Sự suy giảm mạnh mẽ hormone do buồng trứng ngừng sản xuất đã dẫn đến hàng loạt các thay đổi trong hệ thống cơ thể. Cùng với yếu tố lão hóa tự nhiên, phụ nữ mãn kinh phải đối diện với nguy cơ bệnh tật cao hơn. Hãy cùng ECO Pharma tìm hiểu những bệnh thường gặp ở tuổi mãn kinh để chủ động hơn trong việc phòng ngừa qua bài viết sau đây.
Mãn kinh không phải là bệnh lý mà là sinh lý tự nhiên trong tiến trình già đi của người phụ nữ. Mãn kinh thường xảy ra ở độ tuổi từ 50 nhưng có sự chuyển giao trước đó nhiều năm, thường bắt đầu từ tuổi 40, được gọi là thời kỳ tiền mãn kinh. Ngay từ thời kỳ tiền mãn kinh, sự suy giảm estrogen và rối loạn cân bằng estrogen – progesterone đã bắt đầu xảy ra dẫn đến một loạt các thay đổi về ngoại hình, tâm sinh lý, đặc biệt là các triệu chứng thời kỳ tiền mãn kinh. Tới thời kỳ mãn kinh, các triệu chứng giảm dần về mức độ và tần suất, tuy nhiên tỉ lệ mắc các bệnh lý mãn tính lại cao hơn. (1)
Trong thời kỳ mãn kinh, hormone estrogen giảm mạnh sẽ kéo theo sự suy giảm của các cơ chế bảo vệ tim mạch, ổn định chuyển hóa, duy trì mật độ xương, điều hòa chức năng não và ức chế viêm. Điều này khiến phụ nữ mãn kinh dễ tăng mỡ bụng, kháng insulin, tăng lipid xấu, rối loạn miễn dịch và mất xương. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng giai đoạn mãn kinh làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch, hội chứng chuyển hóa, tiểu đường type 2, gan nhiễm mỡ, loãng xương, suy giảm nhận thức và rối loạn tâm thần.
Hormone estrogen có khả năng điều hòa hệ miễn dịch theo hướng ức chế viêm nhưng ở thời kỳ mãn kinh, nồng độ estrogen thấp lại làm tăng đáp ứng viêm. Nghiên cứu chỉ ra rằng thiếu hụt estrogen đột ngột có thể làm tăng mạnh các cytokine viêm và hướng hệ miễn dịch chuyển sang trạng thái thụ động. (2) Tình trạng này tương tự như hiện tượng lão hóa miễn dịch nhưng xảy ra sớm hơn. Khi chúng kết hợp với yếu tố di truyền sẽ làm tăng khả năng mắc các bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ, viêm tuyến giáp tự miễn, hội chứng Sjögren.
Phụ nữ mãn kinh không chỉ đối diện với những thay đổi lớn về ngoại hình, tâm lý mà còn là nguy cơ mắc các bệnh lý mãn tính cao hơn.
Các bệnh thường gặp ở tuổi mãn kinh là:
Hormone estrogen giúp giãn mạch, đẩy mạnh quá trình phân giải cholesterol xấu (LDL) và tăng HDL, chống xơ vữa. Khi estrogen bị thiếu hụt sẽ làm tăng LDL, giảm HDL và rối loạn insulin. Các tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc phải huyết áp cao, rối loạn lipid máu, xơ vữa mạch, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và các vấn đề về tim mạch khác ở phụ nữ mãn kinh.
Estrogen đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì mật độ xương thông qua các hoạt động kích thích tế bào tạo xương và ức chế tế bào hủy xương. Vì vậy sự suy giảm đột ngột của hormone này sẽ làm cho hoạt động tạo xương giảm và tăng hoạt động huỷ xương. Cùng với sự tăng lên của các cytokine gây viêm như IL-1, IL-6, TNF quá trình mất xương sẽ diễn ra nhanh hơn và nghiêm trọng hơn trong thời kỳ mãn kinh.
Một nghiên cứu đã ghi nhận tốc độ mất xương tăng vọt ở giai đoạn mãn kinh, đa phần là do sự thiếu hụt estrogen nội sinh. Nguy cơ gãy xương, đặc biệt là gãy hông và đốt sống vì vậy cao hơn ở phụ nữ độ tuổi này.
Mãn kinh thường đi kèm với tình trạng tích tụ mỡ bụng, kháng insulin chủ yếu là do estrogen giảm và sự tăng lên của testosterone, FSH. FSH (follicle stimulating) tăng cao kích thích tạo mỡ ở tế bào mỡ nội tạng khiến phụ nữ mãn kinh dễ bị béo phì.
Nghiên cứu cho thấy hội chứng chuyển hóa, bao gồm tăng vòng eo, tăng đường huyết, tăng huyết áp và rối loạn lipid xuất hiện phổ biến ở thời kỳ mãn kinh hơn so với tiền mãn kinh. Các rối loạn chuyển hóa này làm tăng nguy cơ tiểu đường type 2 và gan nhiễm mỡ.
Tuổi mãn kinh là giai đoạn quan trọng đối với sinh lý của phụ nữ. Sự sụt giảm mạnh estrogen làm biến đổi cấu trúc và môi trường của hệ sinh dục khiến phụ nữ dễ mắc phải các bệnh lý phụ khoa hơn. Trong đó, phổ biến nhất là viêm âm đạo do niêm mạc âm đạo trở nên mỏng, khô và môi trường vi sinh tự nhiên bị mất cân bằng.
Ung thư vú, ung thư cổ tử cung, ung thư nội mạc tử cung là những mối lo ngại phổ biến khác. Đặc biệt là ở những phụ nữ mãn kinh bị béo phì hoặc có nhiễm các chủng HPV nguy cơ cao từ trước.
Thiếu hụt estrogen do mãn kinh có thể gây teo niêm mạc âm đạo, niệu đạo, bàng quang. Tình trạng này làm cho bàng quang giảm đàn hồi và cơ sàn chậu yếu hơn dẫn đến các triệu chứng đường tiết niệu, phổ biến nhất là tiểu gấp, tiểu són đặc biệt khi hắt hơi, ho hoặc gắng sức.
Ngoài ra, niêm mạc bàng quang mỏng cùng với sự mất cân bằng pH trong âm đạo do ít hormone estrogen cũng tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng đường tiết niệu.
Tai biến mạch máu não thường là hậu quả của xơ vữa động mạch hoặc tắc mạch máu não. Trong thời kỳ mãn kinh, phụ nữ dễ mắc biến chứng này do tăng cholesterol, tăng huyết áp và lão hóa tự nhiên. Khi hormone estrogen suy giảm, nguy cơ xơ vữa và huyết áp cao tăng lên làm tăng tỷ lệ đột quỵ ở phụ nữ mãn kinh.
Estrogen tham gia vào quá trình tạo và duy trì khớp thần kinh (synaptic plasticity), chống viêm thần kinh, điều hòa chuyển hóa não và tính toàn vẹn hàng rào máu não. Khi estrogen suy giảm thường kéo theo sự suy giảm trí nhớ, khả năng tập trung; tăng nguy cơ mắc các bệnh về thần kinh như Alzheimer và sa sút trí tuệ. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ mắc bệnh Alzheimer ở phụ nữ mãn kinh cao hơn so với nam giới cùng độ tuổi. Hơn nữa, nồng độ estrogen giảm cũng liên quan đến gia tăng viêm thần kinh và rối loạn chức năng tế bào thần kinh, thúc đẩy quá trình thoái hóa não.
Khoảng 50% phụ nữ mãn kinh bị rối loạn giấc ngủ. (3) Nguyên nhân chủ yếu là do thay đổi nội tiết tố. Khi hormone estrogen, progesterone suy giảm sẽ dẫn đến những cơn bốc hỏa, đổ mồ hôi trộm, căng thẳng và thay đổi tâm trạng. Những triệu chứng này thường gây gián đoạn giấc ngủ và dẫn đến mệt mỏi vào ngày hôm sau.
Những sự thay đổi về nội tiết, chuyển hóa và miễn dịch trong thời kỳ mãn kinh làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý mãn tính. Chủ động chăm sóc sức khỏe ngay từ thời kỳ tiền mãn kinh không chỉ giúp phụ nữ phòng ngừa bệnh tật mà còn nâng cao thể trạng, tinh thần và chất lượng sống. (4)
Chế độ ăn uống lành mạnh và cân bằng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa các bệnh thường gặp ở tuổi mãn kinh cũng như nâng cao sức khỏe tổng thể. Phụ nữ tuổi này nên kiểm soát tốt việc nên ăn uống hàng ngày, chỉ nên ăn khi có cảm giác đói. Chế độ ăn uống nên tăng cường các loại trái cây và rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, cá trắng, thịt thăn heo, các loại hạt, đậu hũ. Chúng là các nguồn cung cấp vitamin nhóm B, vitamin C, vitamin D, vitamin E, canxi và omega-3 lành mạnh. Việc tiêu thụ chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, đường bổ sung và natri cần hạn chế, chúng thường có trong thực phẩm chế biến sẵn.
Ngoài ra, cơ thể khi mãn kinh phải đối mặt với nhiều thay đổi từ bên trong, kéo theo hàng loạt các vấn đề sức khỏe như loãng xương, rối loạn nội tiết, lão hóa da, suy giảm thị lực và tim mạch. Bổ sung các tinh chất thiên nhiên chuyên biệt đã được chứng minh có hiệu quả hỗ trợ tốt cho một số khía cạnh sức khỏe là biện pháp chủ động phòng ngừa bệnh tật và nâng cao chất lượng sống.
Đối với xương khớp, các tinh chất như Eggshell Membrane, Collagen Type 2 không biến tính, Collagen Peptide thủy phân, Turmeric Root (Curcumin) và Chondroitin Sulfate có tác dụng tăng cường độ chắc khỏe của xương, cải thiện tình trạng thoái hóa.
Đối với làn da, L-glutathione, Sakura và Pomegranate giúp chống oxy hóa mạnh mẽ, hỗ trợ làm sáng da, giảm sạm nám và ngăn ngừa lão hóa. Trong khi đó, các tinh chất Lepidium meyenii, P. leucotomos lại có khả năng cải thiện chức năng sinh lý nữ, giảm các triệu chứng mất ngủ, bốc hỏa, căng thẳng và đồng thời giúp làm đẹp da.
Để hỗ trợ sức khỏe tim mạch và kiểm soát mỡ máu, tinh chất GDL-5 (Policosanol) từ phấn mía Nam Mỹ mang đến hiệu quả điều hòa cholesterol và ngăn ngừa các biến chứng liên quan đến xơ vữa động mạch.
Broccophane – tinh chất chiết xuất từ bông cải xanh Broccoli giàu sulforaphane giúp tăng cường thioredoxin tự nhiên, hỗ trợ phòng ngừa các bệnh lý thoái hóa mắt và cải thiện thị lực.
Hoặc tinh chất Anthocyanin và Pterostilbene giúp bảo vệ tế bào thần kinh, tăng cường sức khỏe não bộ, phòng ngừa suy giảm trí nhớ, đau đầu, mất ngủ.
>>> Xem thêm: Tại sao phụ nữ mãn kinh cần bổ sung vitamin D?
Hoạt động thể chất thường xuyên rất quan trọng ở mọi độ tuổi, nhưng đặc biệt cần thiết trong giai đoạn mãn kinh. Tập luyện có thể giúp giảm bốc hỏa, cải thiện tâm trạng và kiểm soát cân nặng. Các chuyên gia khuyến nghị người trong độ tuổi mãn kinh nên tập tối thiểu 150 phút mỗi tuần các bài tập kháng lực.
Các bài tập tăng cường sức mạnh như dùng tạ nhẹ hoặc dây kháng lực có thể giúp tăng cường mật độ xương, từ đó làm chậm quá trình mất xương. Những hoạt động này tạo ra kích thích giúp kích hoạt tế bào tạo xương để duy trì hoặc tăng mật độ xương, đồng thời cải thiện sức mạnh cơ bắp, khả năng cân bằng và tư thế.
Yoga trong thời kỳ mãn kinh giúp duy trì sự bình tĩnh, thư giãn và ổn định cả về thể chất lẫn tinh thần. Yoga cũng hỗ trợ cân bằng hệ thần kinh, đồng thời giữ cho cơ bắp khỏe mạnh mà không làm tăng nhiệt hoặc gây mệt mỏi quá mức. Một số bài tập yoga có hiệu quả tích cực trong việc hỗ trợ nội tiết, giảm stress và cải thiện tinh thần, thể chất có thể tham khảo như:
Thăm khám sức khỏe định kỳ đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm những bệnh thường gặp ở phụ nữ mãn kinh như rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường, bệnh tim mạch, xương khớp và các vấn đề về phụ khoa. Phụ nữ mãn kinh nên đo mật độ xương, kiểm tra chức năng tuyến giáp, khám vú và khám phụ khoa định kỳ. Đối với những người có yếu tố nguy cơ cao như trong gia đình có người từng mắc ung thư vú hoặc ung thư cổ tử cung nên chủ động tầm soát sớm để phòng ngừa rủi ro.
Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh triển khai dịch vụ tầm soát ung thư cổ tử cung và ung thư vú dưới sự hỗ trợ của các thiết bị máy móc, công nghệ hiện đại hàng đầu thế giới; Và đội ngũ chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực sản phụ khoa. Các sang thương dù là nhỏ nhất cũng được phát hiện ngay từ giai đoạn sớm.
Đối với tầm soát ung thư cổ tử cung, hệ thống xét nghiệm HPV định danh genotype công nghệ Real-time PCR có khả năng phát hiện chính xác 14 chủng virus HPV nguy cơ cao, bao gồm HPV 16 và 18 – hai chủng chiếm hơn 70% các ca ung thư cổ tử cung. Bên cạnh đó, công nghệ xét nghiệm tế bào học Thinprep/Liqui Prep giúp thu thập và bảo quản mẫu tế bào tốt hơn, tăng độ nhạy phát hiện tổn thương tế bào bất thường. Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cũng ứng dụng hệ thống soi cổ tử cung kỹ thuật số độ phân giải cao kết hợp nhuộm Lugol và axit axetic, kiểm tra trực tiếp bề mặt cổ tử cung, phát hiện sớm các sang thương tiền ung thư hoặc ung thư xâm lấn. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết cổ tử cung dưới hướng dẫn soi cổ tử cung để củng cố chẩn đoán.
Trong tầm soát ung thư vú, hệ thống máy chụp nhũ ảnh kỹ thuật số 3D (Digital Breast Tomosynthesis) cho phép tái tạo mô vú theo từng lớp cắt mỏng, phát hiện các khối u nhỏ ẩn sâu hoặc bị che khuất ở phụ nữ có mô vú dày. Máy siêu âm vú tự động ABUS (Automated Breast Ultrasound) với kỹ thuật tiên tiến giúp khảo sát toàn bộ tuyến vú với hình ảnh sắc nét.
Mãn kinh tự nhiên thường xảy ra ở tuổi 50 nhưng có thể khác nhau ở mỗi người tuỳ vào yếu tố di truyền, lối sống, tình trạng sức khỏe và môi trường sống. Mãn kinh được xác định chính thức khi phụ nữ không có kinh nguyệt trong 12 tháng liên tiếp mà không do nguyên nhân bệnh lý hoặc can thiệp y tế.
Mặc dù không thể ngăn ngừa loãng xương, phụ nữ ở tuổi mãn kinh có thể làm chậm tiến trình mất xương và giảm nguy cơ gãy xương thông qua các biện pháp can thiệp phù hợp. Một số biện pháp như bổ sung đủ canxi và vitamin D qua chế độ ăn uống, tập luyện hàng ngày, theo dõi mật độ xương.
Những bệnh thường gặp ở tuổi mãn kinh phần lớn xuất phát từ sự thay đổi hormone estrogen. Chúng có ảnh hưởng đến chất lượng sống, sức khỏe và tuổi thọ của phụ nữ. Để phòng ngừa, phụ nữ nên có biện pháp chủ động chăm sóc sức khỏe ngay từ giai đoạn tiền mãn kinh. Ngoài lối sống lành mạnh, thăm khám định kỳ, tầm soát ung thư cổ tử cung, ung thư vú, tim mạch, thì bổ sung các tinh chất hỗ trợ cũng đang là xu hướng bảo vệ sức khỏe chủ động trên thế giới hiện nay.
