Đầu gối là một trong những bộ phận phức hợp nhất của chi dưới, đóng vai trò then chốt trong việc chịu tải và duy trì sự linh hoạt cho mọi chuyển động hàng ngày. Với cấu trúc cơ học tinh vi, bộ phận này cho phép chúng ta thực hiện các hoạt động từ cơ bản đến phức tạp một cách trơn tru. Để hiểu rõ hơn về cơ chế vận hành cũng như cách bảo vệ sức khỏe vận động, hãy cùng ECO Pharma giải phẫu chi tiết cấu tạo và chức năng toàn diện của đầu gối.
Đầu gối là vùng nằm giữa đùi và cẳng chân, nơi chứa và bảo vệ khớp bản lề lớn nhất và có cấu trúc phức tạp và quan trọng nhất trong cơ thể người. Bộ phận này không chỉ đảm nhận chức năng nâng đỡ toàn bộ trọng lượng cơ thể mà còn cho phép các chuyển động linh hoạt như gấp, duỗi và xoay trụ, giúp con người thực hiện các hoạt động vận động cơ bản một cách ổn định.
Giống như hầu hết khớp hoạt dịch khác của cơ thể, đầu gối cũng được cấu tạo nhờ sự liên kết chặt chẽ giữa các thành phần như: xương, sụn, dây chằng, gân, cơ và màng hoạt dịch. Những thông tin giải phẫu dưới đây sẽ mang đến cho bạn sơ đồ cấu tạo chi tiết của bộ phận quan trọng này. (1)
Đầu gối của chúng ta được cấu thành từ ba xương chính: xương đùi, xương chày và xương bánh chè.
Ở đầu các xương tạo nên khớp gối được bao bọc bởi một lớp sụn có đặc tính đàn hồi, giúp hấp thụ lực tác động và dưỡng chất nuôi khớp. Nhờ bề mặt sụn trơn láng nên các xương có thể chuyển động trơn tru và linh hoạt. Khớp gối có hai miếng sụn hình lưỡi liềm là sụn chêm ngoài (nằm ở mặt ngoài đầu gối) và sụn chêm trong (nằm ở mặt trong của đầu gối).
Dây chằng có nhiệm vụ kết nối các xương, giữ vững cấu trúc và ổn định hoạt động của khớp đầu gối. Khớp gối có bốn dây chằng chính:
Gân cơ là mô mềm có cấu trúc dạng sợi co giãn, giúp hỗ trợ và kiểm soát các chuyển động của đầu gối. Khớp gối được nhiều nhóm gân cơ trợ lực, bao gồm: cơ tứ đầu, gân cơ khoeo, cơ nhị đầu đùi (nằm sau đùi), cơ sartorius (nằm phía trước đùi)…
Bao hoạt dịch hay bao khớp là nơi tiết ra chất nhầy giúp bôi trơn sụn và xương dưới sụn, từ đó giảm ma sát khi khớp gối cử động. Trong cấu tạo khớp đầu gối có bốn bao hoạt dịch chính:
Bằng quan sát thông thường, chúng ta có thể dễ dàng xác định được vị trí của đầu gối là ở giữa đùi và cẳng chân.
Nhờ cấu tạo của một khớp hoạt dịch điển hình với kích thước lớn, khớp gối giữ vai trò then chốt trong việc duy trì khả năng vận động và chịu tải cho cơ thể thông qua các chức năng chính:
Biên độ vận động rộng và tính linh hoạt cao của khớp gối là yếu tố tiên quyết giúp cơ thể thực hiện các chuỗi cử động phức tạp và nhịp nhàng. Chính vì vậy, khớp gối đóng vai trò trung tâm, tham gia trực tiếp vào hầu hết các phương thức vận động từ sinh hoạt cơ bản đến các hoạt động cường độ cao như lao động và thể thao.
Do cường độ vận động liên tục và áp lực cơ học lớn, khớp gối là khu vực đặc biệt nhạy cảm với các tổn thương cấp tính và bệnh lý thoái hóa mạn tính. Việc nhận diện sớm các dạng chấn thương và bệnh lý phổ biến là yếu tố then chốt để thiết lập kế hoạch bảo vệ và can thiệp y tế kịp thời.
Chấn thương khớp gối có thể xảy ra trong nhiều tình huống khác nhau, nhưng phổ biến nhất là trong các hoạt động thể thao cường độ cao. Khi chơi các bộ môn thể thao như bóng đá, tennis, cầu lông, bóng rổ… chúng ta thường có những thay đổi chuyển động đột ngột, kèm theo đó là vô số lần va chạm hoặc té ngã mạnh… khiến gối bị tổn thương. Nhóm chấn thương khớp gối phổ biến mà bạn cần cẩn trọng, bao gồm:
Xem thêm bài viết đau đầu gối khi chơi thể thao để hiểu rõ hơn vềtình trạng này.
Bên cạnh những chấn thương kể trên, đầu gối còn phải đối mặt với nguy cơ mắc một số bệnh lý xương khớp nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng cử động của khớp gối như:
Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn điển hình, tiến triển mạn tính và ảnh hưởng đến nhiều khớp, bao gồm khớp gối. Khi bị viêm khớp dạng thấp, đầu gối sẽ xuất hiện triệu chứng đau nhức, sưng tấy, phần mềm đỏ và nóng ran. Nếu không chữa trị đúng cách, bệnh chuyển nặng sẽ gây biến dạng khớp, buộc người bệnh phải tiến hành phẫu thuật thay khớp nhân tạo.
Thoái hóa khớp gối xảy ra khi xương dưới sụn và sụn ở khớp gối bị bào mòn do ngoại lực tác động, chấn thương, phản ứng viêm, tiến trình lão hóa tự nhiên của cơ thể… gây đau nhức dai dẳng, phát ra âm thanh lục cục và căng cứng. Không chỉ làm giảm biên độ cử động, thoái hóa khớp gối có thể dẫn đến biến chứng teo cơ và biến dạng khớp.
Khi các bao hoạt dịch ở khớp gối bị kích thích quá mức sẽ khởi phát viêm gây đau nhức dữ dội, sưng đỏ và khô cứng khớp. Không dừng lại ở việc cản trở các hoạt động hàng ngày, viêm bao hoạt dịch kéo dài có thể phá hủy khớp gối, khiến người bệnh bị tàn phế.
Khớp gối là một trong những bộ phận có nguy cơ nhiễm trùng cao. Biểu hiện của nhiễm trùng khớp gối là đau, đỏ và sưng, kèm theo cảm giác mệt mỏi và sốt. Khác với những bệnh lý xương khớp mạn tính, nhiễm trùng khớp gối có thể chữa dứt điểm nếu được phát hiện và điều trị sớm.
Ngoài ra, khớp gối cũng có nguy cơ cao bị gout. Đây là một dạng viêm khớp phổ biến với các biểu hiện đặc trưng là đau dữ dội, sưng, đỏ và đôi khi xuất hiện các u nhỏ dưới da gọi là hạt tophi. Khi gút chuyển nặng có thể làm giảm khả năng vận động của người bệnh.
Để duy trì tính toàn vẹn của cấu trúc và tối ưu hóa hiệu suất vận động của khớp gối, việc thiết lập một chế độ sinh hoạt khoa học là điều kiện tiên quyết. Các biện pháp bảo vệ dự phòng dưới đây được khuyến nghị nhằm giảm thiểu rủi ro thoái hóa và duy trì sự linh hoạt bền vững cho khớp: (2)
Chế độ ăn uống khoa học, cung cấp đầy đủ và cân bằng các dưỡng chất thiết yếu là nền tảng vững chắc cho một cơ thể khỏe mạnh. Khi cơ thể khỏe mạnh, bạn sẽ giảm được nguy cơ mắc bệnh xương khớp.
Bên cạnh đó, bạn cần bổ sung những dưỡng chất dành riêng cho khớp xương như bộ đôi Collagen Type 2 không biến tính và Collagen Peptide thủy phân, Turmeric Root, Chondroitin Sulfate, Eggshell Membrane… Bộ dưỡng chất chuyên biệt này vừa thúc đẩy quá trình tái tạo sụn khớp và xương dưới sụn, vừa có tác dụng điều hòa miễn dịch giúp kiểm soát phản ứng viêm từ bên trong. Nhờ đó, cấu trúc khớp gối duy trì được độ chắc khỏe và dẻo dai, tăng khả năng phòng tránh chấn thương và bệnh tật.
Kiên trì tập luyện thể dục thể thao giúp xây dựng cơ bắp chắc khỏe và thúc đẩy sản sinh chất nhờn, từ đó hỗ trợ đầu gối cử động trơn tru và linh hoạt hơn. Điều quan trọng là bạn phải thiết kế được lộ trình tập luyện phù hợp với sức khỏe tổng quát và tình trạng xương của bản thân.
Để bảo vệ sụn khớp, bạn nên lựa chọn các bài tập không gây áp lực trọng tải lớn như bơi lội, đạp xe hoặc yoga. Những bộ môn này giúp tăng cường sức mạnh khối cơ bao quanh khớp gối mà không gây ra các vi chấn thương do va chạm mạnh.…
Nếu khớp gối từng bị chấn thương hoặc đang điều trị bệnh lý xương khớp, bạn nên tìm đến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chuyên viên vật lý trị liệu để được tư vấn bài tập và cường độ tập luyện thích hợp.
Ngoài ra, nên giữ ấm cơ thể, đặc biệt là khi tập luyện ngoài trời vào lúc sáng sớm để tránh tình trạng đau nhức trở nên trầm trọng hơn. Đọc thêm tại bài viết đau đầu gối khi trời lạnh để hiểu rõ hơn về vấn đề này.
Như bạn đã biết, khớp gối chịu trách nhiệm nâng đỡ phần trên cơ thể. Vậy nên, trọng lượng cơ thể càng cao, áp lực đè lên vùng gối càng lớn. Chưa kể, chất béo dư thừa có thể sản sinh và giải phóng các hóa chất kích thích phản ứng viêm trên toàn cơ thể. Do đó, kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý là cách vô cùng thiết thực để bạn bảo vệ vùng gối của mình khỏi tổn thương.
Theo nghiên cứu, giảm mỗi pound (khoảng 0,45kg) là bạn đã có thể giảm 4 pound (khoảng 1,8kg) áp lực lên đầu gối. Để giữ cân nặng khỏe mạnh, bạn cần kết hợp ăn uống khoa học và tập luyện thể dục thể thao điều độ.
Cơ bắp suy yếu làm gia tăng áp lực lên đầu gối, từ đó gây ra cảm giác đau và đẩy nhanh tiến trình thoái hóa khớp gối. Do đó, việc tập luyện hướng đến mục tiêu tăng cường sức mạnh cơ bắp vùng đùi và mông rất quan trọng trong chiến lược bảo vệ phù hợp.
Các bài tập giúp củng cố sức mạnh cơ bắp mà bạn có thể thực hành ngay tại nhà có thể kể đến như: squat, đứng lên ngồi xuống, nâng chân… Để cải thiện cơ bắp, hỗ trợ đầu gối hiệu quả, bạn cần tập luyện đều đặn và đúng kỹ thuật. Tuy nhiên, khi bị thoái hóa khớp người bệnh cần chú ý các hoạt động lặp đi lặp lại, đặc biệt là trong giai đoạn đau cấp tính để tránh khiến phần sụn khớp càng bị tổn thương nặng nề hơn: Đau đầu gối khi leo cầu thang
Những tổn thương vi mô tại sụn khớp hoặc hệ thống dây chằng thường không có triệu chứng rõ rệt, gây khó khăn cho việc chẩn đoán sớm bằng mắt thường. Tuy nhiên, nếu không được can thiệp kịp thời, chúng chính là tác nhân dẫn đến các biến chứng cấu trúc nghiêm trọng và mãn tính.
Chính vì vậy, thăm khám xương khớp định kỳ là cách tốt nhất để nhận diện tổn thương và các vấn đề bất thường ở khớp gối, từ đó kịp thời khắc phục. Điều này giúp bảo vệ đầu gối chắc khỏe, giảm thiểu tổn thương sâu và nguy cơ phát triển thành bệnh lý mạn tính.
Dù sở hữu cấu trúc lớn cùng khả năng vận động linh hoạt và tần suất hoạt động cao, khớp gối đồng thời cũng là vị trí chịu rủi ro lớn nhất đối với các chấn thương cấp tính và bệnh lý thoái hóa hệ xương khớp. Bạn hãy chú ý chăm sóc và bảo vệ đầu gối đúng cách để duy trì chức năng vận động của cơ thể, đảm bảo chất lượng cuộc sống.
