại tiếp xúc tình dục, dần trở nên lãnh cảm. Một số loại thuốc khác gồm thuốc tim mạch (chẹn beta, digitalis), nội tiết (GnRH agonist, tamoxifen), opioid kéo dài, thuốc hóa trị, thuốc an thần như risperidone, benzodiazepine có thể là tác nhân gây ức chế ham muốn.
Để chữa lãnh cảm ở phụ nữ hiệu quả, cần điều trị toàn diện từ cả tâm lý, thể chất đến mối quan hệ tình cảm. Mỗi phác đồ điều trị đều được cá nhân hóa, dựa trên đặc điểm cơ địa, nguyên nhân và mong muốn của người bệnh.
Trước khi can thiệp, phụ nữ có dấu hiệu cần được chẩn đoán đầy đủ bởi bác sĩ chuyên khoa. Bao gồm thăm khám thể chất, đánh giá tâm lý, khai thác tiền sử dùng thuốc, xét nghiệm nội tiết và loại trừ bệnh lý liên quan. Thăm khám là bước đầu để xác định nguyên nhân gốc rễ và xây dựng lộ trình điều trị hiệu quả.
Nếu do suy giảm nội tiết tố như estrogen, testosterone, bác sĩ có thể chỉ định dùng liệu pháp hormone thay thế. Estrogen thường được bổ sung dưới dạng viên uống, kem bôi, gel hoặc vòng đặt âm đạo để cải thiện chứng khô âm đạo và tăng hưng phấn. Trong một số trường hợp chọn lọc, testosterone liều thấp cũng được dùng để tăng ham muốn tình dục ở phụ nữ, nhưng phải được giám sát chặt chẽ để tránh tác dụng phụ. Ngoài ra, các thuốc như Flibanserin, Bremelanotide cũng cho thấy hiệu quả ở phụ nữ tiền mãn kinh bị HSDD, tuy nhiên cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ khi uống để đảm bảo an toàn.
Nếu do viêm nhiễm phụ khoa, lạc nội mạc tử cung, tổn thương giải phẫu, cần ưu tiên điều trị triệt để các bệnh này. Đồng thời, bác sĩ cũng cân nhắc điều chỉnh các loại thuốc đang dùng nếu nghi ngờ gây ức chế ham muốn.
Trong điều trị chứng lãnh cảm, ba phương pháp tâm lý thường được ứng dụng là liệu pháp hành vi (giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp cặp đôi, tăng sự thấu hiểu và hướng dẫn bài tập cảm nhận khoái cảm, từ đó nâng cao chất lượng đời sống tình dục); Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) (tập trung thay đổi những suy nghĩ sai lệch về tình dục, phá vỡ niềm tin tiêu cực và điều chỉnh hành vi không phù hợp); Và CBT kết hợp chánh niệm (giúp phụ nữ tăng khả năng tập trung vào khoảnh khắc hiện tại, nâng cao cảm nhận về cơ thể, cảm xúc khi tiếp xúc thân mật. Liệu pháp này đặc biệt hiệu quả trong việc kiểm soát lo âu và yếu tố gây xao nhãng trong lúc quan hệ).
Thiết lập lối sống khoa học rất cần thiết để chữa bệnh nãy ở phụ nữ không may mắc phải. Chế độ ăn uống nên tăng cường thực phẩm giàu kẽm, vitamin nhóm B, E và omega-3 để điều hòa nội tiết, nâng cao sức khỏe toàn thân. Tập thể dục tốt nhất nên duy trì hàng ngày với các bộ môn như yoga, bơi, chạy bộ vì giúp cải thiện thể lực, tăng tuần hoàn máu đến cơ quan sinh dục.
Căng thẳng cần được kiểm soát tốt để giảm ức chế tâm lý trong tình dục. Thực hành thiền, thở sâu, thư giãn tinh thần qua nghe nhạc, đọc sách, gần gũi với thiên nhiên; đồng thời ngủ đủ giấc, đúng giờ để tái tạo năng lượng và ổn định hormone sinh dục. Phụ nữ nên ngủ từ 7 – 9 tiếng mỗi đêm, tạo không gian ngủ thoải mái và tránh dùng thiết bị điện tử trước khi ngủ.
Một điều quan trọng nữa là cần hâm nóng tình cảm vợ chồng. Các cặp đôi nên có màn dạo đầu đủ lâu, chia sẻ cảm xúc thẳng thắn, đổi mới không gian “yêu” để tái tạo sự kết nối cảm xúc. Đối với phụ nữ bị khô âm đạo, nên dùng gel bôi trơn gốc nước để tăng sự thoải mái, giảm đau khi giao hợp.
Ngoài các phương pháp điều trị chính, bổ sung một số tinh chất hỗ trợ nội tiết từ thiên nhiên có thể giúp ích cho những phụ nữ gặp phải chứng bệnh này. Bộ đôi tinh chất Lepidium Meyenii và P. leucotomos đã được chứng minh có khả năng tác động lên hệ trục Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng, giúp điều hòa ba nội tiết tố estrogen, progesterone và testosterone. Khi hệ trục nội tiết hoạt động nhịp nhàng, cảm xúc và ham muốn tình dục cũng dần được khơi gợi trở lại.
Tình trạng lãnh cảm ở phụ nữ ngoài gây ảnh hưởng đến đời sống tình dục còn là dấu hiệu cảnh báo các rối loạn sức khỏe tiềm ẩn. Bạn nên chủ động tìm đến bác sĩ trong những trường hợp sau:
Dưới đây là những thắc mắc phổ biến mà nhiều người gặp phải khi đối mặt với bệnh lãnh cảm:
Nhiều trường hợp đã được chữa khỏi sau khi xác định rõ nguyên nhân và can thiệp đúng hướng. Tùy từng người, phương pháp điều trị có thể gồm liệu pháp hormone, tâm lý trị liệu, cải thiện quan hệ hôn nhân hoặc điều chỉnh lối sống. Hiệu quả còn phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng, sự hợp tác từ người bệnh và cả bạn đời trong quá trình điều trị.
Hiện nay có một số loại thuốc được dùng để hỗ trợ điều trị lãnh cảm ở phụ nữ, đặc biệt trong trường hợp liên quan đến rối loạn nội tiết, các vấn đề tâm lý. Ví dụ, liệu pháp bổ sung estrogen, testosterone liều thấp hoặc uống thuốc tăng ham muốn như Flibanserin, Bremelanotide. Trong một số tình huống, thuốc chống trầm cảm được dùng để điều chỉnh cảm xúc. Tuy nhiên, mọi phương pháp đều cần chỉ định, theo dõi sát từ bác sĩ chuyên khoa, không nên tự ý áp dụng.
Thông thường, bệnh không trực tiếp gây vô sinh. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài làm hoạt động tình dục bị gián đoạn hoặc chất lượng tình dục suy giảm cũng sẽ giảm khả năng thụ thai.
Lãnh cảm ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe thể chất, tinh thần và đời sống hôn nhân của phụ nữ bất kể lứa tuổi nào. Vì vậy, bệnh cần được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách để khôi phục ham muốn, tăng cường chất lượng sống và giữ gìn hạnh phúc gia đình. Nếu bạn đang gặp phải các dấu hiệu nghi ngờ, hãy tìm đến bệnh viện để được tư vấn, hỗ trợ kịp thời.
