Bệnh mất ngủ giả Parasomnias: Cách phân biệt với rối loạn giấc ngủ khác

Bệnh mất ngủ giả Parasomnias là một dạng rối loạn giấc ngủ hiếm gặp, thường bị nhầm lẫn với các rối loạn khác như mộng du hay ác mộng. Cũng như các chứng rối loạn giấc ngủ nói chung, Parasomnias không được điều trị có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Để hiểu rõ hơn về bệnh mất ngủ giả, hãy cùng ECO Pharma tìm hiểu ngay sau đây.

Mất ngủ giả Parasomnias là gì?

Mất ngủ giả (Parasomnias) là một nhóm các rối loạn giấc ngủ trong đó người bệnh vẫn ngủ nhưng xuất hiện các hành vi, trải nghiệm hoặc sự kiện sinh lý bất thường trong lúc ngủ, khi mới vào giấc hoặc khi tỉnh dậy.

Các hành vi bệnh mất ngủ giả có thể đơn giản như nói mơ, cử động bất thường hoặc phức tạp hơn như mộng du, ăn uống khi đang ngủ, thậm chí có hành vi bạo lực. Sau khi tỉnh dậy phần lớn người bệnh không nhớ hoặc chỉ nhớ rất ít về những sự việc đã xảy ra.

Parasomnias thường gặp ở trẻ em, đặc biệt là mộng du và hoảng sợ ban đêm. Nhiều trường hợp sẽ giảm dần và tự hết khi trẻ lớn lên. Tuy nhiên nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài đến tuổi trưởng thành hoặc xuất hiện mới ở giai đoạn này, nó có thể liên quan đến một rối loạn thần kinh hoặc bệnh lý khác. Khi đó người bệnh cần được bác sĩ thăm khám và có phác đồ điều trị phù hợp.⁽¹⁾

Các dạng mất ngủ giả thường gặp

Mất ngủ giả có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau, tùy thuộc vào giai đoạn giấc ngủ mà hiện tượng này xảy ra. Những dạng mất ngủ giả thường gặp có thể kể đến như:

1. Mất ngủ giả không REM

Các rối loạn này thường xuất hiện trong giấc ngủ sâu (N3), chủ yếu ở khoảng một phần ba đầu đêm. Người bệnh có thể thực hiện hành vi phức tạp nhưng ý thức giảm sút, khó đánh thức và thường không nhớ gì sau đó.

• Mộng du: Thường gặp ở trẻ lớn và thanh thiếu niên. Người bệnh đi lại, thậm chí thực hiện một số hành động, trong khi vẫn ngủ. Mắt có thể mở nhưng vô hồn và sau khi thức dậy hầu như không nhớ sự việc.⁽²⁾
• Hoảng sợ khi ngủ: Người bệnh có thể hét to, vùng vẫy, kèm các dấu hiệu sợ hãi dữ dội như tim đập nhanh, thở gấp, căng cơ. Nguyên nhân chưa rõ nhưng thường liên quan đến các rối loạn tâm thần như lo âu, trầm cảm, ám ảnh sợ.
• Rối loạn thức tỉnh lẫn lộn: Khi bị đánh thức một phần, người bệnh tỏ ra bối rối, nói lảm nhảm hoặc cư xử khác thường nhưng không nhận thức được tình huống và không nhớ lại sau đó.

2. Mất ngủ giả có REM

Mất ngủ giả có REM xảy ra khi rối loạn xuất hiện trong giai đoạn ngủ REM, giai đoạn đặc trưng bởi hoạt động mơ. Các hành vi trong lúc ngủ như hành động theo giấc mơ có thể gây gián đoạn giấc ngủ và khiến người bệnh cảm nhận rằng họ không có được giấc ngủ trọn vẹn, dù thực tế vẫn ngủ đủ

• Rối loạn hành vi giấc ngủ REM: Đây là một dạng mất ngủ giả đặc trưng bởi sự mất trương lực cơ sinh lý (atonia) trong giai đoạn ngủ REM. Ở người bình thường, atonia có vai trò ức chế vận động để ngăn cơ thể thực hiện hành vi theo giấc mơ. Khi cơ chế này bị suy giảm, người bệnh có thể biểu hiện các hành động phức tạp phản ánh nội dung giấc mơ, bao gồm la hét, đấm, đá hoặc nhảy ra khỏi giường từ đó làm tăng nguy cơ chấn thương cho chính họ và người ngủ cùng.⁽³⁾
• Liệt khi ngủ: Hiện tượng này xảy ra ở giai đoạn chuyển tiếp khi bắt đầu vào giấc ngủ hoặc lúc thức dậy. Người bệnh vẫn duy trì trạng thái mất trương lực cơ sinh lý trong giấc ngủ REM trong khi ý thức đã tỉnh táo dẫn đến tình trạng không thể cử động dù đã nhận biết được môi trường xung quanh.

• Ác mộng: Đây là tình trạng người bệnh trải qua những giấc mơ dữ dội, sống động và kèm theo cảm xúc tiêu cực mạnh. Khi tỉnh dậy họ thường nhớ rõ nội dung giấc mơ và có thể gặp khó khăn để ngủ lại.

3. Các loại khác

Ngoài các dạng mất ngủ giả không REM và mất ngủ giả REM nêu trên, một số bệnh mất ngủ giả Parasomnias khác có thể kể đến như:

• Nói mơ: Người bệnh nói trong khi ngủ, có thể chỉ là những âm thanh hoặc từ ngữ vô nghĩa nhưng cũng có thể là những đoạn hội thoại phức tạp.
• Rên khi ngủ: Người bệnh phát ra tiếng rên lặp đi lặp lại trong khi ngủ, có thể kéo dài, kèm thở dài hoặc âm thanh gằn.
• Ảo giác liên quan giấc ngủ: Người bệnh trải nghiệm các tri giác sai lệch (nhìn, nghe, cảm nhận) khi vào giấc hoặc lúc tỉnh dậy.
• Hội chứng đầu nổ: Người bệnh trải nghiệm cảm giác như nghe thấy một tiếng động lớn, đột ngột (như tiếng nổ hoặc va chạm mạnh) khi bắt đầu ngủ hoặc lúc thức dậy mặc dù không có âm thanh thật sự xảy ra.
• Đái dầm: Tình trạng tiểu tiện không tự chủ trong lúc ngủ, thường gặp ở trẻ em nhưng cũng có thể xuất hiện ở người trưởng thành.
• Rối loạn ăn uống liên quan đến giấc ngủ: Người bệnh có thể ăn hoặc uống trong trạng thái bán ý thức, đôi khi chọn những loại thực phẩm bất thường hoặc không phù hợp. Sau khi tỉnh dậy họ thường không nhớ đã ăn.⁽⁴⁾

Triệu chứng của bệnh mất ngủ giả

Triệu chứng của bệnh mất ngủ giả khác nhau tùy theo loại rối loạn, thường bao gồm:

• Khó duy trì giấc ngủ suốt đêm.
• Thực hiện các hành vi trong khi ngủ mà bình thường không làm khi tỉnh.
• Trải qua cảm xúc mạnh khi tỉnh dậy, chẳng hạn như sợ hãi, căng thẳng hoặc lo âu.
• Cảm thấy mệt mỏi hoặc buồn ngủ vào ban ngày.
• Có những giấc mơ tiêu cực hoặc ác mộng.
• Xuất hiện các cử động trong khi ngủ, như nắm giữ đồ vật hoặc đi lại.
• Phát ra âm thanh trong lúc ngủ, bao gồm nói chuyện hoặc la hét.
• Tỉnh dậy trong trạng thái bối rối hoặc mất định hướng.

Nguyên nhân gây ra Parasomnias

Parasomnias có thể xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm ảnh hưởng từ thuốc và các bệnh lý. Cụ thể:

1. Thuốc

Một số loại thuốc có khả năng làm thay đổi chu kỳ giấc ngủ và cơ chế kiểm soát vận động khi ngủ, chẳng hạn như hiện tượng mất trương lực cơ ở giai đoạn REM. Sự thay đổi này có thể làm gia tăng nguy cơ xuất hiện hoặc khởi phát các Parasomnia. Cơ chế tác động chủ yếu liên quan đến việc ảnh hưởng đến các chất dẫn truyền thần kinh điều hòa giấc ngủ, trương lực cơ và hoạt động của giấc mơ.

Một số loại thuốc có thể gây mất ngủ giả bao gồm:

• Thuốc an thần và thuốc ngủ: Nhóm thuốc an thần và thuốc ngủ, đặc biệt là benzodiazepine và thuốc như zolpidem (Ambien) đã được ghi nhận có liên quan đến những hành vi phức tạp xảy ra trong khi ngủ. Các hành vi này có thể bao gồm mộng du, ăn uống trong khi ngủ hoặc thậm chí lái xe trong trạng thái ngủ.
• Thuốc chống trầm cảm: Các thuốc chống trầm cảm, đặc biệt là SSRI, SNRI và một số thuốc ba vòng, có thể làm thay đổi nội dung giấc mơ khiến giấc mơ trở nên rõ nét và tăng nguy cơ rối loạn giấc ngủ liên quan đến REM, chẳng hạn như ác mộng hoặc rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM.
• Thuốc tim mạch (chẹn beta): Một số thuốc chẹn beta được ghi nhận có liên quan đến rối loạn giấc mơ và ác mộng. Cơ chế có thể liên quan đến tác động lên hệ thần kinh giao cảm hoặc trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương.⁽⁵⁾
• Thuốc kháng histamine và một số thuốc không kê đơn khác: Các thuốc kháng histamine như diphenhydramine có tác dụng an thần, có thể làm thay đổi cấu trúc giấc ngủ và không phù hợp để điều trị mất ngủ mạn tính. Việc sử dụng lâu dài có thể làm giảm chất lượng giấc ngủ và trong một số trường hợp làm tăng nguy cơ rối loạn hành vi khi ngủ.

2. Bệnh lý

Bệnh mất ngủ giả thường không bắt nguồn từ bản thân giấc ngủ mà liên quan đến các bệnh lý nền trong cơ thể. Những rối loạn này có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ.

Các tình trạng bệnh lý liên quan bao gồm:

• Rối loạn thần kinh: Các bệnh như Parkinson, sa sút trí tuệ thể Lewy, đột quỵ hoặc đa xơ cứng có liên quan chặt chẽ đến rối loạn hành vi giấc ngủ REM, đặc biệt ở người lớn tuổi.
• Rối loạn hô hấp khi ngủ: Ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ làm tăng gánh nặng cho hệ hô hấp dẫn đến các lần thức giấc lặp lại và thay đổi cấu trúc giấc ngủ. Nhiều nghiên cứu cho thấy Parasomnias xuất hiện với tần suất cao hơn ở người bệnh ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ.⁽⁶⁾
• Rối loạn tâm thần: Các rối loạn như rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), lo âu và trầm cảm có mối liên hệ với những bất thường trong giấc ngủ, điển hình là ác mộng tái diễn và các hành vi liên quan đến giấc mơ.
• Các tình trạng khác: Yếu tố toàn thân như sốt cao, đặc biệt ở trẻ em, hoặc các tình trạng nội khoa cấp tính có thể khởi phát tạm thời các cơn Parasomnia do làm rối loạn chất lượng giấc ngủ và tăng ngưỡng thức tỉnh.

Các yếu tố kích hoạt và nguy cơ

Ngoài các nguyên nhân trực tiếp từ thuốc và bệnh lý, có nhiều yếu tố khác có thể làm tăng khả năng trải qua tình trạng mất ngủ giả.

Những yếu tố này được chia thành hai nhóm như sau:

1. Yếu tố kích hoạt

Đây là những tác nhân tạm thời có thể khởi phát bệnh mất ngủ giả ở những người có khuynh hướng mắc bệnh. Các yếu tố kích hoạt cơn mất ngủ giả bao gồm:

• Thiếu ngủ: Khi cơ thể không được ngủ đủ, não bộ có xu hướng đi sâu hơn vào giai đoạn ngủ sâu, làm tăng khả năng xảy ra các loại Parasomnia không REM như mộng du.
• Căng thẳng và lo âu: Stress và lo âu làm tăng hoạt động của hệ thần kinh, khiến giấc ngủ dễ bị gián đoạn và kém ổn định.
• Lịch ngủ bất ổn: Việc thức muộn, dậy sớm hoặc làm việc theo ca phá vỡ đồng hồ sinh học của cơ thể, gây rối loạn chu kỳ ngủ – thức.
• Rượu và chất kích thích: Rượu có thể giúp dễ ngủ lúc đầu nhưng lại làm giấc ngủ nông hơn ở nửa sau của đêm, đồng thời làm tăng nguy cơ các hành vi bất thường trong lúc ngủ.
• Môi trường giấc ngủ không phù hợp: Tiếng ồn, ánh sáng hoặc điều kiện nhiệt độ không thoải mái có thể làm giấc ngủ bị phá và tạo điều kiện khởi phát Parasomnias.

2. Yếu tố nguy cơ

Đây là những yếu tố sẵn có hoặc tình trạng kéo dài khiến một người dễ mắc bệnh mất ngủ giả Parasomnias hơn so với người khác, bao gồm:

• Di truyền: Mộng du và hoảng sợ ban đêm, thường có tính di truyền. Nếu cha hoặc mẹ mắc chứng này, nguy cơ của bạn cũng cao hơn.

• Tuổi tác: Một số dạng Parasomnias phổ biến ở những lứa tuổi nhất định. Cụ thể trẻ em dễ bị mộng du hoặc hoảng sợ ban đêm, trong khi rối loạn hành vi giấc ngủ REM lại hay gặp ở người lớn tuổi, đặc biệt là nam giới trên 50 tuổi.

• Tiền sử chấn thương tâm lý: Người từng trải qua sự kiện sang chấn có nguy cơ cao bị ác mộng và các rối loạn giấc ngủ liên quan đến lo âu.
• Mắc các rối loạn giấc ngủ khác: Các tình trạng như ngưng thở khi ngủ hoặc hội chứng chân không yên làm tăng nguy cơ xuất hiện tình trạng bệnh mất ngủ giả.

Bệnh mất ngủ giả Parasomnias có nguy hiểm không?

Mặc dù nhiều trường hợp mất ngủ giả Parasomnias khá an toàn và không gây hại, một số dạng rối loạn có thể gây nguy hiểm cho cả người bệnh lẫn những người xung quanh. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào loại rối loạn, tần suất xuất hiện và mức độ dữ dội của hành vi bất thường.

Một trong những rủi ro đáng lưu ý là khả năng gây thương tích thể chất. Người bị mộng du có thể vô thức rời khỏi nhà, vấp ngã khi đi cầu thang hoặc thậm chí điều khiển phương tiện trong lúc ngủ. Ở những trường hợp rối loạn hành vi giấc ngủ REM, việc tái hiện các hành động theo nội dung giấc mơ có thể dẫn đến chấn thương cho chính người bệnh hoặc ảnh hưởng đến người ngủ cùng.

Parasomnias cũng có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần. Việc thường xuyên trải qua ác mộng ban đêm dễ dẫn đến lo âu. Ngoài ra tình trạng gián đoạn giấc ngủ lặp đi lặp lại khiến giấc ngủ không còn chất lượng và phục hồi. Người bệnh có thể cảm thấy mệt mỏi, buồn ngủ quá mức vào ban ngày, làm giảm khả năng tập trung, ảnh hưởng đến công việc và học tập đồng thời làm tăng nguy cơ tai nạn, đặc biệt là tai nạn giao thông.

Một số dạng Parasomnia đặc biệt là rối loạn hành vi giấc ngủ REM xuất hiện đột ngột ở người lớn có thể là dấu hiệu sớm của các bệnh lý thần kinh tiến triển như Parkinson hoặc sa sút trí tuệ thể Lewy.

Chẩn đoán bệnh Parasomnias như thế nào?

Chẩn đoán Parasomnias thường bắt đầu từ việc khai thác kỹ tiền sử bệnh và quan sát lâm sàng. Bác sĩ sẽ trao đổi với người bệnh và cả người ngủ chung để nắm rõ các triệu chứng, tần suất xảy ra cũng như mô tả cụ thể các hành vi bất thường trong lúc ngủ.

Một phương pháp hỗ trợ phổ biến là sử dụng nhật ký giấc ngủ. Người bệnh được khuyến khích ghi chép liên tục trong ít nhất một tuần về thời gian đi ngủ, thời gian thức dậy và những sự kiện bất thường xảy ra trong đêm. Những thông tin này giúp bác sĩ có cái nhìn tổng quan về thói quen ngủ và các biểu hiện liên quan.

Khi cần thiết, đặc biệt trong trường hợp nghi ngờ rối loạn hành vi giấc ngủ REM, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện đo đa ký giấc ngủ. Kỹ thuật này ghi lại sóng não, nhịp tim, hô hấp và hoạt động cơ trong suốt đêm. Việc kết hợp ghi hình video trong quá trình ngủ giúp quan sát trực tiếp những hành vi bất thường và xác nhận hiện tượng mất trương lực cơ đặc trưng ở giai đoạn REM qua đó phân biệt với các rối loạn khác.

Trong trường hợp có dấu hiệu gợi ý bệnh lý thần kinh tiềm ẩn, bác sĩ sẽ tiến hành khám thần kinh chuyên sâu và có thể chỉ định chụp CT hoặc MRI để xác định nguyên nhân. Quy trình này cho phép phân loại chính xác dạng Parasomnias đồng thời phát hiện các yếu tố nền có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ và sức khỏe toàn diện của người bệnh.

Bệnh có thể chữa được không?

Hiện nay chưa có cách chữa dứt điểm hoàn toàn cho Parasomnias. Tuy nhiên đa số trường hợp có thể được kiểm soát hiệu quả nếu kết hợp nhiều biện pháp phù hợp. Mục tiêu chính của điều trị là giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của các cơn rối loạn, ngăn ngừa chấn thương, đồng thời xử lý những nguyên nhân tiềm ẩn có thể liên quan.

Các phương pháp kiểm soát bệnh mất ngủ giả bao gồm:

• Thay đổi lối sống và vệ sinh giấc ngủ: Việc này bao gồm thiết lập lịch ngủ – thức ổn định, tránh thiếu ngủ, hạn chế rượu và caffeine và tạo môi trường ngủ an toàn, yên tĩnh.
• Điều trị các bệnh lý nền: Nếu có ngưng thở khi ngủ hoặc hội chứng chân không yên, việc điều trị những rối loạn đó đôi khi giúp giảm triệu chứng Parasomnia hoặc thậm chí loại bỏ chúng.
• Sử dụng thuốc: Việc dùng thuốc chỉ được xem xét khi các hành vi trong lúc ngủ gây nguy hiểm hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống. Một số lựa chọn gồm:

  • Clonazepam (benzodiazepin): thường dùng cho mộng du, hoảng sợ khi ngủ hoặc rối loạn hành vi giấc ngủ REM.

  • Melatonin: giúp điều hòa nhịp sinh học và cải thiện chất lượng giấc ngủ.

  • Thuốc chống trầm cảm: có thể giảm ác mộng hoặc rối loạn liên quan lo âu, nhưng cần cân nhắc kỹ giữa hiệu quả và tác dụng phụ.

• Liệu pháp tâm lý: Điển hình như liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) có thể hỗ trợ trong việc giảm lo âu hoặc căng thẳng – những yếu tố có thể làm trầm trọng mất ngủ giả Parasomnias.
• Tạo môi trường ngủ an toàn: Nên khóa cửa, không để đồ sắc nhọn trong phòng, đặt nệm thấp hoặc trên sàn để giảm nguy cơ thương tích cho chính người bệnh và người thân.

Ở trẻ em bệnh mất ngủ giả Parasomnias như mộng du, hoảng sợ ban đêm thường không gây nguy hiểm và có xu hướng tự giảm khi trẻ lớn lên. Trong những trường hợp này, cha mẹ cần trấn an trẻ cũng như giữ cho môi trường ngủ an toàn cho trẻ.

Khi nào thì phải đi gặp bác sĩ?

Mặc dù cơn Parasomnias không thường xuyên có thể không gây lo ngại nhưng trong nhiều trường hợp bạn cần tìm đến bác sĩ để được thăm khám và tư vấn. Việc đi khám sớm giúp chẩn đoán chính xác, loại trừ những bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm và đưa ra phương án điều trị phù hợp.

Bạn nên đi khám nếu rơi vào các tình huống sau:

• Các hành vi trong khi ngủ tiềm ẩn nguy cơ gây thương tích cho bản thân hoặc cho người khác, chẳng hạn như đi ra ngoài khi đang ngủ, sử dụng vật sắc nhọn hoặc có hành vi bạo lực.
• Các cơn Parasomnias xuất hiện với tần suất cao, nhiều lần trong tuần và không có dấu hiệu cải thiện.
• Triệu chứng gây ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống ban ngày khiến bạn thường xuyên mệt mỏi, buồn ngủ, giảm khả năng làm việc, học tập hoặc ảnh hưởng đến các mối quan hệ.
• Hành vi trong lúc ngủ làm gián đoạn giấc ngủ của người khác, gây lo lắng, sợ hãi hoặc khiến họ bị mất ngủ.
• Các triệu chứng khởi phát khi bạn đã trưởng thành. Đây có thể là dấu hiệu của một bệnh lý tiềm ẩn khác.

Có thể biện pháp nào để phòng ngừa không?

Hiện không có biện pháp nào đảm bảo phòng ngừa hoàn toàn bệnh mất ngủ giả Parasomnias, đặc biệt nếu chúng liên quan đến yếu tố di truyền hoặc bệnh lý thần kinh tiềm ẩn. Tuy nhiên bạn có thể thực hiện những biện pháp chủ động để hạn chế các yếu tố kích hoạt và giảm tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của các cơn rối loạn.

• Ưu tiên giấc ngủ đủ giấc: Thiếu ngủ là tác nhân kích hoạt hàng đầu. Hãy cố gắng ngủ đủ 7 – 9 tiếng mỗi đêm và duy trì một lịch trình ngủ – thức nhất quán, ngay cả vào cuối tuần.
• Quản lý căng thẳng: Thực hành các kỹ thuật thư giãn như thiền, yoga, hít thở sâu hoặc dành thời gian cho các sở thích cá nhân để giảm mức độ stress trong cuộc sống hàng ngày.
• Hạn chế rượu và chất kích thích: Tránh uống rượu, đặc biệt là gần giờ đi ngủ. Rượu có thể làm gián đoạn các giai đoạn của giấc ngủ và kích hoạt các hành vi bất thường. Tương tự tránh caffeine và nicotine vào buổi chiều và buổi tối.
• Tạo môi trường ngủ lý tưởng: Đảm bảo phòng ngủ của bạn tối, yên tĩnh và mát mẻ. Hạn chế sử dụng các thiết bị điện tử trước khi ngủ vì ánh sáng xanh có thể cản trở việc sản xuất melatonin.
• Kiểm tra và điều trị các rối loạn giấc ngủ khác: Nếu bạn có các triệu chứng của chứng ngưng thở khi ngủ (ngáy to, nghẹt thở khi ngủ) hoặc hội chứng chân không yên, hãy đi khám và điều trị vì chúng có thể là nguyên nhân gây ra Parasomnia.
• Xem xét lại các loại thuốc đang dùng: Nếu bạn nghi ngờ một loại thuốc nào đó đang gây ra các triệu chứng, hãy trao đổi với bác sĩ. Không tự ý ngưng thuốc mà không có sự chỉ định của bác sĩ.

Bệnh mất ngủ giả Parasomnias có thể gây nhiều hệ lụy nếu không được chẩn đoán và can thiệp kịp thời. Hiểu đúng về tình trạng này sẽ giúp người bệnh chủ động thăm khám, lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và cải thiện chất lượng cuộc sống. Việc duy trì lối sống lành mạnh, kết hợp thăm khám chuyên khoa giấc ngủ khi cần thiết, từ đó kiểm soát tình trạng mất ngủ giả Parasomnias.