Mất ngủ sau tai biến là vấn đề phổ biến làm trầm trọng thêm tổn thương não, cản trở quá trình phục hồi chức năng não bộ và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng học lại vận động. Cùng ECO Pharma tìm hiểu về mất ngủ do tai biến để chủ động trong việc điều trị cũng như phòng ngừa các rủi ro sức khỏe liên quan.
Mất ngủ sau tai biến là tình trạng khó bắt đầu, duy trì giấc ngủ chất lượng mặc dù có đủ điều kiện và thời gian để nghỉ ngơi. Mất ngủ sẽ khiến người bệnh mệt mỏi, suy giảm trí nhớ, rối loạn cảm xúc và giảm phục hồi chức năng vào ban ngày.
Theo phân loại quốc tế về rối loạn giấc ngủ, Mỹ (ICSD), tình trạng này được xếp vào nhóm “mất ngủ thứ phát do bệnh lý”. Tỷ lệ mất ngủ được ghi nhận từ 20 – 56% ở người từng bị đột quỵ. Đặc biệt, khoảng 18% người bệnh phát triển tình trạng mất ngủ mới sau khi trải qua cơn tai biến mặc dù trước đó không có tiền sử rối loạn giấc ngủ.(1)
Mất ngủ có thể khởi phát ngay sau khi hồi phục tri giác ở người phải nằm viện lâu ngày. Một số trường hợp khác lại xuất hiện sau vài tuần do đau, lo âu hoặc bị ảnh hưởng từ thuốc điều trị.
Thống kê cho thấy, gần 41% người từng đột quỵ, tai biến nhẹ bị mất ngủ ngay sau biến cố. Sau 3 tháng, tỷ lệ này vẫn còn gần 36%, cho thấy tình trạng mất ngủ sau tai biến thường kéo dài, gây ảnh hưởng dai dẳng nếu không được xử trí kịp thời.(2)
Nguyên nhân mất ngủ sau tai biến thường là sự kết hợp giữa yếu tố thực thể và tinh thần:
Giấc ngủ là điều kiện tiên quyết để phục hồi chức năng thần kinh. Khi ngủ, não bộ củng cố lại các liên kết synapse mới, tạo nền tảng để học lại các kỹ năng đã mất sau tai biến.
Ở người đột quỵ, rối loạn giấc ngủ như ngưng thở khi ngủ, mất ngủ kéo dài, hội chứng chân không yên đều làm giảm khả năng tiếp thu, phản xạ và phục hồi vận động. Các nghiên cứu trên động vật và người đã khẳng định, khi cải thiện được chất lượng giấc ngủ, hiệu quả phục hồi chức năng cũng tăng lên rõ rệt.
Sau tai biến mạch máu não, vùng tổn thương được chia thành hai khu vực chính là vùng lõi hoại tử (nơi tế bào não đã chết hoàn toàn, không còn khả năng hồi phục) và vùng bóng mờ thiếu máu (các tế bào tại đây vẫn còn sống nhưng đang suy yếu, cần được kích thích đúng cách để phục hồi chức năng).
Để hỗ trợ quá trình phục hồi, não bộ sẽ tự thực hiện cơ chế gọi là “tái tổ chức chức năng thần kinh” hay tính dẻo thần kinh. Cơ chế này bao gồm hai phần là phục hồi thực sự (các vùng não từng bị ảnh hưởng bắt đầu hoạt động trở lại) và bù trừ chức năng (những khu vực não khác học cách đảm nhiệm vai trò của phần đã tổn thương nhằm duy trì hoạt động bình thường).
Các phương pháp như vật lý trị liệu, phục hồi ngôn ngữ, kích thích não không xâm lấn đều nhắm vào mục tiêu này. Giấc ngủ đóng vai trò hỗ trợ then chốt vì giúp duy trì và củng cố những kết nối thần kinh mới hình thành.
Sau tai biến bị mất ngủ không phải lúc nào cũng tự cải thiện. Ở một số người, giấc ngủ có thể dần hồi phục trong vài tuần, vài tháng, đặc biệt trong 3 tháng đầu sau đột quỵ. Tuy nhiên, nhiều trường hợp bị mất ngủ kéo dài, diễn tiến thành rối loạn giấc ngủ mãn tính.
Nguyên nhân là do đột quỵ gây tổn thương vĩnh viễn tại các vùng não kiểm soát chu kỳ ngủ – thức như đồi thị, thân não. Bên cạnh đó, cảm giác lo lắng, trầm cảm sau tai biến cùng với các bất tiện về thể chất (đau nhức, co cứng cơ, tiểu đêm…) khiến người bệnh dễ rơi vào vòng lặp bệnh lý, mất ngủ – suy nhược – căng thẳng – mất ngủ trầm trọng hơn.
Mất ngủ sau tai biến ngoài làm giảm chất lượng sống, còn kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng làm tăng nguy cơ tái phát đột quỵ.
Mất ngủ sau đột quỵ có thể tái phát theo cơ chế gián tiếp. Các rối loạn giấc ngủ như chứng ngưng thở khi ngủ (OSA) và mất ngủ kéo dài đều làm tăng nguy cơ tái phát đột quỵ.
Giấc ngủ kém chất lượng gây ra loạt phản ứng bất lợi như tăng huyết áp về đêm, kích hoạt phản ứng viêm, gia tăng stress oxy hóa và rối loạn chức năng nội mô mạch máu. Những thay đổi này không những ảnh hưởng đến tuần hoàn não còn thúc đẩy diễn tiến bệnh nền như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch. Do đó, quản lý hiệu quả mất ngủ do tai biến sẽ hỗ trợ phục hồi chức năng, góp phần ngăn đột quỵ tái phát.
Người bệnh nên tái khám theo lịch hẹn của bác sĩ để đánh giá tình trạng mất ngủ. Tại các cơ sở chuyên sâu như Trung tâm Khoa học Thần kinh – Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, người bệnh sẽ được chỉ định thực hiện đo đa ký giấc ngủ kết hợp với các phương pháp chẩn đoán cần thiết để xác định nguyên nhân mất ngủ là do tổn thương thần kinh trung ương, tác dụng phụ của thuốc hay các rối loạn kèm theo như trầm cảm, lo âu.
Sau khi nguyên nhân được xác định cụ thể, người bệnh sẽ được điều trị theo phác đồ cá thể hóa, toàn diện, hướng đến tính hiệu quả cho giấc ngủ nhưng phải tránh được các rủi ro sức khỏe có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ tái phát.
Người tai biến bị mất ngủ ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phục hồi chức năng cũng như chất lượng sống. Để điều trị hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp giữa y học hiện đại và điều chỉnh lối sống phù hợp.
Các phương pháp phục hồi chức năng như vật lý trị liệu, vận động trị liệu sẽ giúp cải thiện di chứng, hỗ trợ gián tiếp cho giấc ngủ. Khi chức năng cơ thể được phục hồi, mức độ khó chịu giảm, người bệnh cảm thấy thoải mái hơn và dễ đi vào giấc ngủ sâu.
Đây là phương pháp điều trị mất ngủ không dùng thuốc, được áp dụng rộng rãi trong lĩnh vực tâm thần kinh. Liệu pháp này giúp người bệnh nhận diện những niềm tin sai lệch, hành vi tiêu cực về giấc ngủ, đồng thời xây dựng lại thói quen lành mạnh như thiết lập giờ ngủ cố định, tránh nhìn đồng hồ khi mất ngủ, kiểm soát lo âu trước khi đi ngủ… CBT đặc biệt hữu ích trong mất ngủ mãn tính sau tai biến, mang lại hiệu quả tốt mà không gây tác dụng phụ.
Thuốc an thần sẽ được bác sĩ cân nhắc trong giai đoạn ngắn để cải thiện chất lượng giấc ngủ, nhất là khi mất ngủ sau tai biến kéo dài, gây suy kiệt. Tuy nhiên, việc dùng thuốc phải được theo dõi nghiêm ngặt vì có nguy cơ lệ thuộc và tác dụng phụ lên hệ thần kinh. Bác sĩ sẽ lựa chọn loại thuốc, liều lượng và thời gian uống phù hợp cho từng trường hợp.
Thư giãn trước khi ngủ giúp làm dịu hệ thần kinh, hỗ trợ vào giấc ngủ tự nhiên. Người bệnh có thể tham khảo một số phương pháp đơn giản, dễ áp dụng sau:
Mỗi người nên tạo thói quen ngủ đều đặn, đi ngủ và thức dậy vào cùng giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần. Thiết lập môi trường ngủ lý tưởng, yên tĩnh, thoáng mát, có ánh sáng dịu nhẹ và giường ngủ thoải mái để dễ vào giấc hơn.
Dinh dưỡng cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến giấc ngủ sau tai biến. Người bệnh nên tăng cường thực phẩm giàu tryptophan như sữa, chuối, các loại hạt, yến mạch. Đây là tiền chất tổng hợp serotonin và melatonin giúp người bệnh dễ ngủ hơn.
Ngoài ra, vì gốc tự do là yếu tố góp phần làm tổn thương tế bào thần kinh và mạch máu não nên hãy bổ sung các tinh chất Blueberry và Ginkgo Biloba để trung hòa gốc tự do, bảo vệ tế bào thần kinh, hỗ trợ ổn định thành mạch và cải thiện tuần hoàn não. Các tinh chất này còn kích hoạt các enzyme chống oxy hóa nội sinh như catalase, superoxide dismutase, giảm hình thành mảng xơ vữa, hỗ trợ phòng ngừa đột quỵ, cải thiện chức năng thần kinh, từ đó kiểm soát mất ngủ sau tai biến hiệu quả hơn.
Người bệnh tránh dùng caffeine, rượu; không ăn quá no trước giờ ngủ, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, khó tiêu; hạn chế uống nhiều nước buổi tối để giảm tiểu đêm.
Nếu đã áp dụng đầy đủ các biện pháp tại nhà nhưng tình trạng mất ngủ sau tai biến vẫn không cải thiện, người bệnh cần đến bệnh viện để được đánh giá, điều trị chuyên sâu. Không nên tự ý dùng thuốc an thần, dược phẩm khi chưa có chỉ định, nhằm tránh nguy cơ tương tác thuốc và tác dụng phụ nghiêm trọng.
Mất ngủ sau tai biến cần được xem là một tình trạng nghiêm trọng vì có thể làm cho các tổn thương não hiện có nặng thêm và cản trở quá trình tạo tế bào thần kinh. Tình trạng này làm tăng nguy cơ đột quỵ tái phát với mức độ rủi ro cao hơn. Người bệnh bị mất ngủ sau tai biến nên được điều trị rối loạn giấc ngủ càng sớm càng tốt, bên cạnh việc chăm sóc chu đáo tại nhà.
