Hiện tượng ngủ không dậy được, ngủ mê man phải làm sao?

Ngủ không dậy được khiến nhiều người hoang mang khi giấc ngủ gần như bị cắt rời khỏi khả năng tỉnh thức. Nếu bạn từng rơi vào trạng thái mê man, không thể cử động hoặc tỉnh dậy nhưng lại như đang mơ, bài viết dưới đây của ECO Pharma sẽ giúp hiểu rõ nguyên nhân, có hướng xử lý đúng cách.

Hiện tượng ngủ không dậy được là gì?

Ngủ không dậy được chỉ một số rối loạn liên quan đến quá trình chuyển tiếp giữa các giai đoạn ngủ – thức. Trong đó phổ biến là hai hiện tượng liệt trong giấc ngủ (sleep paralysis) và thức tỉnh giả (false awakening).

1. Liệt trong giấc ngủ

Liệt trong giấc ngủ là tình trạng người bệnh không thể cử động, lên tiếng dù đã tỉnh táo. Đây là hậu quả của mất trương lực cơ sinh lý trong giấc ngủ REM – giai đoạn giấc mơ thường xảy ra. Tình trạng này xảy ra khi não thức dậy trước khi hệ thần kinh vận động được phục hồi.⁽¹⁾

Người bệnh thường trải qua cảm giác tê liệt toàn thân, khó thở, cảm thấy như có ai đè nặng lên ngực. Xuất hiện ảo giác thường kèm theo nhìn thấy hình bóng mơ hồ, nghe tiếng thì thầm hoặc cảm thấy bị theo dõi. Tỷ lệ gặp ảo giác đi kèm khi bị liệt trong giấc ngủ lên đến 75%, thường được phân thành:

• Ảo giác xâm nhập: Cảm nhận có người lạ trong phòng hoặc sự hiện diện đáng sợ.
• Ảo giác incubus: Cảm giác bị đè ngực, khó thở.
• Ảo giác tiền đình – vận động: Cảm thấy như bản thân đang rời khỏi cơ thể hoặc có chuyển động bất thường.

2. Thức tỉnh giả

Thức tỉnh giả là hiện tượng người ngủ tin rằng mình đã tỉnh dậy, thực hiện những hoạt động thường ngày, nhưng thực chất vẫn đang mơ. Khác với giấc mơ bình thường, những giấc mơ này có bối cảnh chân thực, thường là phòng ngủ, nơi làm việc, môi trường quen thuộc. Cảm giác “đã tỉnh” rất rõ ràng, dễ khiến người bệnh nhầm lẫn.⁽²⁾

Có hai dạng thức tỉnh giả:

• Loại 1: Người mơ trải qua hoạt động sinh hoạt thường nhật như dậy đánh răng, ăn sáng, nhưng sau đó nhận ra mọi việc chỉ là mơ.
• Loại 2: Cảm giác lo âu, sợ hãi, đôi khi là ác mộng khiến người mơ tỉnh lại vì căng thẳng.

Tình trạng này thường xảy ra trong giấc ngủ REM, dễ gặp ở những người có giấc ngủ không sâu, rối loạn giấc ngủ hay có giấc mơ sáng suốt (lucid dreaming). Người trải qua thức tỉnh giả vẫn giữ được một phần nhận thức, đôi khi cảm thấy có điều gì đó “sai sai” nhưng không thể xác định rõ.

Ngủ mê man không dậy được thường xuất hiện khi nào?

Hiện tượng ngủ không dậy được chủ yếu liên quan đến giai đoạn ngủ REM, thời điểm não bộ hoạt động mạnh và các giấc mơ sống động hình thành. Cụ thể:

Liệt trong giấc ngủ xảy ra ở hai thời điểm:⁽³⁾

• Khi đang chìm vào giấc ngủ (hypnagogic), cơ thể đã chuyển sang trạng thái mất trương lực nhưng não bộ vẫn tỉnh.
• Khi vừa thức dậy (hypnopompic), ý thức đã hoạt động trở lại, nhưng hệ vận động vẫn bị ức chế bởi cơ chế bảo vệ giấc mơ REM.

Thức tỉnh giả thường xuất hiện:

• Trong giấc ngủ REM gần cuối chu kỳ ngủ, đặc biệt vào sáng sớm khi não chuẩn bị thức dậy.
• Giữa đêm, thường gặp ở người bị gián đoạn giấc ngủ hoặc dễ thức giấc.

Nguyên nhân khiến ngủ không dậy được

Ngủ không dậy nổi có thể bắt nguồn từ nhiều yếu tố liên quan đến rối loạn giấc ngủ, bệnh lý thể chất – tâm thần, thói quen sinh hoạt, cụ thể:

• Rối loạn giấc ngủ: Chất lượng giấc ngủ kém khiến cơ thể khó tỉnh táo vào buổi sáng. Ngủ không sâu, bị gián đoạn bởi tiếng ồn, ánh sáng, nhiệt độ bất thường khiến não bộ không thể phục hồi trọn vẹn. Các rối loạn như ngưng thở khi ngủ, chứng ngủ rũ, rối loạn nhịp sinh học, mất ngủ mãn tính hoặc hội chứng chân không yên cũng thường tạo cảm giác mê man, khó tỉnh giấc.
• Rối loạn thể chất – tâm thần: Người mắc trầm cảm, lo âu, rối loạn căng thẳng sau sang chấn hoặc hội chứng mệt mỏi kéo dài thường gặp tình trạng ngủ chập chờn, mơ nhiều, thức dậy không tỉnh táo. Một số bệnh lý mãn tính khác như đau cơ xơ hóa, viêm khớp, tim mạch, rối loạn nội tiết – tiêu hóa cũng tác động trực tiếp đến chu kỳ ngủ – thức.
• Thói quen và lối sống không khoa học: Thức khuya, dùng caffeine, rượu hoặc thiết bị điện tử trước khi ngủ có thể ức chế tiết melatonin – hormone điều hòa giấc ngủ. Đồng thời, thiếu vận động, chế độ ăn chưa cân đối, hút thuốc lá cũng làm giảm khả năng phục hồi thần kinh, gây cảm giác mệt mỏi nhiều sau khi thức dậy.
• Các yếu tố khác: Tuổi cao khiến giấc ngủ nông hơn, dễ gián đoạn. Ngoài ra, việc dùng một số thuốc kháng histamin, chống trầm cảm, điều trị hen dễ gây buồn ngủ kéo dài. Theo đó, yếu tố di truyền cũng được ghi nhận có liên quan đến chứng ngủ mê man, nếu trong gia đình từng có người mắc tình trạng tương tự, nguy cơ lặp lại ở thế hệ sau sẽ cao hơn.

Ngủ mơ không dậy được có nguy hiểm không?

Mức độ nghiêm trọng của hiện tượng ngủ không dậy được phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh và tần suất tái lặp. Trong nhiều trường hợp, đây chỉ là hiện tượng sinh lý tạm thời, lành tính và không đe dọa sức khỏe nếu xảy ra thưa thớt. Tuy nhiên, nếu tình trạng này tái diễn liên tục, ảnh hưởng đến việc tỉnh táo, đó có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm những rối loạn thần kinh, bệnh lý tiềm ẩn. Về mặt thể chất, thiếu ngủ kéo dài gây suy giảm năng lượng, hiệu suất lao động, khả năng tập trung và tăng nguy cơ gặp tai nạn trong sinh hoạt hàng ngày.

Ngủ kém cũng ảnh hưởng đến hệ tim mạch và chuyển hóa, làm tăng nguy cơ bị cao huyết áp, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tiểu đường. Ngoài ra, những rối loạn giấc ngủ này còn gây rối loạn nội tiết, dễ dẫn đến tăng cân, béo phì và suy yếu miễn dịch. Về tinh thần, người bệnh thường xuyên bị rối loạn giấc ngủ dễ rơi vào trạng thái cáu gắt, trầm cảm, lo âu, giảm trí nhớ, từ đó ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng sống cùng các mối quan hệ xã hội.

Cách điều trị hiện tượng ngủ không dậy được

Tình trạng ngủ không dậy được thường bắt nguồn từ các rối loạn thần kinh liên quan đến giấc ngủ. Hiện chưa có một phương pháp điều trị duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp, nhưng nhiều biện pháp hỗ trợ đã được chứng minh hiệu quả trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ.⁽⁴⁾

1. Cải thiện vệ sinh giấc ngủ

Vệ sinh giấc ngủ là giải pháp đầu tiên để kiểm soát tình trạng ngủ không tỉnh dậy được, người bệnh có thể áp dụng các cách sau:

• Duy trì nhịp sinh học ổn định, đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm mỗi ngày, kể cả cuối tuần.
• Tối ưu không gian ngủ bằng cách giữ phòng ngủ yên tĩnh, tối và mát mẻ. Có thể dùng rèm chắn sáng, máy tạo tiếng ồn trắng, nút tai để hỗ trợ.
• Tránh chất kích thích như caffeine, rượu, thuốc lá. Không dùng thiết bị điện tử ít nhất một giờ trước khi đi ngủ, vì ánh sáng xanh có thể cản trở quá trình tiết melatonin – hormone điều hòa giấc ngủ.
• Ăn uống điều độ, tránh ăn quá no, dùng thực phẩm cay nóng vào buổi tối để hạn chế kích thích tiêu hóa, ảnh hưởng đến việc vào giấc.
• Tắm nước ấm, đọc sách hoặc nghe nhạc êm dịu trước khi ngủ để làm dịu hệ thần kinh, dễ đi vào giấc ngủ sâu.

2. Tăng cường vận động, kiểm soát căng thẳng

Căng thẳng góp phần gây rối loạn giấc ngủ, khiến tình trạng ngủ không dậy được trầm trọng hơn. Do đó, hãy tập luyện nhẹ nhàng vào ban ngày như đi bộ, đạp xe, yoga để cải thiện chu kỳ ngủ – thức, tuy nhiên nên tránh vận động mạnh sát giờ đi ngủ. Bên cạnh đó, thực hành các kỹ thuật thư giãn như thiền định, hít thở sâu, giãn cơ tiến triển nhằm ổn định hệ thần kinh trung ương, từ đó giảm nguy cơ gặp liệt trong giấc ngủ hoặc thức tỉnh giả.

3. Trị liệu tâm lý hỗ trợ

Khi hiện tượng ngủ mê man kéo dài có liên quan đến yếu tố tâm lý, các liệu pháp có thể được chỉ định:

• Liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ (CBT-I) giúp điều chỉnh suy nghĩ lệch lạc và thói quen tiêu cực liên quan đến giấc ngủ.
• Trị liệu chấn thương tâm lý có lợi trong trường hợp liệt khi ngủ hoặc thức tỉnh giả có nền tảng là rối loạn stress sau sang chấn. Phương pháp này giúp người bệnh xử lý các ký ức đau buồn, giảm mức độ cảnh giác quá mức trong khi ngủ – yếu tố thường gây ảo giác, hoảng loạn hoặc thức tỉnh nửa vời.

4. Điều trị các rối loạn giấc ngủ tiềm ẩn

Một số rối loạn thần kinh – giấc ngủ nếu không kiểm soát tốt có thể làm trầm trọng thêm tình trạng ngủ không dậy được:

• Chứng ngủ rũ cần phối hợp điều trị bằng cách dùng thuốc và điều chỉnh lối sống.
• Ngưng thở khi ngủ làm gián đoạn giấc ngủ REM, có thể cải thiện bằng cách dùng máy thở CPAP.
• Rối loạn vận động khi ngủ nếu được điều trị đúng cách sẽ giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ, tăng khả năng tỉnh táo khi thức dậy.

5. Dùng thuốc (chỉ khi thật sự cần thiết)

Dùng thuốc thường là lựa chọn cuối cùng khi các phương pháp trước đó không mang lại hiệu quả rõ rệt. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI, thuốc ba vòng nhằm ức chế pha REM dễ phát sinh liệt giấc ngủ. Tuy nhiên, việc dùng thuốc cần có chỉ định chuyên khoa và được giám sát chặt chẽ. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng thuốc để tránh tác dụng phụ và biến chứng thần kinh.

6. Kiểm soát thức tỉnh giả

Thức tỉnh giả có thể khiến người bệnh có cảm giác ngủ không mở mắt dậy được, dù thực chất vẫn đang trong trạng thái mơ. Bạn có thể áp dụng các kỹ thuật sau để cải thiện tình trạng này:

• Thực hành kiểm tra thực tế: Tập thói quen nhận biết trạng thái mơ bằng các hành động đơn giản như nhìn đồng hồ, thử xuyên tay qua lòng bàn tay. Bạn đưa một ngón tay (thường là ngón trỏ) của tay này, nhấn nhẹ vào lòng bàn tay kia, đồng thời tập trung suy nghĩ, “nếu đây là mơ, ngón tay sẽ xuyên qua lòng bàn tay”.
• Ghi chép giấc mơ: Viết lại giấc mơ mỗi sáng giúp phát hiện mô thức mơ lặp lại, tăng khả năng kiểm soát giấc mơ.
• Áp dụng kỹ thuật MILD: Trước khi ngủ, lặp lại ý định nhận thức trong mơ để chủ động nhận thức nếu thức tỉnh giả xảy ra.

Cách phòng ngừa ngủ muốn dậy nhưng không dậy được

Các biện pháp phòng ngừa chứng ngủ không dậy được gồm:

1. Thiết lập vệ sinh giấc ngủ hợp lý

• Đi ngủ đúng giờ và thư giãn trước khi ngủ bằng cách ngâm chân, tắm nước ấm, đọc sách, nghe nhạc nhẹ, massage…
• Tránh uống caffeine, rượu, hút thuốc, dùng thiết bị điện tử (điện thoại di động, tivi, ipad,…) trước giờ ngủ.
• Ăn tối nhẹ, nên dùng món dễ tiêu, cách giờ ngủ ít nhất 2 – 3 giờ. Tránh thực phẩm cay nóng, nhiều dầu mỡ.
• Tập thể dục đều đặn ít nhất 30 – 45 phút mỗi ngày, tránh tập nặng sau 20 giờ.

2. Kiểm soát căng thẳng – lo âu

• Thực hành các kỹ thuật thư giãn thần kinh như thiền, yoga, hít thở sâu.
• Dành thời gian cho hoạt động giải trí cá nhân để giải tỏa áp lực.
• Nếu stress kéo dài, nên gặp chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ chuyên sâu.

3. Duy trì lối sống lành mạnh

• Ăn uống đầy đủ dưỡng chất, tập trung vào vitamin nhóm B (B6, B12), canxi, sắt, magie, vitamin D; bổ sung tinh bột hấp thu chậm, đạm chất lượng cao, chất béo lành mạnh, rau xanh và trái cây tươi.
• Hạn chế đồ ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn, nước ngọt, vì chúng dễ gây rối loạn giấc ngủ, giảm năng lượng.
• Uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ hoạt động của hệ thần kinh.
• Ngủ trưa hợp lý, không quá 30 phút, nên ngủ trước 15 giờ.
• Tiếp xúc ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng để điều chỉnh nhịp sinh học.

Bên cạnh những việc trên, một số tinh chất từ thảo dược như Ginkgo Biloba, Blueberry thường chứa các hoạt chất như Anthocyanin và Pterostilbene có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng ngủ không dậy được. Những chất này giúp trung hòa gốc tự do, bảo vệ tế bào thần kinh khỏi tổn thương do stress oxy hóa. Đồng thời, chúng thúc đẩy tuần hoàn máu não, hỗ trợ tăng cường trí nhớ, giảm căng thẳng, cải thiện chất lượng giấc ngủ.

4. Phòng ngừa liệt giấc ngủ và thức tỉnh giả

• Bảo đảm ngủ đủ 7 – 9 giờ mỗi đêm và đạt giấc ngủ sâu.
• Hạn chế nằm ngửa khi ngủ vì tư thế này làm tăng nguy cơ liệt giấc ngủ ở người nhạy cảm thần kinh.
• Điều trị sớm các rối loạn giấc ngủ như ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên hoặc thức giấc đột ngột trong đêm.
• Thực hành kiểm tra thực tại mỗi ngày bằng cách nhìn đồng hồ, soi gương hoặc thử xuyên ngón tay qua lòng bàn tay. Những kỹ thuật này giúp người hay gặp thức tỉnh giả dễ nhận ra mình đang mơ và chủ động thoát khỏi giấc mơ.

5. Điều chỉnh môi trường đánh thức

• Dùng đồng hồ thông minh hoặc báo thức có chế độ tăng sáng, mô phỏng ánh sáng mặt trời ban ngày. Loại ánh sáng này kích thích vùng dưới đồi – trung tâm điều khiển nhịp sinh học để cơ thể thức dậy nhẹ nhàng, tự nhiên.
• Đặt báo thức ở xa giường để buộc bản thân phải đứng dậy, qua đó kích hoạt hệ vận động, giảm cảm giác uể oải.
• Tránh để phòng quá tối vào buổi sáng. Tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên hoặc đèn có cường độ dịu sẽ giúp ức chế melatonin, thúc đẩy sự tỉnh táo, giảm thời gian chuyển tiếp mê man sau giấc ngủ.

Khi nào thì cần phải đi khám?

Bạn nên đến bệnh viện thăm khám khi tình trạng ngủ không dậy được kéo dài, tái diễn thường xuyên hoặc đi kèm những biểu hiện bất thường. Cụ thể, cần thăm khám chuyên khoa Thần kinh trong các trường hợp sau:⁽⁵⁾

• Liệt giấc ngủ, thức tỉnh giả tái diễn, gây hoảng loạn.
• Đau đầu, co giật, yếu cơ, khó thở hoặc có biểu hiện thần kinh bất thường.
• Có bệnh nền như trầm cảm, lo âu, cường giáp, tim mạch, động kinh.
• Triệu chứng xuất hiện sau khi dùng thuốc mới.
• Buồn ngủ, mệt mỏi kéo dài vào ban ngày.
• Cơn liệt kèm ảo giác, lo lắng dữ dội khi ngủ.

Trường hợp mất ngủ kéo dài cũng nên được thăm khám. Bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân rối loạn tâm thần hoặc bệnh lý thần kinh để chỉ định hướng điều trị phù hợp.

Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là địa chỉ uy tín trong thăm khám và điều trị các rối loạn giấc ngủ. Chuyên khoa Thần kinh tại đây quy tụ đội ngũ bác sĩ đầu ngành, giàu kinh nghiệm, cùng hệ thống trang thiết bị hiện đại như máy đo đa ký giấc ngủ, máy điện não EEG, cộng hưởng từ 1.5 – 3 Tesla, máy kích thích từ xuyên sọ, đảm bảo quy trình chẩn đoán – điều trị toàn diện.

Nếu tình trạng ngủ không dậy được gây ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc sinh hoạt hàng ngày, đừng chủ quan. Thăm khám sớm tại cơ sở chuyên khoa uy tín sẽ giúp xác định nguyên nhân, có hướng điều trị hiệu quả, từ đó cải thiện chất lượng giấc ngủ và sức khỏe tổng thể.