Mất ngủ nguyên phát là gì? Nguyên nhân và cách điều trị

Theo Thư viện Y khoa Mỹ, mất ngủ nguyên phát ảnh hưởng đến khoảng 6 – 15% dân số. Bệnh thường gặp ở phụ nữ và người lớn tuổi, với các biểu hiện như buồn ngủ ban ngày, giảm trí nhớ, mất tập trung, thay đổi cảm xúc, rối loạn nhịp sinh học. Trong bài viết sau, cùng ECO Pharma tìm hiểu sâu hơn về mất ngủ tiên phát và những yếu tố liên quan.

Mất ngủ nguyên phát là gì?

Mất ngủ nguyên phát là một dạng rối loạn giấc ngủ, đặc trưng bởi tình trạng khó vào giấc, ngủ không liền mạch, thức dậy sớm mà không có cảm giác được nghỉ ngơi trọn vẹn. Khác với mất ngủ thứ phát, dạng này không liên quan đến các bệnh lý nội khoa, thần kinh hoặc rối loạn tâm thần đi kèm.

Tình trạng mất ngủ nguyên phát có thể kéo dài, tác động tiêu cực đến hoạt động thường ngày, gây mệt mỏi, cáu gắt và giảm hiệu suất tinh thần, dù không có nguyên nhân bệnh lý rõ ràng. (1)

Mất ngủ tiên phát được chia thành ba dạng chính:

• Mất ngủ vô căn: Không xác định được nguyên nhân khởi phát rõ ràng.
• Mất ngủ liên quan đến căng thẳng: Xảy ra khi người bệnh phải đối mặt với yếu tố gây áp lực tâm lý, mặc dù mức độ không quá nghiêm trọng.
• Mất ngủ nghịch lý: Người bệnh có cảm giác như không ngủ được nhưng thực tế vẫn ngủ đủ giờ.

Nguyên nhân gây mất ngủ nguyên phát

Các nghiên cứu thần kinh học hiện đại cho thấy mất ngủ nguyên phát có liên quan đến tình trạng hoạt hóa quá mức của hệ thần kinh trung ương vào ban đêm, thời điểm mà não bộ vốn cần được giảm kích thích để dễ dàng bước vào chu kỳ giấc ngủ. (2)

Ngoài ra, còn một số yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ mất ngủ như:

• Căng thẳng kéo dài: Áp lực từ công việc, tài chính, mâu thuẫn cá nhân khiến hệ thần kinh giao cảm luôn bị kích hoạt, làm giảm khả năng chuyển sang trạng thái thư giãn cần thiết cho giấc ngủ.
• Thói quen ngủ chưa khoa học: Việc dùng các thiết bị điện tử trước giờ ngủ, thay đổi giờ giấc sinh hoạt thường xuyên, không duy trì giờ ngủ cố định có thể làm rối loạn nhịp sinh học, từ đó ảnh hưởng đến quá trình đi vào giấc ngủ.
• Yếu tố di truyền: Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng các biến thể gen như Apolipoprotein E4, PER3 4/4, HLA-DQB1 có thể ảnh hưởng đến quá trình điều hòa giấc ngủ, từ đó làm tăng tính nhạy cảm với mất ngủ.

• Não bộ hoạt động quá mức: Người mắc mất ngủ nguyên phát thường có hoạt động điện não (sóng não) tần số cao hơn bình thường, phản ánh tình trạng hưng phấn thần kinh kéo dài, làm giấc ngủ kém sâu, dễ bị gián đoạn.
• Rối loạn nội tiết tố: Mất cân bằng giữa cortisol (tăng cao vào ban đêm) và melatonin (giảm) khiến quá trình chuyển từ trạng thái tỉnh táo sang buồn ngủ bị cản trở, gây khó khăn trong việc bắt đầu giấc ngủ.
• Bất thường trong dẫn truyền thần kinh: Các vùng não bộ điều phối giấc ngủ có thể bị gián đoạn trong việc sản xuất hoặc truyền tín hiệu thần kinh thông qua các chất như GABA, serotonin…, từ đó làm giảm khả năng duy trì giấc ngủ ổn định.
• Rối loạn điều hòa thân nhiệt, chuyển hóa: Người bị mất ngủ thường có nhiệt độ cơ thể, nhịp tim, tốc độ chuyển hóa cơ bản cao hơn bình thường, khiến cơ thể khó thư giãn, cản trở quá trình bước vào giấc ngủ sâu.

Triệu chứng mất ngủ nguyên phát

Theo Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-IV, 2000) của Hiệp hội Tâm thần Mỹ, một người được xác định mắc mất ngủ tiên phát khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn sau:

• Tình trạng khó ngủ kéo dài: Bao gồm khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên tỉnh giấc giữa đêm hoặc giấc ngủ không sâu, kéo dài liên tục ít nhất 1 tháng.
• Ảnh hưởng đến hoạt động ban ngày: Người bệnh thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, thiếu năng lượng, giảm hiệu suất làm việc, học tập, gặp khó khăn trong các mối quan hệ xã hội và sinh hoạt hằng ngày.
• Không liên quan đến rối loạn giấc ngủ khác: Triệu chứng không bắt nguồn từ các bệnh lý như hội chứng ngưng thở khi ngủ, chứng ngủ rũ, rối loạn chu kỳ giấc ngủ – thức.
• Không xuất phát từ các rối loạn tâm thần: Loại trừ nguyên nhân do trầm cảm nặng, rối loạn lo âu lan tỏa và các rối loạn cảm xúc khác.
• Không phải hậu quả của thuốc, bệnh lý nội khoa: Triệu chứng không liên quan đến tác dụng phụ của thuốc, chất kích thích, bệnh nền như cường giáp, bệnh gan, rối loạn thần kinh trung ương.

Trong thực hành lâm sàng, mất ngủ nguyên phát có thể biểu hiện dưới nhiều dạng như mất ngủ do yếu tố tâm lý, mất ngủ nghịch lý, mất ngủ vô căn và mất ngủ liên quan đến thói quen ngủ chưa khoa học.

Chẩn đoán mất ngủ nguyên nhất như thế nào?

Chẩn đoán mất ngủ nguyên phát đòi hỏi đánh giá toàn diện, kết hợp giữa khai thác triệu chứng, loại trừ các nguyên nhân thứ phát và thực hiện một số xét nghiệm chuyên biệt. (3)

Bước đầu tiên trong chẩn đoán là xác định nhu cầu ngủ thực sự của người bệnh có đang bị thiếu hụt so với mức sinh lý bình thường hay không. Tiếp theo, bác sĩ sẽ tìm hiểu sâu nguyên nhân gây thiếu ngủ, từ đó phân biệt giữa mất ngủ nguyên phát (không do yếu tố bệnh lý, cảm xúc) và mất ngủ thứ phát (liên quan đến các bệnh lý thực thể, rối loạn tâm thần).

Các phương pháp hỗ trợ chẩn đoán bao gồm:

• Đa ký giấc ngủ: Đây là xét nghiệm theo dõi hoạt động của não, chuyển động cơ và hô hấp suốt đêm. Ở người bị mất ngủ nguyên phát, kết quả thường cho thấy thời gian ngủ tổng thể giảm nhưng hoạt động hô hấp và các chỉ số sinh học khác vẫn bình thường.
• Chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI): Bảng câu hỏi này giúp đánh giá mức độ hài lòng với giấc ngủ, thời gian ngủ và tần suất tỉnh giấc. Qua đó, bác sĩ sẽ xác định được các yếu tố ảnh hưởng đến giấc ngủ ban đêm.
• Test độ trễ giấc ngủ nhiều lần (MSLT): Đây là dạng khảo sát giấc ngủ ngắn vào ban ngày, dùng để đo thời gian đi vào giấc ngủ của người bệnh. Kết quả cho biết mức độ thiếu ngủ và khả năng khởi phát giấc ngủ ban ngày.

Các công cụ trên giúp bác sĩ đánh giá chất lượng, thời lượng, cấu trúc giấc ngủ, đồng thời xác định liệu tình trạng mất ngủ có phải do nguyên nhân nguyên phát hay là biểu hiện thứ phát của bệnh nền.

Bên cạnh các đánh giá về giấc ngủ, bác sĩ cũng cần kiểm tra để loại trừ các nguyên nhân thực thể góp phần gây mất ngủ như:

• Rối loạn nội tiết: Cường giáp, suy tuyến thượng thận.
• Bệnh gan: Viêm gan mạn tính, xơ gan.
• Thoái hóa thần kinh: Bệnh Alzheimer, Parkinson.
• Rối loạn vận động khi ngủ: Hội chứng chân không yên.
• Rối loạn hô hấp: Hen phế quản, ngưng thở khi ngủ.

Cách điều trị mất ngủ tiên phát

Điều trị mất ngủ tiên phát cần được tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa thay đổi lối sống, trị liệu tâm lý và dùng thuốc trong một số trường hợp cụ thể. Mục tiêu là khôi phục lại nhịp sinh học tự nhiên, tăng chất lượng giấc ngủ và giảm thiểu ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần – thể chất.

1. Liệu pháp hành vi – nhận thức (CBT-I)

CBT-I là phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho chứng mất ngủ nguyên phát, tập trung vào việc nhận diện, điều chỉnh những suy nghĩ sai lệch, hành vi không phù hợp liên quan đến giấc ngủ.

Một số kỹ thuật điển hình trong CBT-I bao gồm:

• Kiểm soát kích thích: Chỉ lên giường khi cảm thấy buồn ngủ, tránh thực hiện các hoạt động như xem tivi, làm việc, dùng thiết bị điện tử tại giường để não bộ không liên kết giường ngủ với trạng thái tỉnh táo.
• Giới hạn thời gian nằm trên giường: Không nằm chờ giấc ngủ trong thời gian dài để cơ thể học lại phản xạ buồn ngủ tự nhiên khi lên giường.
• Thư giãn trước khi ngủ: Áp dụng các phương pháp như hít thở sâu, giãn cơ tiến triển, thiền định để giảm áp lực tâm lý, tạo điều kiện thuận lợi cho giấc ngủ sâu.

Các nghiên cứu thần kinh học hiện đại đã chỉ ra rằng CBT-I mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với việc dùng thuốc trong kiểm soát triệu chứng mất ngủ nguyên phát về lâu dài, hạn chế tái phát.

2. Điều chỉnh thói quen giấc ngủ

Một trong những nguyên nhân góp phần làm chứng mất ngủ nguyên phát nặng hơn chính là thói quen sinh hoạt chưa phù hợp. Những điều chỉnh sau có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng giấc ngủ:

• Hạn chế caffeine sau 14 giờ: Caffeine là chất kích thích hệ thần kinh, nếu uống nhiều buổi chiều, tối sẽ gây khó ngủ.
• Giảm rượu bia vào buổi tối: Mặc dù có thể gây buồn ngủ tức thời, nhưng rượu lại làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ.
• Tránh tiếp xúc màn hình điện tử trước khi ngủ ít nhất 1 giờ: Ánh sáng xanh từ điện thoại, máy vi tính, tivi có thể ức chế melatonin – hormone quan trọng giúp khởi phát giấc ngủ.
• Giảm cường độ ánh sáng vào buổi tối: Tắt bớt đèn, dùng ánh sáng vàng dịu để cơ thể dễ dàng chuyển sang trạng thái thư giãn, buồn ngủ.
• Chuẩn bị tâm lý thư thái trước giờ ngủ: Hoàn thành các công việc quan trọng trong ngày từ sớm, kết hợp với tắm nước ấm hoặc uống một ly sữa nóng để làm dịu thần kinh, hỗ trợ quá trình đi vào giấc ngủ.
• Ăn nhẹ vừa đủ trước khi ngủ: Nên tránh để bụng đói hoặc ăn quá no, vì cả hai trạng thái này đều làm gián đoạn giấc ngủ.
• Vận động thể chất hợp lý: Các hoạt động như đi bộ, tập yoga, gym nhẹ nhàng trong khoảng 3 – 4 giờ trước khi đi ngủ giúp cơ thể tiêu hao năng lượng, dễ dàng bước vào trạng thái nghỉ ngơi.
• Hạn chế ngủ trưa kéo dài: Giấc ngủ ngắn dưới 30 phút vào buổi trưa có thể giúp tái tạo năng lượng, nhưng ngủ quá lâu sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng giấc ngủ về đêm.

Xây dựng, duy trì vệ sinh giấc ngủ khoa học góp phần ổn định chu kỳ ngủ – thức, đồng thời hỗ trợ kiểm soát, cải thiện các triệu chứng mất ngủ nguyên phát bền vững.

3. Các phương pháp thư giãn thần kinh

Các kỹ thuật thư giãn thần kinh như thiền định, hít thở sâu, giãn cơ tiến triển giúp làm dịu hoạt động của hệ thần kinh trung ương. Những phương pháp này đặc biệt hữu ích với người bị mất ngủ nguyên phát do căng thẳng kéo dài hoặc lo âu tiềm ẩn.

4. Sử dụng thuốc điều trị

Trong một số trường hợp mất ngủ nguyên phát kéo dài, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc an thần như một biện pháp hỗ trợ ngắn hạn. Các nhóm thuốc thường được chỉ định bao gồm:

• Thuốc an thần nhóm benzodiazepin giúp giảm hoạt động quá mức của hệ thần kinh, hỗ trợ đi vào giấc ngủ nhanh hơn.
• Thuốc kháng histamine thế hệ 1 có tác dụng an thần nhẹ, thường dùng khi mất ngủ mức độ vừa.

Tuy nhiên, việc dùng thuốc cần được theo dõi chặt chẽ để tránh lệ thuộc, lạm dụng, xuất hiện tác dụng phụ không mong muốn. Điều trị bằng thuốc chỉ nên được xem là phương án hỗ trợ, không thay thế cho các liệu pháp tâm lý hoặc điều chỉnh lối sống.

Ngoài các phương pháp kể trên, bạn có thể bổ sung một số dưỡng chất chiết xuất từ Blueberry (Việt quất) và Ginkgo Biloba (Bạch quả) để hỗ trợ giấc ngủ. Các dưỡng chất này có khả năng chống oxy hóa, tăng cường lưu thông máu não, cung cấp oxy và dưỡng chất thiết yếu cho hệ thần kinh, từ đó góp phần cải thiện chất lượng giấc ngủ sâu.

Mất ngủ nguyên phát là dạng rối loạn giấc ngủ phức tạp, ảnh hưởng lớn đến thể trạng, sức khỏe tâm thần nếu không được can thiệp đúng cách. Việc kết hợp các phương pháp điều trị không dùng thuốc với thay đổi thói quen sinh hoạt sẽ mang lại hiệu quả lâu dài. Nếu tình trạng mất ngủ vẫn tiếp diễn trên một tháng, bạn nên đến gặp bệnh viện để được thăm khám, xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.