Mất ngủ rối loạn lo âu là một trong những rối loạn thần kinh phổ biến, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống và sức khỏe toàn diện. Hiểu rõ diễn tiến bệnh và các giải pháp khắc phục phù hợp sẽ giúp hệ thần kinh phục hồi tốt hơn. Cùng ECO Pharma theo dõi bài viết sau để biết thêm chi tiết.
Mất ngủ rối loạn lo âu là một biểu hiện đã được y học thần kinh ghi nhận rõ trong thực hành lâm sàng. Khi lo âu xuất hiện hệ thần kinh trung ương liên tục rơi vào trạng thái hưng phấn quá mức, đặc biệt tại trục não bộ – hệ limbic – vùng dưới đồi, nơi kiểm soát cảm xúc và giấc ngủ. Não bộ vì thế khó “tắt” các dòng suy nghĩ miên man khiến tâm trí không thể thư giãn và cản trở quá trình đi vào giấc ngủ tự nhiên.
Song song đó, lo âu khiến hệ thần kinh giao cảm bị kích hoạt mạnh làm tăng nhịp tim, huyết áp và sự tỉnh táo. Cơ thể vì thế luôn ở trạng thái cảnh giác dẫn đến khó ngủ, dễ tỉnh giấc giữa đêm và thức dậy trong tình trạng mệt mỏi. Ngược lại mất ngủ kéo dài lại làm giảm khả năng điều hòa cảm xúc khiến các biểu hiện lo âu ban ngày trở nên dai dẳng và trầm trọng hơn. (1)
Nghiên cứu cho thấy khoảng 40% người mắc rối loạn lo âu đồng thời gặp rối loạn giấc ngủ, trong khi mất ngủ mãn tính cũng làm tăng nguy cơ phát triển lo âu về sau. Sự tác động qua lại này tạo ra một vòng xoắn bệnh lý khiến bệnh lo âu mất ngủ khó cải thiện hơn.
Chứng lo âu mất ngủ không đơn thuần xuất phát từ yếu tố tâm lý mà là hệ quả của những rối loạn phức tạp giữa cơ chế điều hòa giấc ngủ và hệ thống đáp ứng căng thẳng của hệ thần kinh trung ương.
Ở người mắc rối loạn lo âu, hệ GABAergic có vai trò ức chế hoạt động não và tạo thư giãn làm việc kém hiệu quả. Ngược lại các chất dẫn truyền duy trì sự tỉnh táo như norepinephrine và serotonin tăng cao khiến não bộ luôn trong trạng thái kích thích. Đồng thời hệ orexin hoạt động quá mức làm não khó chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi dù cơ thể đã mệt mỏi. (2)
Lo âu mãn tính còn kích hoạt liên tục hệ trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận làm tăng tiết cortisol về đêm, kéo dài thời gian vào giấc, giảm thời lượng ngủ sâu và gây phân mảnh giấc ngủ. Sự rối loạn này cũng làm giảm hiệu quả của các tín hiệu buồn ngủ tự nhiên như adenosine.
Mất ngủ lo âu tồn tại trong mối quan hệ hai chiều. Lo âu kéo dài làm gia tăng suy nghĩ tiêu cực về đêm, kích hoạt phản ứng stress với cortisol và nhịp tim tăng cao từ đó gây khó ngủ. Ngược lại chất lượng giấc ngủ kém làm tăng hoạt động của hạch hạnh nhân, trung tâm xử lý sợ hãi, khiến lo âu dễ bùng phát và khó kiểm soát. Vòng xoắn này khiến cả hai tình trạng ngày càng nặng nếu không được can thiệp đồng thời.
Căng thẳng nặng như chấn thương tâm lý, gặp biến cố lớn hoặc phải chịu áp lực cao từ công việc – các mối quan hệ trong thời gian dài có thể khởi phát mất ngủ rối loạn lo âu. Lối sống thiếu khoa học như làm việc ca đêm, lệch nhịp sinh học, lạm dụng caffeine, nicotine, rượu vào buổi tối, tiếp xúc ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử cũng làm rối loạn chu kỳ ngủ – thức. (3)
Ở những người mắc rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn hoảng sợ, hội chứng sợ bóng tối, mất ngủ thường biểu hiện rõ và đôi khi còn kèm theo các cơn hoảng sợ ban đêm. Ngoài ra, tác dụng phụ của một số thuốc như corticosteroid, amphetamine, thuốc kháng histamine cũng có thể gây lo âu và mất ngủ.
Mất ngủ rối loạn lo âu không chỉ gây khó chịu tạm thời mà là một dạng bệnh lý nghiêm trọng nếu kéo dài. Khi hai vấn đề này đồng thời tồn tại tạo thành vòng xoáy ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng sống.
Về tâm thần lo âu kéo dài kèm mất ngủ mãn tính làm tăng nguy cơ trầm cảm, khả năng kiểm soát cảm xúc kém, mất tập trung, suy giảm trí nhớ và tư duy chậm chạp. Những trường hợp nặng bắt đầu suy nghĩ tiêu cực, tuyệt vọng, thậm chí có ý nghĩ tự hủy hoại bản thân. Nhiều người tìm đến rượu bia, thuốc an thần để cải thiện giấc ngủ từ đó làm tăng nguy cơ lệ thuộc gây ra các hệ lụy sức khỏe khác.
Về thể chất tình trạng tăng cortisol kéo dài gây ảnh hưởng đến hệ tim mạch làm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ. Thiếu ngủ còn làm suy yếu miễn dịch, rối loạn chuyển hóa dễ gây béo phì, tiểu đường type 2. Đồng thời hiệu suất làm việc, học tập cũng giảm theo, nguy cơ gặp tai nạn tăng cao do kém tỉnh táo và phản xạ chậm.
Chẩn đoán bệnh rối loạn lo âu mất ngủ cần đánh giá đồng thời rối loạn giấc ngủ và rối loạn lo âu để xác định yếu tố khởi phát chính.
Theo Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần (DSM-5), mất ngủ được chẩn đoán khi người bệnh khó vào giấc, khó duy trì giấc ngủ, thức dậy quá sớm ít nhất 3 đêm mỗi tuần, kéo dài trên 3 tháng dù có đủ điều kiện ngủ, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày và không do bệnh lý khác, thuốc hay chất kích thích.
Rối loạn lo âu được nhận diện qua lo lắng quá mức kéo dài trên 6 tháng kèm bồn chồn, căng thẳng, khó tập trung, dễ kích thích và rối loạn giấc ngủ. Bác sĩ cũng xem xét diễn tiến theo thời gian, mất ngủ thường xuất hiện cùng lúc hay sau khi bị lo âu nặng.
Các thang đo chuẩn hóa như ISI hoặc Athens giúp đánh giá mức độ mất ngủ, trong khi GAD-7 hỗ trợ lượng hóa lo âu. Đồng thời bác sĩ sẽ loại trừ các nguyên nhân khác như ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên, rối loạn tuyến giáp, trầm cảm, lạm dụng rượu bia hoặc đau mãn tính.
Mất ngủ rối loạn lo âu có thể kiểm soát tốt nếu điều trị đúng hướng, kết hợp can thiệp tâm lý, y khoa và điều chỉnh lối sống theo tình trạng bệnh. (4)
Liệu pháp hành vi nhận thức giúp nhận diện và điều chỉnh các suy nghĩ sai lệch, phản ứng cảm xúc quá mức từ đó giảm lo âu. Khi mất ngủ là triệu chứng nổi bật, liệu pháp hành vi nhận thức dành riêng cho mất ngủ giúp cải thiện khả năng vào giấc, hạn chế thức giấc giữa đêm và nâng cao chất lượng giấc ngủ bền vững.
Thuốc có thể được chỉ định trong các trường hợp lo âu mất ngủ mức độ vừa đến nặng. Các nhóm thuốc như thuốc chống lo âu, chống trầm cảm, chẹn beta thường được dùng nhằm giảm triệu chứng, ổn định cảm xúc và hỗ trợ giấc ngủ. Tuy nhiên thuốc không giải quyết triệt để nguyên nhân gốc rễ, do đó cần được dùng đúng chỉ định, kết hợp với liệu pháp tâm lý để đạt hiệu quả lâu dài.
Thiết lập giờ ngủ – thức ổn định, tối ưu môi trường ngủ, hạn chế ánh sáng – tiếng ồn, tránh dùng caffeine và rượu bia vào buổi tối để ngủ ngon hơn. Các kỹ thuật thư giãn như thở chậm, thiền, giãn cơ tiến triển giúp giảm hoạt hóa giao cảm và suy nghĩ miên man trước khi ngủ.
Đồng thời dành riêng một khoảng thời gian trong ngày để nhìn nhận và xử lý lo âu nhằm hạn chế các dòng suy nghĩ ngoài luồng tích tụ về đêm từ đó giúp bạn dễ đi vào giấc ngủ hơn.
Chủ động phòng ngừa giúp giảm nguy cơ tiến triển mãn tính và hạn chế tái phát mất ngủ rối loạn lo âu.
Mất ngủ rối loạn lo âu hình thành từ nhiều cơ chế thần kinh và yếu tố lối sống, đồng thời có xu hướng duy trì theo vòng xoắn bệnh lý nếu không được can thiệp kịp thời. Khi được chẩn đoán chính xác, điều trị đồng thời lo âu và mất ngủ, kết hợp xây dựng lối sống khoa học, người bệnh sẽ ngủ ngon hơn, phục hồi hệ thần kinh, nâng cao chất lượng sống.
