Nhồi máu cơ tim bán cấp: Khoảnh khắc sinh tử không thể chậm trễ

Nhồi máu cơ tim bán cấp là giai đoạn tiếp theo sau cơn nhồi máu cơ tim cấp vài ngày đến vài tuần. Một số đối tượng như người già, người béo phì, người từng bị đột quỵ có nguy cơ khởi phát biến chứng cao hơn. Cùng ECO Pharma tìm hiểu chi tiết trong bài viết sau đây.

Nhồi máu cơ tim bán cấp là gì?

Nhồi máu cơ tim được chia làm 3 giai đoạn chính là cấp, bán cấp và muộn. Ở mỗi giai đoạn sẽ khác nhau, bệnh sẽ tiến triển theo các mức độ và xuất hiện biến chứng khác nhau, phương pháp điều trị cũng sẽ khác. Nhồi máu cơ tim ở giai đoạn bán cấp là tiếp theo sau khi cơn nhồi máu cơ tim cấp xảy ra vài ngày đến vài tuần. Trong giai đoạn này tim bắt đầu dần phục hồi ổn định nhưng vẫn có nguy cơ xuất hiện các biến chứng nghiêm trọng như rối loạn nhịp tim, block nhĩ – thất hoặc suy tim cấp bán cấp. Một số trường hợp nặng có thể bị sốc tim, nhồi máu lan rộng hoặc vỡ thành tim bán cấp đe dọa tính mạng.

Theo nghiên cứu, tỷ lệ vỡ thành tự do của tim chiếm khoảng 0,9% sau nhồi máu cơ tim và thường xảy ra trong giai đoạn bán cấp. Mặc dù tần suất thấp nhưng đây là biến chứng có tỷ lệ tử vong cao, thường gặp ở những người bị sốc tim, nhồi máu diện rộng.(1)

Nhồi máu cơ tim cấp tính và bán cấp có giống nhau không?

Về bản chất nhồi máu cơ tim xảy ra do động mạch vành bị tắc nghẽn đột ngột, chỉ khác nhau về thời gian diễn tiến mà tình trạng này sẽ được chia thành giai đoạn cấp hoặc bán cấp. Cơn nhồi máu cơ tim cấp tính xảy ra trước còn cơn nhồi máu cơ tim bán cấp là diễn tiến tiếp theo sau đó từ vài ngày đến vài tuần (thường là sau 1 đến 30 ngày). Mỗi giai đoạn đều có tính chất nguy hiểm riêng và đều có thể xuất hiện các biến chứng nguy hiểm đe doạ tính mạng cần nhập viện cấp cứu kịp thời.

Cơ chế bệnh sinh của nhồi máu cơ tim bán cấp

Sau cơn nhồi máu cấp tính các tổn thương cơ tim vẫn chưa hồi phục hoàn toàn. Trong giai đoạn bán cấp, nhiều biến đổi bệnh sinh phức tạp sẽ tiếp tục diễn ra.

Dưới đây là những cơ chế bệnh sinh chính:

• Tình trạng tắc nghẽn mạch máu vẫn còn tồn tại: Nhồi máu cơ tim bán cấp là giai đoạn kế tiếp sau cơn nhồi máu cấp tính, khi tổn thương cơ tim vẫn tiếp tục tiến triển nhưng đã bắt đầu xuất hiện cơ chế hồi phục. Về bản chất, bệnh sinh của giai đoạn bán cấp vẫn xuất phát từ các rối loạn cấp tính ở mạch vành, nhất là hiện tượng vỡ mảng xơ vữa và hình thành huyết khối chưa được tái thông hoàn toàn. 
• Thiếu oxy và hoại tử cơ tim: Khi lượng máu và oxy giảm, quá trình tổng hợp năng lượng (ATP) trong tế bào cơ tim chậm lại, trong khi axit lactic tăng cao do cơ thể phải chuyển sang hình thức “hô hấp yếm khí”. Sự mất cân bằng ion khiến tim co bóp yếu dần, nếu thiếu máu kéo dài hơn 20 – 30 phút, tế bào cơ tim sẽ bị hoại tử vĩnh viễn. Quá trình hoại tử chủ yếu xảy ra ở nhồi máu cơ tim cấp, nhưng hậu quả sẽ kéo dài sang giai đoạn bán cấp, khi cơ thể hình thành phản ứng viêm để xử lý mô chết. Vùng cơ tim bị hoại tử trở thành “điểm yếu” trong cấu trúc tim làm giảm khả năng co bóp, đặt nền tảng cho các biến chứng như suy tim, rối loạn nhịp về sau.
• Phản ứng viêm và quá trình tái tạo mô sẹo: Khi hoại tử cơ tim đã hình thành cơ thể sẽ khởi động phản ứng viêm tự nhiên nhằm loại bỏ mô chết và bắt đầu quá trình hồi phục. Đại thực bào và bạch cầu đa nhân xâm nhập vùng tổn thương để “dọn dẹp” tế bào hoại tử. Sau đó nguyên bào sợi được kích hoạt, tăng sinh mạnh và tổng hợp collagen để thay thế phần mô cơ tim bị mất, hình thành mô sẹo. Tuy nhiên mô sẹo không có khả năng co bóp dẫn truyền điện như cơ tim bình thường khiến tim co bóp kém. Về lâu dài sự thay thế này có thể dẫn đến tái cấu trúc buồng thất, mỏng thành tim, làm tăng nguy cơ phình hoặc vỡ thành tim, nhất là ở những người có vùng nhồi máu rộng. (2)
• Hình thành tuần hoàn bàng hệ: Khi động mạch vành bị hẹp hoặc tắc nghẽn lâu ngày, cơ thể sẽ tự phát triển hệ thống mạch máu bàng hệ nhằm cải thiện tưới máu cho vùng cơ tim thiếu oxy. Mặc dù cơ chế này giúp cung cấp thêm oxy và dưỡng chất nhưng mạch máu mới thường nhỏ, mỏng, yếu, không đủ để phục hồi hoàn toàn chức năng co bóp của tim. Do đó ngay cả khi đã vượt qua giai đoạn cấp tính, tổn thương cơ tim vẫn diễn tiến âm thầm, đòi hỏi người bệnh phải theo dõi sát, điều trị liên tục để ổn định chức năng tim lâu dài. (3)

Các triệu chứng báo động trong giai đoạn nhồi máu cơ tim bán cấp?

Sau cơn nhồi máu cơ tim cấp vài ngày đến vài tuần, nếu xuất hiện các triệu chứng sau đây cần nhanh chóng nhập viện.  Các triệu chứng như sau: 

• Đau ngực kéo dài hoặc tái phát: Cảm giác đè nặng, bó chặt, nóng rát vùng ngực. Cơn đau thường nhẹ hơn so với giai đoạn cấp, nhưng có thể xuất hiện khi gắng sức, stress, cho thấy tim vẫn đang thiếu máu.
• Khó thở: Xuất hiện khi vận động nhẹ hoặc ngay cả khi nghỉ ngơi, biểu hiện của cơ tim chưa hồi phục hoàn toàn và giảm cung cấp oxy mô.
• Mệt mỏi, yếu sức kéo dài: Do tim bơm máu kém khiến cơ thể thiếu năng lượng, oxy; tình trạng này thường gặp ở phụ nữ và người cao tuổi.
• Đánh trống ngực, tim đập nhanh hoặc bỏ nhịp: Dấu hiệu của rối loạn nhịp tim, dạng biến chứng phổ biến trong giai đoạn bán cấp, cần theo dõi sát.
• Phù nề: Cho thấy tim suy yếu, máu ứ trệ, tụ dịch trong mô, đặc trưng của suy tim sung huyết.
• Chóng mặt, choáng váng: Xảy ra khi giảm cung lượng tim, tụt huyết áp do rối loạn nhịp, cần được thăm khám ngay.

Tại bệnh viện, một số xét nghiệm sau có thể thực hiện trong nhồi máu cơ tim ở giai đoạn bán cấp: (4)

• Xét nghiệm máu: Đo nồng độ troponin, chỉ điểm đặc trưng của tổn thương cơ tim; có thể vẫn tăng cao nhiều ngày sau cơn nhồi máu cấp.
• Điện tâm đồ (ECG): Ghi nhận thay đổi nhịp tim và dấu hiệu thiếu máu cục bộ.
• Siêu âm tim: Đánh giá vận động thành tim, khả năng co bóp và vùng cơ tim tổn thương.
• Chụp CT hoặc MRI tim: Cung cấp hình ảnh chi tiết về mô sẹo, ổ hoại tử và mức độ tái cấu trúc cơ tim.
• Xét nghiệm gắng sức: Thực hiện trong giai đoạn hồi phục nhằm đánh giá khả năng đáp ứng của tim khi chịu tải.

Ai là người có nguy cơ cao mắc các biến chứng trong giai đoạn nhồi máu cơ tim bán cấp?

Biến chứng trong nhồi máu cơ tim bán cấp có thể xảy ra ở bất cứ người nào nhưng một số đối tượng sau đây có nguy cơ cao hơn, đặc biệt là phụ nữ do khả năng phục hồi kém hơn nam giới. (5)

• Người từng bị đột quỵ; 
• Người già, đặc biệt trên 65 tuổi do quá trình lão hóa mạch máu và giảm khả năng tái tạo cơ tim;
• Người mắc bệnh mãn tính như tiểu đường, huyết áp cao, rối loạn lipid máu, bệnh thận, hội chứng chuyển hóa, mắc chứng viêm (như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ); 
• Người hút thuốc lá lâu ngày làm tổn thương lớp nội mạc mạch vành;
• Người thừa cân, béo phì, ít vận động;
• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim sớm.

Cần làm gì khi xuất hiện các biến chứng trong nhồi máu cơ tim bán cấp?

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ biến chứng trong nhồi máu cơ tim ở giai đoạn bán cấp, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế. Việc nhận biết sớm triệu chứng, xử trí tại chỗ đúng và gọi cấp cứu tức thì là yếu tố quyết định bảo vệ tính mạng cho người bệnh. 

Khi người bệnh tự nhận thấy triệu chứng

• Ngừng ngay mọi hoạt động, ngồi hoặc nằm ở tư thế nửa ngồi, lưng có điểm tựa để giảm tải cho tim. Tránh gắng sức hay di chuyển đột ngột.
• Giữ bình tĩnh, hít thở chậm và sâu; nới lỏng quần áo, cà vạt hoặc khăn quàng cổ để dễ thở hơn.
• Uống thuốc theo chỉ định của bác sĩ nếu mang theo bên người, dùng Nitroglycerin ngậm hoặc xịt dưới lưỡi để giãn mạch và giảm đau ngực.
• Gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Tuyệt đối không tự lái xe đến bệnh viện vì có thể ngất hoặc ngừng tim trên đường đi.

 Khi người thân hoặc người xung quanh hỗ trợ 

• Người thân cần liên hệ ngay 115, thông báo rõ tình trạng nhồi máu cơ tim trước đó. 
• Giúp người bệnh ngồi yên hoặc nằm nghỉ ở tư thế thoải mái, tránh để họ di chuyển hoặc thay đổi tư thế đột ngột.
• Trấn an nhẹ nhàng, hướng dẫn người bệnh hít thở sâu – đều, giúp ổn định nhịp tim và giảm lo lắng.
• Hỗ trợ uống thuốc nếu người bệnh đã được bác sĩ kê sẵn.
• Theo dõi sát tình trạng, nếu xuất hiện bất tỉnh, ngừng tim ngừng thở, cần chuẩn bị thực hiện hồi sức tim phổi (CPR). 

Khi người bệnh ngưng tim – ngưng thở, ép tim ngoài lồng ngực (CPR) đúng kỹ thuật để duy trì máu lên não và tim, giúp duy trì tưới máu các cơ quan quan trọng trước khi cấp cứu đến.

Cách thực hiện:

• Đặt người bệnh nằm trên mặt phẳng cứng, đảm bảo khu vực xung quanh an toàn.
• Kiểm tra phản ứng bằng cách vỗ nhẹ vai, gọi lớn. Nếu không đáp lại, quan sát lồng ngực trong 10 giây để xác định còn thở hay không.
• Nếu không có dấu hiệu sống: Đặt gót bàn tay vào giữa ngực (ngang hai đầu vú), chồng tay còn lại lên trên, đan các ngón tay; ép ngực sâu 5 – 6 cm với tốc độ 100 – 120 lần/phút (khoảng 2 lần/giây); sau mỗi nhịp ép, thả tay để lồng ngực nở tự nhiên, không dừng lại quá lâu.
• Tiếp tục ép tim liên tục cho đến khi người bệnh có phản ứng hoặc nhân viên y tế đến nơi.
• Nếu người bệnh nôn, có dị vật trong miệng, nghiêng đầu sang một bên và làm sạch đường thở để tránh hít sặc.

Phục hồi trong giai đoạn nhồi máu cơ tim bán cấp bằng cách nào?

Việc điều trị, tập luyện, chăm sóc đúng cách sẽ giúp ổn định chức năng tim, ngăn ngừa tái phát và cải thiện tiên lượng sống cho các bệnh nhân trong giai đoạn nhồi máu cơ tim bán cấp.

1. Phục hồi chức năng tim mạch tại bệnh viện

Đây là bước đầu tiên, quan trọng nhất trong hành trình hồi phục nhồi máu cơ tim ở giai đoạn bán cấp. Dưới sự hướng dẫn của bác sĩ tim mạch, người bệnh có thể bắt đầu với các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ, hít thở sâu, sau đó tăng dần cường độ để cải thiện sức bền, tăng lưu lượng máu và phục hồi khả năng co bóp cơ tim.

Trong quá trình này, người bệnh cũng được hướng dẫn dùng thuốc đúng cách, theo dõi dấu hiệu bất thường và hỗ trợ tâm lý để vượt qua lo âu, trầm cảm, giúp tái hòa nhập cuộc sống bình thường. Chương trình phục hồi tim mạch thường bắt đầu tại bệnh viện và tiếp tục theo dõi ngoại trú tại các trung tâm tim mạch chuyên sâu.

Một trong những địa chỉ uy tín được nhiều người lựa chọn là Trung tâm Tim mạch – Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Nơi đây quy tụ đội ngũ chuyên gia đầu ngành, cùng hệ thống thiết bị chẩn đoán và can thiệp hiện đại hàng đầu như MSCT 100.000 lát cắt Siemens Somatom Force VB300, MRI 3 Tesla GE Healthcare SIGNA Hero và máy siêu âm tim 4D tích hợp AI. 

Bệnh viện hỗ trợ khám, điều trị và thanh toán BHYT thông tuyến toàn quốc, giúp người bệnh dễ dàng tiếp cận dịch vụ tim mạch chất lượng cao, chi phí hợp lý và an toàn tuyệt đối.

2. Tuân thủ điều trị bằng thuốc

Duy trì thuốc đúng liều, đúng giờ, đúng hướng dẫn bác sĩ để ngăn ngừa biến chứng. Các nhóm thuốc thường được kê gồm:

• Thuốc chống kết tập tiểu cầu (aspirin, clopidogrel) ngăn hình thành cục máu đông mới.
• Statin giúp giảm cholesterol, ổn định mảng xơ vữa động mạch.
• Thuốc chẹn beta làm giảm nhịp tim, hạ huyết áp và giảm nhu cầu oxy của cơ tim.
• Thuốc ức chế men chuyển (ACEI) hoặc chẹn thụ thể angiotensin (ARB) giúp hạ huyết áp, bảo vệ cơ tim, có lợi cho người bị suy tim và tiểu đường. 

3. Thay đổi lối sống toàn diện

Điều chỉnh thói quen sinh hoạt hỗ trợ loại bỏ yếu tố nguy cơ và ngăn ngừa biến chứng trong nhồi máu cơ tim giai đoạn bán cấp.

• Ngừng hút thuốc lá hoàn toàn, vì nicotine làm tổn thương mạch vành và thúc đẩy hình thành huyết khối.
• Tuân theo chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc DASH, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, chất béo từ cá, dầu ô liu; hạn chế muối (dưới 2,3 gram/ngày), chất béo bão hòa và đường tinh luyện. Bỏ rượu bia, thuốc lá hoàn toàn.
• Duy trì cân nặng hợp lý với chỉ số khối cơ thể từ 18,5 – 22,9 kg/m².
• Bổ sung dưỡng chất tự nhiên như Policosanol (GDL-5) – chiết xuất từ phấn mía Nam Mỹ, có tác dụng giảm cholesterol toàn phần, LDL-c, triglyceride. Tinh chất này đã được chứng minh hỗ trợ ngăn xơ vữa động mạch, giảm huyết áp và cải thiện sức khỏe tim mạch.

4. Quản lý căng thẳng và chăm sóc tinh thần

Căng thẳng kéo dài khiến nhịp tim và huyết áp tăng cao, làm cơ tim quá tải và chậm hồi phục vì vậy người bệnh cần nghỉ ngơi tĩnh dưỡng nhiều hơn. Hãy đi ngủ sớm hơn và thực hành thiền, yoga và các bài hít thở sâu để thư giãn. Ngoài sự đồng hành và thấu hiểu từ gia đình – bạn bè, tham gia cộng đồng hỗ trợ người bệnh tim cũng góp phần giúp xoa dịu lo âu, giảm trầm cảm, tiếp thêm động lực để phục hồi nhanh chóng cho tình trạng này.

Nhồi máu cơ tim bán cấp tuy đã qua giai đoạn cấp nguy hiểm nhưng cơ tim đang trong quá trình hồi phục và vẫn có nguy cơ xuất hiện nhiều biến chứng. Nguy cơ này cao hơn ở những bệnh nhân có các nhiều yếu tố đi kèm, không được chăm sóc chu đáo và không tuân thủ tốt việc dùng thuốc tại nhà. Nhìn chung các bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp sau xuất viện cần phải theo dõi chặt chẽ huyết áp, nhịp tim, cân nặng hàng ngày và nhập viện ngay khi có các dấu hiệu nghi ngờ; Ngoài ra cần tuân thủ điều trị, duy trì lối sống lành mạnh để phục hồi tim mạch, ngăn ngừa bệnh tái phát và nâng cao chất lượng sống.