Xét nghiệm viêm gan B: Quy trình và cách đọc kết quả

Xét nghiệm viêm gan B là bước quan trọng giúp phát hiện sớm virus HBV, đánh giá miễn dịch và theo dõi sức khỏe gan. Nội dung dưới đây sẽ cung cấp thông tin về quy trình xét nghiệm cũng như cách diễn giải kết quả, hỗ trợ chủ động phòng ngừa và quản lý bệnh hiệu quả, mời bạn cùng ECO Pharma tìm hiểu.

Xét nghiệm viêm gan B là gì?

Xét nghiệm viêm gan B là kỹ thuật phân tích máu nhằm xác định người bệnh có đang nhiễm virus viêm gan B (HBV), đã từng nhiễm trong quá khứ hay đã hình thành miễn dịch sau tiêm chủng. Đây là xét nghiệm có giá trị sàng lọc cao giúp chẩn đoán và phòng ngừa lây truyền virus, đồng thời hỗ trợ theo dõi sức khỏe gan lâu dài. (1)

Virus HBV tấn công trực tiếp tế bào gan và gây viêm. Bệnh có thể diễn tiến từ nhiễm cấp tính sang mãn tính dẫn đến xơ gan hoặc ung thư gan nếu không được chẩn đoán và điều trị sớm. Đặc biệt hơn một nửa người bệnh không biết bản thân đã bị nhiễm virus và 50 – 70% trường hợp viêm gan B cấp tính hầu như không có triệu chứng rõ ràng. Nếu không chủ động xét nghiệm, người nhiễm HBV mãn tính có thể vô tình lây truyền cho người khác. (2)

Khi nào nên làm xét nghiệm viêm gan B?

Test viêm gan B được chỉ định khi có nguy cơ phơi nhiễm HBV cao hoặc có biểu hiện nghi ngờ mắc bệnh. Bạn nên thực hiện xét nghiệm trong các trường hợp sau: (3)

• Có nguy cơ phơi nhiễm HBV: Quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung kim tiêm, tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể, thực hiện thủ thuật xăm – châm cứu – truyền dịch không đảm bảo vô khuẩn.
• Làm việc trong môi trường dễ phơi nhiễm: Nhân viên y tế, người thường xuyên tiếp xúc máu hoặc dụng cụ dính máu.
• Thuộc nhóm nguy cơ đặc biệt: Người tiêm chích, nam giới quan hệ đồng tính, người mắc HIV, tiểu đường, bệnh gan mãn tính, đang chạy thận hoặc sống chung với người nhiễm HBV.
• Phụ nữ mang thai: Cần xét nghiệm trong mỗi thai kỳ, tốt nhất ở ba tháng đầu.

Ngoài các nhóm nguy cơ, chuyên gia y tế khuyến cáo người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên nên xét nghiệm ít nhất một lần, ngay cả khi hoàn toàn khỏe mạnh. Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm khi người bệnh có dấu hiệu gợi ý viêm gan B như vàng da – vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn, đau bụng hoặc đau khớp.

Xét nghiệm còn cần thiết trong các trường hợp:

• Men gan tăng bất thường;
• Đánh giá miễn dịch trước hoặc sau tiêm vắc xin;
• Trẻ sơ sinh có mẹ HBsAg dương tính cần được kiểm tra HBsAg và anti-HBs khi được 9 – 18 tháng tuổi.

Các loại xét nghiệm viêm gan B phổ biến hiện nay

Trong các xét nghiệm viêm gan B, bác sĩ thường dựa vào nhiều chỉ dấu sinh học để xác định giai đoạn nhiễm HBV. Nhờ đó có thể biết người bệnh đang nhiễm cấp hoặc mãn tính, đã có miễn dịch do tiêm vắc xin, từng nhiễm trước đây hay vẫn thuộc nhóm nguy cơ cao.

Các xét nghiệm chính bao gồm:

1. Xét nghiệm HBsAg (kháng nguyên bề mặt viêm gan B)

HBsAg là một protein nằm trên bề mặt virus HBV, xuất hiện với nồng độ cao trong huyết thanh khi người bệnh đang nhiễm HBV cấp hoặc mãn tính. Kết quả HBsAg dương tính cho thấy người bệnh có khả năng lây nhiễm cho người khác, ngoại trừ trường hợp dương tính thoáng qua trong vòng 30 ngày sau tiêm vắc xin viêm gan B.

Cơ thể sẽ tạo kháng thể chống lại HBsAg như một phần đáp ứng miễn dịch tự nhiên khi nhiễm HBV. Chính HBsAg cũng là kháng nguyên được dùng trong bào chế vắc xin phòng viêm gan B.

2. Xét nghiệm Anti-HBs (kháng thể chống HBsAg)

Anti-HBs là kháng thể được tạo ra khi cơ thể đã hồi phục sau nhiễm HBV hoặc sau khi hoàn tất phác đồ tiêm vắc xin viêm gan B. Vì vậy kết quả Anti-HBs dương tính tức là cơ thể đã có miễn dịch bảo vệ chống lại virus.

Ở những người đáp ứng tốt với vắc xin sau khi hoàn tất phác đồ tiêm, nồng độ Anti-HBs có thể giảm dần theo thời gian. Tuy nhiên đa số vẫn duy trì được khả năng miễn dịch và có thể huy động đáp ứng miễn dịch hiệu quả khi tiếp xúc với HBV.

3. Xét nghiệm Anti-HBc (kháng thể lõi HBV)

Anti-HBc xuất hiện rất sớm ở giai đoạn viêm gan B cấp và thường trùng thời điểm người bệnh bắt đầu xuất hiện triệu chứng. Xét nghiệm này đo tổng lượng kháng thể IgM và IgG, thường tồn tại suốt đời. Khi Anti-HBc toàn phần dương tính, cho thấy người bệnh đã từng nhiễm hoặc đang nhiễm HBV nhưng không xác định được thời điểm cụ thể.

Nếu IgM anti-HBc dương tính, gợi ý tình trạng nhiễm HBV gần đây (dưới 6 tháng), thường liên quan viêm gan B cấp tính. Vì vậy xét nghiệm IgM anti-HBc chỉ được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ nhiễm HBV cấp. Người có miễn dịch nhờ tiêm vắc xin viêm gan B sẽ không xuất hiện Anti-HBc.

4. Xét nghiệm HBeAg và Anti-HBe

HBeAg (kháng nguyên e viêm gan B) là một protein do HBV tiết ra, thường được phát hiện ở một số người bệnh có HBsAg dương tính. HBeAg dương tính cho thấy virus đang nhân lên mạnh, nguy cơ lây truyền cho người khác cao.

Anti-HBe (kháng thể e của viêm gan B) được tạo ra khi cơ thể đáp ứng lại HBeAg. Nếu HBeAg biến mất và Anti-HBe xuất hiện trong máu (chuyển đảo huyết thanh), thường cho thấy bệnh đã cải thiện, khả năng kiểm soát, loại trừ virus lâu dài tốt.

Người còn HBeAg dương tính thường có nguy cơ tiến triển sang viêm gan B mãn tính cao hơn, trong khi sự xuất hiện Anti-HBe cho thấy khả năng kiểm soát virus tốt hơn. Vì vậy xét nghiệm HBeAg và Anti-HBe giữ vai trò quan trọng trong việc theo dõi diễn tiến bệnh, đánh giá hiệu quả điều trị viêm gan B.

5. Xét nghiệm HBV DNA (Tải lượng virus)

Xét nghiệm HBV DNA dùng để phát hiện và định lượng vật liệu di truyền của virus viêm gan B trong máu. Kết quả dương tính với tải lượng nhiều cho thấy virus đang nhân lên tích cực, người bệnh có khả năng lây nhiễm cao. Trong thực hành lâm sàng HBV DNA là xét nghiệm quan trọng để đánh giá mức độ hoạt động của virus; quyết định thời điểm bắt đầu dùng thuốc kháng virus và theo dõi hiệu quả điều trị.

6. Xét nghiệm chức năng gan (AST, ALT, GGT, Bilirubin)

Khi thực hiện xét nghiệm viêm gan B, bác sĩ thường yêu cầu kiểm tra thêm chức năng gan để xem gan có bị tổn thương, có dấu hiệu ứ mật hoặc suy giảm khả năng tổng hợp protein hay không. Nhóm xét nghiệm này bao gồm các chỉ số như: (4)

• ALT và AST (men gan tế bào): ALT tập trung chủ yếu ở gan nên có độ đặc hiệu cao; AST ngoài gan còn có ở tim, cơ, thận và não. Khi tế bào gan bị tổn thương, hai men này rò rỉ vào máu và tăng cao, thường ALT > AST, trừ trường hợp tổn thương gan do rượu.
• ALP, GGT và 5’-nucleotidase (men ứ mật): Nhóm men này tăng mạnh khi có tắc nghẽn hoặc viêm đường mật. ALP có thể tăng tự nhiên trong thai kỳ hoặc bệnh lý xương; GGT đặc hiệu hơn cho gan; 5’-nucleotidase hầu như chỉ tăng khi có bệnh lý gan mật giúp phân biệt trường hợp ALP tăng do nguyên nhân khác.
• Bilirubin: Sản phẩm phân hủy hồng cầu gồm bilirubin liên hợp và không liên hợp. Khi bilirubin tăng, người bệnh thường xuất hiện vàng da, vàng mắt – dấu hiệu điển hình của tổn thương gan hoặc ứ mật.
• Albumin và PT/INR: Phản ánh khả năng tổng hợp protein và yếu tố đông máu của gan. Khi albumin giảm hoặc PT/INR kéo dài cho thấy chức năng gan suy giảm hay thiếu vitamin K.

Ý nghĩa các nhóm chỉ số chính:

• ALT, AST tăng cao cho thấy tế bào gan bị viêm, tổn thương.
• ALP và bilirubin tăng nhiều gợi ý tắc mật, ứ mật.
• Cả hai nhóm men tăng thường là tổn thương hỗn hợp.
• Bilirubin tăng đơn độc có thể liên quan đến một số rối loạn chuyển hóa.

Để xác định rõ kiểu tổn thương, bác sĩ có thể sử dụng tỷ lệ R:

• R > 5: nghiêng về tổn thương tế bào gan;
• R < 2: nghiêng về ứ mật;
• R từ 2 – 5: tổn thương phối hợp.

Mức tăng men gan gợi ý nguyên nhân, ở viêm gan virus cấp, men gan tăng rất cao. Trong những trường hợp khó xác định nguyên nhân, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm chuyên sâu như AFP, CA19-9 hoặc kháng thể tự miễn để làm rõ nguồn gốc tổn thương gan.

Quy trình xét nghiệm viêm gan B

Để bảo đảm kết quả test viêm gan B chính xác, người bệnh cần chuẩn bị đúng hướng dẫn và thực hiện theo quy trình chuẩn tại cơ sở y tế.

1. Chuẩn bị trước khi xét nghiệm

Đối với xét nghiệm viêm gan B thông thường, người bệnh không cần nhịn ăn nhưng nên uống đủ nước để tiện cho việc lấy máu. Nếu được chỉ định xét nghiệm chức năng gan kèm theo, bác sĩ có thể yêu cầu nhịn ăn từ 6 – 8 tiếng. Ngoài ra một số chế phẩm bổ sung, đặc biệt là viên uống chứa biotin (vitamin B7) có thể gây nhiễu kết quả xét nghiệm kháng thể. Vì vậy cần ngừng biotin tối thiểu 24 giờ trước khi lấy máu.

2. Các bước tiến hành lấy mẫu máu

• Bác sĩ xác nhận loại xét nghiệm cần thực hiện như HBsAg, anti-HBs, anti-HBc, HBeAg hoặc HBV DNA.
• Nhân viên y tế chuẩn bị đầy đủ dụng cụ gồm kim lấy máu, ống nghiệm chân không, găng tay, bông sát khuẩn và băng cố định.
• Vị trí lấy máu thường là tĩnh mạch cánh tay, được sát khuẩn sạch.
• Lấy khoảng 5 mL máu vào ống chuyên dụng, thao tác nhẹ nhàng để hạn chế tụ máu.
• Mẫu được dán nhãn, xử lý (quay ly tâm nếu cần) và chuyển đến phòng xét nghiệm theo quy định.

3. Thời gian và cách nhận kết quả

Thời gian trả kết quả tùy thuộc loại xét nghiệm và quy trình của phòng khám:

• HBsAg, anti-HBs, anti-HBc cần vài giờ đến vài ngày, tối đa khoảng một tuần.
• Test nhanh lấy mẫu tại chỗ thường có kết quả sau khoảng 3 ngày.
• HBsAg thực hiện liên tục, có thể trả kết quả trong ngày.
• HBV DNA/PCR thường cần thời gian lâu hơn vì phải phân tích tải lượng virus.

4. Cách đọc kết quả xét nghiệm viêm gan B

Mỗi chỉ dấu mang một ý nghĩa riêng, phần dưới đây sẽ giúp bạn đọc và hiểu kết quả xét nghiệm:

Một số mẫu kết hợp thường gặp:

• HBsAg (–), anti-HBc (–), anti-HBs (–): Chưa có miễn dịch, bác sĩ sẽ khuyến nghị tiêm phòng.
• HBsAg (–), anti-HBc (+), anti-HBs (+): Từng nhiễm và đã hồi phục, người bệnh có miễn dịch tự nhiên.
• HBsAg (–), anti-HBc (–), anti-HBs (+): Miễn dịch do tiêm vắc xin.
• HBsAg (+), anti-HBc (+), IgM anti-HBc (+): Nhiễm HBV cấp tính.
• HBsAg (+), anti-HBc (+), IgM anti-HBc (–): Nhiễm HBV mãn tính.

Nếu kết quả bất thường, bác sĩ sẽ yêu cầu thực hiện thêm các xét nghiệm chuyên sâu để xác định mức độ tổn thương gan, tải lượng virus và lập kế hoạch điều trị dài hạn. Không phải cơ sở y tế nào cũng đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn về trang thiết bị, quy trình và kiểm soát chất lượng. Người bệnh nên tìm hiểu kỹ thông tin, tham khảo đánh giá thực tế hoặc hỏi ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn địa chỉ xét nghiệm uy tín.

Xem thêm: Xét nghiệm viêm gan B có cần nhịn ăn không?

Trung tâm Xét nghiệm và Trung tâm Viêm gan & Gan nhiễm mỡ – Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là một trong những đơn vị mạnh về chẩn đoán và điều trị viêm gan B được trang bị hệ thống xét nghiệm hiện đại theo chuẩn Bộ Y tế. Quy trình lấy mẫu – phân tích được tự động hóa, đội ngũ bác sĩ và kỹ thuật viên giàu kinh nghiệm giúp bảo đảm kết quả chính xác, hỗ trợ xây dựng phác đồ điều trị tối ưu cho từng người bệnh.

Xét nghiệm viêm gan B là bước quan trọng giúp phát hiện sớm HBV, đánh giá mức độ ảnh hưởng đến gan và theo dõi hiệu quả điều trị. Chủ động xét nghiệm và tư vấn sớm sẽ giúp bảo vệ sức khỏe gan lâu dài. Để đảm bảo kết quả chính xác và an toàn, bạn nên lựa chọn các cơ sở y tế uy tín, có chuyên môn sâu về gan mật, đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm cùng hệ thống xét nghiệm hiện đại.